Adhyaya 171

Verse 1

नाम सप्तत्युत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / नाडीव्रणादिरोगाणां चिकित्सां शृणु सुश्रुत / नाडीं शस्त्रेण संपाट्य नाजीनां व्रणवत्क्रिया

“ଏହା ଏକଶେ ଏକାହତ୍ତରତମ ଅଧ୍ୟାୟ,” ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ। “ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ନାଡୀବ୍ରଣ ଆଦି ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା ଶୁଣ। ଶସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ନାଡୀକୁ ଚିରି, ବ୍ରଣ ପରି ହିଁ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ।”

Verse 2

गुग्गुलुत्रिफलाव्योपैः समांशैराज्ययोजितैः / नाडीदुष्टव्रणं शूलं भगन्दरमथो जयेत्

ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ବ୍ୟୋପ—ସମାଂଶ ନେଇ ଘୃତ ସହ ଯୋଗ କରି ସେବନ କଲେ ନାଡୀରୋଗ, ଦୁଷ୍ଟବ୍ରଣ, ଶୂଳ ଏବଂ ଭଗନ୍ଦର ଜୟ ହୁଏ।

Verse 3

निर्गुण्डीरसतस्तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् / हितं पामामयानां तु पानाभ्यञ्जननावनैः

ନିର୍ଗୁଣ୍ଡୀର ରସରୁ ସିଦ୍ଧ ତେଲ ନାଡୀରୋଗ ଓ ଦୁଷ୍ଟବ୍ରଣ ନାଶ କରେ। ପାମା ଆଦି ଚର୍ମରୋଗରେ ଏହା ପାନ, ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ ଓ ନାସ୍ୟ/ନାବନରେ ହିତକର।

Verse 4

गग्गुत्रिफलाकृष्णात्रिपञ्चैकांशयोजिता / घुटि (गुडि) काशोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता

ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ, ତ୍ରିଫଳା, କୃଷ୍ଣା (ପିପ୍ପଳୀ) ଓ ତ୍ରିପଞ୍ଚ ସମାନ ଭାଗରେ ଯୋଗ କରି ତିଆରି ‘ଘୁଟି/ଗୁଡି’ ଯୋଗ କାଶ, ଶୋଥ, ଗୁଲ୍ମ, ଅର୍ଶ ଓ ଭଗନ୍ଦରରେ ହିତକର।

Verse 5

ध्वजमध्ये शिरावेधे विशुद्धिरुपदंशके / पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्रक्षयकरो हि सः

ଧ୍ୱଜ (ଲିଙ୍ଗ)ର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଶିରାବେଧ ହେଲେ, ଉପଦଂଶରେ ଶୁଦ୍ଧି/ପରିଶୋଧନ ଆବଶ୍ୟକ। ପାକ (ପୁଯ଼ ହେବା) ଯତ୍ନରେ ରୋକିବା ଉଚିତ, କାରଣ ତାହା ଲିଙ୍ଗକ୍ଷୟ କରେ।

Verse 6

पटोलनिम्बत्रिफलागुडूचीक्वाथमापिबेत् / सगुग्गुलुं सखदिरमुपदंशो विनश्यति

ପଟୋଳ, ନିମ୍ବ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ଗୁଡୂଚୀର କ୍ୱାଥ ପିବା ଉଚିତ; ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଓ ଖଦିର ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଉପଦଂଶ ନଶିଯାଏ।

Verse 7

दहेत्कटाहे त्रिफलां सामसी (षी) मधसंयुताम् / उपदंशे प्रलेपो ऽय सद्यो रोपयते व्रणम्

କଟାହରେ ତ୍ରିଫଳାକୁ ମାଂସୀ ଓ ମଧୁ ସହ ତାପିତ କରିବା ଉଚିତ। ଉପଦଂଶରେ ଏହି ପ୍ରଲେପ ଲଗାଇଲେ ଘାଉ ସତ୍ୱର ଭଲ ହୁଏ।

Verse 8

त्रिफलानिम्बभूनिम्बकरञ्जखदिरादिभिः / कल्कैः क्वाथैर्घृतं पक्वमुपदंशहरं परम्

ତ୍ରିଫଳା, ନିମ୍ବ, ଭୂନିମ୍ବ, କରଞ୍ଜ, ଖଦିର ଆଦିର କଲ୍କ ଓ କ୍ୱାଥ ସହ ଘୃତ ପାକ କରିଲେ, ସେହି ଘୃତ ଉପଦଂଶହର ପରମ ଔଷଧ ହୁଏ।

Verse 9

आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलांबुना / पक्वेनालेपनं कार्यं बन्धनं च कुशान्वितम्

ପ୍ରଥମେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଭଲଭାବେ ଚିହ୍ନି ଶୀତଳ ଜଳରେ ସେଚନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଉଷ୍ଣ ଲେପ ଲଗାଇ କୁଶା-ଯୁକ୍ତ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧିବା ଉଚିତ।

Verse 10

माषं मांसं तथा सर्पिः क्षीरं यूषः सतीजलः / बृंहणं चान्नपानं स्यात्प्रदेयं भग्नरोगिणे

ମାଷ (ଉଡ଼ଦ), ମାଂସ, ଘିଅ, କ୍ଷୀର, ୟୂଷ (ସୁପ୍) ଓ ହିତକର ଜଳ—ଏପରି ପୁଷ୍ଟିକର ଅନ୍ନପାନ ଭଙ୍ଗରୋଗୀକୁ ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 11

रसोनमधुनासाज्यसिताकल्कं समश्नुता / छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां सन्धानमचिराद्भवेत्

ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଶର୍କରା-କଲ୍କ ସହିତ ରସୁଣ ସେବନ କଲେ କଟା, ଚୁର୍ଣ୍ଣିତ କିମ୍ବା ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ଅସ୍ଥିର ସନ୍ଧାନ ଶୀଘ୍ର ହୁଏ।

Verse 12

अश्वत्थत्रिफलाव्योषाः सवरभिः समीकृतैः / तुल्यो गुग्गुलुना योज्यो भग्नसन्धिप्रसाध (कृत्) कः

ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ତ୍ରିଫଳା ଓ ବ୍ୟୋଷକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଭଲଭାବେ ମିଶାଇ, ସମ ପ୍ରମାଣରେ ଗୁଗ୍ଗୁଲୁ ସହ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଭଙ୍ଗ-ସନ୍ଧି ପ୍ରସାଧନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 13

सर्वकुष्ठेषु वमनं रेचनं रक्तमोक्षण / वचावासापटोलानां निम्बस्य कलिनीत्वचः

ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ବମନ, ରେଚନ ଓ ରକ୍ତମୋକ୍ଷଣ ସୁପାରିଶ କରାଯାଏ; ଏବଂ ବଚା, ବାସା, ପଟୋଳ, ନିମ୍ବ ଓ କଲିନୀର ତ୍ୱଚା/ଛାଲର ପ୍ରୟୋଗ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 14

कषायो मधुना पीतो वातहृन्मदनान्वितः / विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिवृत्कर्णफलत्रिकैः

ମଧୁ ସହ କଷାୟ ପାନ କରାଇ, ବାତହୃତ୍ ଓ ମଦନଯୁକ୍ତ କରି ଦେବା ଉଚିତ; ତ୍ରିବୃତ୍, କର୍ଣ୍ଣଫଳ ଓ ତ୍ରିଫଳା ସହ ବିରେଚନ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 15

मनः शिलांमरीचैस्तु तैलं कुष्ठविनाशनम् / सर्वकुष्ठे विलेपो ऽयं शिवापञ्चगुडौदनम्

ମନଃଶିଳା ଓ ଗୋଲମରିଚ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ତେଲ କୁଷ୍ଠନାଶକ। ଏହି ଲେପ ସମସ୍ତ କୁଷ୍ଠରେ ଉପଯୋଗୀ—‘ଶିବାପଞ୍ଚଗୁଡ଼ଔଦନ’ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସହ।

Verse 16

करञ्जैलगजैः कुष्ठं गोमूत्रेण प्रलेपतः / करवीरोद्वर्तनं च तैलाक्तस्य च कुष्ठहृत्

କରଞ୍ଜ, ଏଲା ଓ ଏଡଗଜକୁ ଗୋମୂତ୍ରରେ ପିସି ଲେପ କଲେ କୁଷ୍ଠ ନଶେ; ତେଲ ଲଗାଇ କରବୀର ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ/ଘସା ମଧ୍ୟ କୁଷ୍ଠହର କୁହାଯାଏ।

Verse 17

हरिद्रा मलयं रास्ना गुडूच्येडगजस्तथा / आरग्वधः करञ्जश्च लेपः कुष्ठहरः परः

ହରିଦ୍ରା, ମଲୟ (ଚନ୍ଦନ), ରାସ୍ନା, ଗୁଡୂଚୀ, ଏଡଗଜ ସହ ଆରଗ୍ୱଧ ଓ କରଞ୍ଜ ମିଶାଇ ତିଆରି ଲେପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଷ୍ଠହର।

Verse 18

मनः शिलाविडङ्गानि वागजी सर्षपास्तथा / करञ्जैर्मूत्रपिष्टो ऽयं लेपः कुष्टहरोर्ऽकवत्

ମନଃଶିଳା, ଶିଳା, ବିଡଙ୍ଗ, ବାଗଜୀ, ସରିଷ ଓ କରଞ୍ଜ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମୂତ୍ରରେ ପିସି ତିଆରି ଏହି ଲେପ ଅର୍କ ପରି କୁଷ୍ଠହର।

Verse 19

विडङ्गैडवचा कुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपैः / मूत्राम्लपिष्टो लेपो ऽयं दद्रूकुष्टविनाशनः

ବିଡଙ୍ଗ, ଐଡବଚା, କୁଷ୍ଠ, ନିଶା (ହଳଦୀ), ସିନ୍ଧୂତ୍ଥ (ସେନ୍ଧା ଲୁଣ) ଓ ସୋରିଷ—ମୂତ୍ର ଓ ଖଟା ଦ୍ରବରେ ପିଷିତ ଏହି ଲେପ ଦଦ୍ରୁ ଓ କୁଷ୍ଠକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 20

प्रपुन्नाटसुबीजानि धात्री सर्जरसः स्नुही / सौवीरपिष्टं दद्रूणामेतदुद्वर्तनं परम्

ପ୍ରପୁନ୍ନାଟ ବୀଜ, ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ), ସର୍ଜରସ ଓ ସ୍ନୁହୀ—ସୌବୀରରେ ପିଷିଲେ—ଦଦ୍ରୁ ପାଇଁ ଏହା ପରମ ଉଦ୍ବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

Verse 21

आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् / दद्रूकिट्टिम (भ) कुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च

ଆରଗ୍ୱଧର ପତ୍ରକୁ ଆରନାଳ ଡାଣ୍ଡ ସହ ପିଷିବା; ଏହା ଦଦ୍ରୁ, କିଟ୍ଟିମ (ଖସଖସ/ଖୁଜୁଲି ଚର୍ମରୋଗ), କୁଷ୍ଠ ଓ ସିଧ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ନାଶ କରେ।

Verse 22

उष्णो पीता वागुजी च कुष्ठजित्क्षीरभोजनः / तिलाज्यत्रिफलाक्षौद्रव्योषभल्लातशर्कराः / वृष्याः सप्त समा मेध्याः कष्ठहाः कामचारिणः

ଉଷ୍ଣ କରି ପିଇ, ବାଗୁଜୀ ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଏହା କୁଷ୍ଠଜିତ୍; ଆହାରରେ କ୍ଷୀର ରହୁ। ତିଳ, ଘିଅ, ତ୍ରିଫଳା, ମଧୁ, ବ୍ୟୋଷ (ତ୍ରିକଟୁ), ଭଲ୍ଲାତ ଓ ଶର୍କରା—ଏହି ସାତ ସମ, ବୃଷ୍ୟ, ମେଧ୍ୟ, କଷ୍ଟହର ଓ ବଳବର୍ଧକ।

Verse 23

विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् / हन्ति कुष्ठक्रिमिमेहनाडीव्रणभगन्दरान्

ବିଡଙ୍ଗ, ତ୍ରିଫଳା ଓ କୃଷ୍ଣାର ଚୂର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧୁ ସହ ଲିହିଲେ କୁଷ୍ଠ, କ୍ରିମି, ମେହ, ନାଡୀବ୍ରଣ, ବ୍ରଣ ଓ ଭଗନ୍ଦର ନାଶ ହୁଏ।

Verse 24

यः खादेदभयारिष्टमरिष्टामलकानिशाः / स जयेत्सर्वकुष्ठानिमासादूर्ध्वं न संशयः

ଯେ ଅଭୟା (ହରୀତକୀ)ର ଅରିଷ୍ଟ, ଅରିଷ୍ଟ, ଆମଳକୀ ଓ ନିଶା (ହଳଦୀ) ସହିତ ସେବନ କରେ, ସେ ଏକ ମାସ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କୁଷ୍ଠ/ଚର୍ମରୋଗକୁ ଜୟ କରେ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 25

दह्यमानायुतः कुम्भे मूलगे खदिराङ्कुरः / साक्षधात्रीरसः क्षौद्रो हन्यात्कुष्ठं रसायनम्

ମାଟିରେ ପୋତା କୁମ୍ଭରେ ତାପ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖଦିର ଅଙ୍କୁର, ଆମଳକୀ ରସ ଓ ମଧୁ ସହିତ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଏହି ରସାୟନ କୁଷ୍ଠକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 26

धात्री खदिरयोः क्काथं पीत्वा वागजिसंयुतम् / शङ्खेन्दुधवलं श्वित्रं हन्ति तूर्णं न संशयः

ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଓ ଖଦିରର କ୍ୱାଥକୁ ବାଗଜି ସହିତ ମିଶାଇ ପିଲେ, ଶଙ୍ଖ-ଚନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ଧଳା ଶ୍ୱିତ୍ର (ଶ୍ୱେତକୁଷ୍ଠ) ଶୀଘ୍ର ନାଶ ହୁଏ—ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 27

पीत्वा भल्लातकं तैलं मासाद्व्याधिं जयेन्नरः / सेवितं खादिरं वारि पानाद्यैः कुष्ठजिद्भवेत्

ଭଲ୍ଲାତକ ତେଲ ପିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ମାସରେ ରୋଗକୁ ଜୟ କରେ। ଏବଂ ଖଦିର-ଜଳକୁ ପାନ ଆଦି ଉପାୟରେ ନିୟମିତ ସେବନ କଲେ କୁଷ୍ଠଜିତ ହୁଏ।

Verse 28

भावितं मलपूक्वाथैः सोमराजीफलं बहु / कर्षं भक्षेदलवणो ह्यक्षफल्गुशृतं पिबेत्

ମଲପୂକ କ୍ୱାଥରେ ପୁନଃପୁନଃ ଭାବିତ କରାଯାଇଥିବା ସୋମରାଜୀ ଫଳ ବହୁ ପରିମାଣରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର। ଲୁଣ ବିନା ତାହାର ଏକ କର୍ଷ ଭକ୍ଷଣ କରି, ପରେ ହରୀତକୀ (ଅକ୍ଷ) ଓ ଫଲ୍ଗୁରେ ସିଦ୍ଧ କ୍ୱାଥ ପିଅ।

Verse 29

हन्ति श्वित्रमसाध्यं च लेपे योज्यापराजिता / वासा शुद्धा च त्रिफला पटोलं च करञ्जकम्

ଲେପ ଲଗାଇଲେ ହଠିଳା ଓ ‘ଅସାଧ୍ୟ’ ଶ୍ୱିତ୍ର ମଧ୍ୟ ନଶିଯାଏ। ଅପରାଜିତା, ଶୁଦ୍ଧ ବାସା, ତ୍ରିଫଳା, ପଟୋଳ ଓ କରଞ୍ଜକ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ମିଶାଇ ଲେପ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଲଗାଅ।

Verse 30

निम्बाशनं कृष्णवेत्रं क्वाथकल्केन यद्धृतम् / वज्रकं तद्भवेत्कुष्ठं शतवर्षाणि जीवति

ନିମ୍ବ କାଠ ଓ କୃଷ୍ଣବେତ୍ରକୁ କ୍ୱାଥ ଓ କଲ୍କ ସହ ସିଦ୍ଧ କଲେ, ତାହା ‘ବଜ୍ରକ-କୁଷ୍ଠ’ ନାମକ ଭୟଙ୍କର ଚର୍ମରୋଗର ଔଷଧ ହୁଏ; ରୋଗୀ ଶତବର୍ଷ ଜୀବେ।

Verse 31

स्वरसेन च दूर्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् / कच्छूर्विचर्चिका पामा अभ्यङ्गादेव नश्यति

ଦୂର୍ବାର ସ୍ୱରସ ସହ ନିୟମାନୁସାରେ ଚତୁର୍ଗୁଣ ତେଲ ପକାଅ। ସେହି ତେଲର କେବଳ ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ କଲେ କଚ୍ଛୁ, ବିଚର୍ଚିକା ଓ ପାମା ନଶିଯାଏ।

Verse 32

द्रुमत्वगर्ककुष्ठानि लवणानि च मूत्रकम् / गम्भारिकाचित्रकैस्तैस्तैलं कुष्ठव्रणादिनुत्

ବୃକ୍ଷଛାଲ, ଅର୍କ, କୁଷ୍ଠ (ଔଷଧି), ଲବଣ, ମୂତ୍ର; ଏବଂ ଗମ୍ଭାରୀ-ଚିତ୍ରକ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସିଦ୍ଧ ତେଲ କୁଷ୍ଠ, ଘାଁ ଆଦିକୁ ନିବାରେ।

Verse 33

(अथाम्लपित्तचिकित्सा) धात्रीनिम्बफलं तद्वद्गोमूत्रेण च चित्रकम् / वासामृतापर्पटिकानिम्बभूनिम्बमार्करैः (वैः) / त्रिफलाकुलत्थैः क्वाथः सक्षौद्रश्चाम्लपित्तहा

ଏବେ ଆମ୍ଲପିତ୍ତ ଚିକିତ୍ସା: ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ଓ ନିମ୍ବଫଳ ନିଅ; ଏହିପରି ଗୋମୂତ୍ର ସହ ଚିତ୍ରକକୁ ସିଦ୍ଧ କର। ବାସା, ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ), ପର୍ପଟିକା, ନିମ୍ବ, ଭୂନିମ୍ବ, ମାର୍କର; ସହିତ ତ୍ରିଫଳା ଓ କୁଲତ୍ଥ—ଏମାନଙ୍କର କ୍ୱାଥ ମଧୁ ସହ ସେବନ କଲେ ଆମ୍ଲପିତ୍ତ ନଶିଯାଏ।

Verse 34

फलत्रिकं पटोलं च तिक्तक्वाथः सितायुतः / पीतो यष्टीमधुयुतो ज्वरच्छर्द्यम्लपित्तजित्

ତ୍ରିଫଳା ଓ ପଟୋଳ ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ ତିକ୍ତ କ୍ୱାଥକୁ ଚିନି ମିଶାଇ, ଯଷ୍ଟୀମଧୁ ସହ ପିଲେ ଜ୍ୱର, ବାନ୍ତି ଓ ଅମ୍ଲପିତ୍ତ ନାଶ ହୁଏ।

Verse 35

वासाघृतं तिक्तघृतं पिप्पलीघृतमेव च / अम्लपित्ते प्रयोक्तव्यं गुडकूष्माण्डकं तथा

ଅମ୍ଲପିତ୍ତରେ ବାସା-ଘୃତ, ତିକ୍ତ-ଘୃତ ଓ ପିପ୍ପଳୀ-ଘୃତ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି ଗୁଡ଼ ସହ କୂଷ୍ମାଣ୍ଡ ପ୍ରସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

Verse 36

पिप्पली मधुसंयुक्ता अम्लपित्तविनाशिनी / श्लेष्माग्निमान्द्यनुत्पथ्यापिप्पलीगुडमोदकः

ମଧୁ ସହିତ ପିପ୍ପଳୀ ଅମ୍ଲପିତ୍ତକୁ ନାଶ କରେ। ପିପ୍ପଳୀ-ଗୁଡ଼ ମୋଦକ କଫବିକାର ଓ ମନ୍ଦାଗ୍ନିଜନିତ ଦୋଷକୁ ସଠିକ୍ କରେ।

Verse 37

पिष्ट्वाजाजीं सधन्याकां घृप्रस्थं विपाचयेत् / कफपित्तारुचिहरं मन्दानलवमिं हरेत्

ଅଜାଜୀ (ଜିରା)କୁ ଧନିଆ ସହ ପିସି, ଏକ ପ୍ରସ୍ଥ ଘୃତରେ ଭଲଭାବେ ପାକ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା କଫ-ପିତ୍ତ ଓ ଅରୁଚି ହରେ, ମନ୍ଦାନଳଜନିତ ବାନ୍ତି ଦୂର କରେ।

Verse 38

(इत्यम्लपित्तचिकित्सा) पिप्पल्यमृतभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः / खदिरारिष्टकैः क्वाथो विस्फोटार्तिज्वरापहः

ଏହିପରି ଅମ୍ଲପିତ୍ତ-ଚିକିତ୍ସା ସମାପ୍ତ। ପିପ୍ପଳୀ, ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ), ଭୂନିମ୍ବ, ବାସକା, ଅରିଷ୍ଟ, ପର୍ପଟ ଓ ଖଦିର-ଅରିଷ୍ଟକ ସହ ପ୍ରସ୍ତୁତ କ୍ୱାଥ ବିସ୍ଫୋଟ, ପୀଡ଼ା ଓ ଜ୍ୱର ହରେ।

Verse 39

त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतयासह / प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं वीसर्पज्वरशान्तये

ତ୍ରିଫଳାରସଯୁକ୍ତ ଘୃତକୁ ତ୍ରିବୃତ ସହ ମିଶାଇ ବିରେଚନାର୍ଥେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଭୀସର୍ପସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଜ୍ୱରକୁ ଶାନ୍ତ କରେ।

Verse 40

खादिरात्रिफलारिष्टपटोलामृतवासकैः / क्वाथो ऽष्टकाख्यो जयति रोमान्तिकमसूरिकाम्

ଖାଦିର, ତ୍ରିଫଳା, ଅରିଷ୍ଟ (ନିମ୍ବ), ପଟୋଳ, ଅମୃତା (ଗୁଡୂଚୀ) ଓ ବାସକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ‘ଅଷ୍ଟକ’ କ୍ୱାଥ ରୋମାନ୍ତିକା ଓ ଅସୂରିକା ରୋଗକୁ ଜୟ କରେ।

Verse 41

कुष्ठवीसर्पविस्फोटकण्ड्वादीनां विघातकः / लशुनानां तु चृर्णस्य घर्षो मशकनाशनः

ଏହା କୁଷ୍ଠ, ଭୀସର୍ପ, ଫୋଟା/ବିସ୍ଫୋଟ, କଣ୍ଡୁ ଆଦି ରୋଗକୁ ନାଶ କରେ; ଏବଂ ରସୁଣ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଘଷିଲେ ମଶା ଦୂରେ ଯାଏ।

Verse 42

चर्मकीलं जरुमणिं मशकांस्तिलकालकान् / उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षागग्निभ्यामशेषतः

ଚର୍ମକୀଳ, ଜରୁମଣି, ମଶାକାମ୍ୱଳ ଫୁଲା ଓ ତିଳସଦୃଶ କଳା ଦାଗ—ଏସବୁକୁ ଶସ୍ତ୍ରରେ କାଟି ବାହାର କରି, ପରେ କ୍ଷାର ଓ ଅଗ୍ନିଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦହନ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 43

पटोलनीलीलेपः स्याज्जाल (ज्वाला) गर्दभरोगनुत् / गुञ्जाफलैः शृतं तलं भृङ्गराजरसेन तु / कण्ठ (ण्डु) दारुणकृत्कुष्ठवातव्याधिविनाशनम्

ପଟୋଳ ଓ ନୀଳୀର ଲେପ ଜାଲ/ଜ୍ୱାଳା ଏବଂ ‘ଗର୍ଦଭ’ ରୋଗକୁ ନାଶ କରେ। ଗୁଞ୍ଜାଫଳଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧ ତେଲକୁ ଭୃଙ୍ଗରାଜରସ ସହ ମିଶାଇଲେ କଣ୍ଠର ଭୟଙ୍କର ପୀଡା/କଣ୍ଡୁ, କୁଷ୍ଠ ଓ ବାତବ୍ୟାଧି ବିନାଶ ପାଏ।

Verse 44

अर्कास्थिमज्जात्रिफलानालीछा भृङ्गराजकम् / जीर्णे पक्वे लौहचूर्णं काञ्जिकं कृष्णकेशकृत्

ଅର୍କର ଅସ୍ଥିମଜ୍ଜା, ତ୍ରିଫଳା, ନାଳୀଛା ଓ ଭୃଙ୍ଗରାଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଯୋଗ ଭଲଭାବେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମ୍ୟକ୍‌ ପକ୍ୱ ହେଲେ ତାହାରେ ଲୌହଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କାଞ୍ଜିକ ଯୋଗ କଲେ କେଶ କଳା ହୁଏ।

Verse 45

क्षीरात्सशर्करसाद्द्विप्रस्थो मधुकात्पले / तैलम्य कुडवं पक्वं तन्नस्यं पलितापहम्

ଶର୍କରାମିଶ୍ରିତ କ୍ଷୀରରୁ ଦୁଇ ପ୍ରସ୍ଥ, ମଧୁକ (ଯଷ୍ଟିମଧୁ) ଏକ ପଳ, ତେଲ ଏକ କୁଡବ ଯୋଗ କରି ପକାଅ। ଏହାକୁ ନସ୍ୟରୂପେ ଦେଲେ ଅକାଳ ପଳିତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।

Verse 46

मुखरोगे तु त्रिफलागण्डूषपरिधारणम् / गृहधूम यवक्षारपाठाव्योपरसाञ्जनम्

ମୁଖରୋଗରେ ତ୍ରିଫଳା ଗଣ୍ଡୂଷ (କୁଳ୍ଲା) ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏବଂ ଗୃହଧୂମ (କାଳି), ଯବକ୍ଷାର, ପାଠା, ବ୍ୟୋପରସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଞ୍ଜନ/ଲେପ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶସ୍ତ।

Verse 47

तेजोदं त्रिफलालोध्रं चित्रकं चेति चूर्णितम् / सक्षौद्रं धारयेद्वक्त्रे ग्रीवादन्तास्यरोगनुत्

ତେଜୋଦ, ତ୍ରିଫଳା, ଲୋଧ୍ର ଓ ଚିତ୍ରକ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରି ମଧୁ ସହିତ ମୁଖରେ ଧାରଣ କର; ଏହା ଗ୍ରୀବା/କଣ୍ଠ, ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଖରୋଗ ନାଶ କରେ।

Verse 48

पटोल निम्बजम्व्वाग्रमालतीनवपल्लवाः / पञ्चपल्लवकः श्रेष्ठः कषयो मुखधावने

ପଟୋଳ, ନିମ୍ବ, ଜାମ୍ବୁର ଅଗ୍ରପଲ୍ଲବ ଓ ନବ ମାଳତୀ ପଲ୍ଲବ—ଏହି ‘ପଞ୍ଚପଲ୍ଲବକ’ କଷାୟ ମୁଖଧାବନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 49

लशुनार्द्रकशिग्रूणां पारुल्या मूलकस्य च / रुदन्त्याश्च रसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे

କାନରେ ପୁରିବା ପାଇଁ ରସୁଣ, ତାଜା ଅଦା, ଶିଗ୍ରୁ (ସଜନା), ପାରୁଲୀ, ମୂଳା ଓ ରୁଦନ୍ତୀର ନିଷ୍କାଶିତ ରସ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତାହାକୁ ଅଳ୍ପ ଗରମ କରି ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 50

तीव्रशूलोत्तरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि / बस्तमूत्रं क्षिपेत्कोष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम्

କାନରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶବ୍ଦ/ଗୁଞ୍ଜନ ଓ ଭିଜା ସ୍ରାବ ଥିଲେ, ସୈନ୍ଧବ (ପାହାଡ଼ିଆ ଲୁଣ) ମିଶାଇ ଛାଗର ମୂତ୍ରକୁ ଗରମଗରମ କରି କାନରେ ପକାଇବାକୁ କୁହାଯାଇଛି।

Verse 51

जातीपत्ररसे तैलं पक्वं पूतिककर्णजित् / शुण्ठीतैलं सार्षपं च क्रोष्णं स्यात्कर्णशूलनुत्

ଜାତୀ (ଜୁଇ) ପତ୍ରରସରେ ପକାଯାଇଥିବା ତେଲ ଦୁର୍ଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ କାନରୋଗକୁ ନାଶ କରେ। ଏହିପରି ଶୁଣ୍ଠୀ-ତେଲ ଓ ସରିଷା-ତେଲକୁ ଅଳ୍ପ ଗରମ କରି ଦେଲେ କାନବେଦନା ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

Verse 52

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी / सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये

ପଞ୍ଚମୂଳ ସହିତ ସିଧା ଦୁଧ ଉପକାରୀ। ଚିତ୍ରକ-ହରୀତକୀ, ଘିଅ-ଗୁଡ଼, ଏବଂ ଷଡ଼ଙ୍ଗ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କାଢ଼ା—ଏସବୁ ପୀନସ (ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ନାସା କଫ/ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ) ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।

Verse 53

अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः / पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात्

ଆଖି ଓ ଉଦରଜ ରୋଗ, ପ୍ରତିଶ୍ୟାୟ (ସର୍ଦ୍ଦି), ଘାଁ ଓ ଜ୍ୱର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଲଂଘନ (ଉପବାସ/ଆହାର-ନିୟମ) ଦ୍ୱାରା ପାଞ୍ଚ ରାତିରେ ପ୍ରଶମିତ ହୁଏ।

Verse 54

धात्रीरसानाञ्च दृशः कोपं हरति पूरणात् / सक्षौद्रः सैन्धवो वापि शिग्रुदार्विरसाञ्जनम्

ଧାତ୍ରୀ (ଆମଳକୀ) ରସ ଦେଇ ଚକ୍ଷୁ ପୂରଣ କଲେ ଚକ୍ଷୁର କୋପ ଓ ଶୋଥ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ମଧୁ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣଯୁକ୍ତ ଅଞ୍ଜନ, କିମ୍ବା ଶିଗ୍ରୁ–ଦାରୁ ରସର ଅଞ୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ।

Verse 55

हरिद्रादारुसिन्धूत्थपथ्याजनवगौरिकैः / पिष्टैर्दत्तो बहिर्लपो नेत्रव्याधिनिवारकः

ହରିଦ୍ରା, ଦାରୁ, ସିନ୍ଧୂତ୍ଥ, ପଥ୍ୟା, ଅଜନ, ଗୌରୀ—ଏହି ସବୁକୁ ପିଷି ବାହ୍ୟ ଲେପ କରି ବାହାରେ ଲଗାଇଲେ ତାହା ଚକ୍ଷୁରୋଗ ନିବାରକ ହୁଏ।

Verse 56

मृतभ्रष्टाभयालेपात्त्रिफला क्षीरसंयुता / शुण्ठीनिम्बदलैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्वल्पसैन्धवैः / धार्यश्चक्षुषि संक्षेपाच्छोथकण्डूरुजापहः

ମୃତଭ୍ରଷ୍ଟାଭୟା ଲେପ ସହ ଦୁଧମିଶ୍ରିତ ତ୍ରିଫଳା, ଏବଂ ଶୁଣ୍ଠି ଓ ନିମ୍ବପତ୍ର ପିଷି ସୁଖଦ ଗରମ କରି ଅଳ୍ପ ସୈନ୍ଧବ ମିଶାଇ—ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ଚକ୍ଷୁରେ ଧରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଶୋଥ, କଣ୍ଡୁ ଓ ରୁଜା ହରେ।

Verse 57

अभयाक्षामृतं चैकद्विचतुर्भागिकं युतम् / मध्वाज्यलीढं क्वाथो वा सर्वनेत्ररुगर्दनम्

ଅଭୟା ଓ ଅକ୍ଷାମୃତକୁ ଏକ, ଦ୍ୱି କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଭାଗ ପ୍ରମାଣରେ ଯୋଗ କରି, ମଧୁ ଓ ଘୃତ ସହ ଲେହ୍ୟ ଭାବେ ସେବନ କରିବା କିମ୍ବା କ୍ୱାଥ କରି ପିଇବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ଚକ୍ଷୁରୋଗ ନାଶ କରେ।

Verse 58

चन्दनत्रिफलापूगपलाशतरुमूलकैः / जलपिष्टैरियं विर्तिरशेषतिमिरापहा

ଚନ୍ଦନ, ତ୍ରିଫଳା, ପୂଗ (ସୁପାରି) ଓ ପଳାଶବୃକ୍ଷର ମୂଳ—ଏହାକୁ ଜଳରେ ପିଷି ତିଆରି ଏହି ବର୍ତ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିର ସମସ୍ତ ତିମିର (ଅନ୍ଧକାର/ଛାନି ସଦୃଶ) ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହରେ।

Verse 59

दध्नातिघृष्टं मरिचं रात्र्यान्ध्यापहमञ्जनम् / त्रिफलाक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम्

ଦହି ସହ ଘସା କଳାମରିଚ ରାତ୍ରି-ଅନ୍ଧତା ନାଶକ ନେତ୍ରାଞ୍ଜନ। ଏବଂ ଦୁଧ, ତ୍ରିଫଳା କ୍ୱାଥ ଓ ତ୍ରିଫଳା କଲ୍କ ସହ ଶିଧା ଘୃତ ମଧ୍ୟ ନେତ୍ରରୋଗେ ବିଧିତ।

Verse 60

तिमिराण्यचिराद्धन्यात्पीतमेतन्निशामुखे / पिप्पलीत्रिफला द्राक्षालोहचूर्णं ससैन्धवम्

ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ପାନ କଲେ ତିମିର ଶୀଘ୍ର ନଶେ। ଏହା ପିପ୍ପଳୀ, ତ୍ରିଫଳା, ଦ୍ରାକ୍ଷା, ଲୋହଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣଯୁକ୍ତ ଚୂର୍ଣ୍ଣ।

Verse 61

भृङ्गराजरसैर्घृष्टं घुटिकाञ्जनमिष्यते / आन्ध्यं सतिमिरं काचं हन्त्यन्यान्नेत्ररोगकान्

ଭୃଙ୍ଗରାଜ ରସରେ ଘସି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଘୁଟିକାଞ୍ଜନ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହା ଅନ୍ଧତା, ତିମିର, କାଚ ଓ ଅନ୍ୟ ନେତ୍ରରୋଗ ନାଶ କରେ।

Verse 62

त्रिकटु त्रिफला नक्त सैन्धवं च मनः शिला / रुचकं शङ्खनाभिश्च जातीपुष्पाणि निम्बकम्

ତ୍ରିକଟୁ, ତ୍ରିଫଳା, ନକ୍ତ, ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ଓ ମନଃଶିଳା; ରୁଚକ, ଶଙ୍ଖନାଭି, ଜାତୀପୁଷ୍ପ ଓ ନିମ୍ବ—ଏହିମାନେ ଏହି ଯୋଗର ଦ୍ରବ୍ୟ।

Verse 63

रसाञ्जनं भृङ्गराजं घृतं मधु पयस्तथा / एतत्पिष्ट्वा च वटिका सर्वनेत्ररुगर्दिनी

ରସାଞ୍ଜନ, ଭୃଙ୍ଗରାଜ, ଘୃତ, ମଧୁ ଓ ଦୁଧ—ଏଗୁଡ଼ିକୁ ପିଷି ବଟିକା କଲେ, ସେହି ବଟିକା ସମସ୍ତ ନେତ୍ରବେଦନା ଓ ନେତ୍ରରୋଗ ଶମନ କରେ।

Verse 64

दग्धमेरण्डकं मूलं लेपात्काकिकपेषितम् / शिरो ऽर्तिं नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचुकुन्दक (ज) म्

ଦଗ୍ଧ ଏରଣ୍ଡ (ଆମଣକ) ମୂଳକୁ କାକୀ ସହ ପିସି ଲେପ କଲେ ଶିରୋବେଦନା ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ; କିମ୍ବା ମୁଚୁକୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପ ମଧ୍ୟ ସେହି କାମରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।

Verse 65

शतमूल्यैरण्डमूलचक्राव्याघ्रीपलैः शृतम् / तैलं नस्यमरुश्लेष्मतिमिरोर्ध्वर् (द्ध) गदापहम्

ଶତମୂଲୀ, ଏରଣ୍ଡମୂଳ, ଚକ୍ରା ଓ ବ୍ୟାଘ୍ରୀ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ପଳ ପରିମାଣରେ ସିଧା ତେଲକୁ ନସ୍ୟରୂପେ ଦେଲେ ରୁକ୍ଷତା, କଫ, ତିମିର ଓ ଊର୍ଧ୍ୱଗଦ ନଶିଯାଏ।

Verse 66

नाचनं (लनणं) सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा / भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च

ନାଚନ (କିମ୍ବା ଲନଣ) ଗୁଡ଼ ସହ ସେବନୀୟ; କିମ୍ବା ଶୁଣ୍ଠି (ବିଶ୍ୱ) ଓ ପିପ୍ପଳୀ ସହ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ—ଏହା ଭୁଜସ୍ତମ୍ଭ ଆଦି ଓ ସମସ୍ତ ଊର୍ଧ୍ୱଗଦରେ ପ୍ରୟୋଜ୍ୟ।

Verse 67

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् / दशमूलीकषायं तु सर्पिः सैन्धवसंयुतम् / नस्यमङ्गविभेदघ्नं सूर्यावर्तशिरो ऽर्तिनुत्

ସୂର୍ୟାବର୍ତ୍ତରେ ନସ୍ୟକର୍ମ ଆଦି ଭେଷଜ ବିଧାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦଶମୂଳୀ କଷାୟକୁ ଘିଅ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣ ସହ ମିଶାଇ ନସ୍ୟ ଦେଲେ ଅଙ୍ଗଭେଦ ପୀଡା ନଶିଯାଏ ଏବଂ ସୂର୍ୟାବର୍ତ୍ତ ଶିରୋବେଦନା ଶମେ।

Verse 68

दध्ना सौवर्चलाजाजीमधूकं नीलमुत्पलम् / पिबेत्क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता

ବାତାସୃଗ୍ଦରରେ ପୀଡିତା ନାରୀ ଦହି ସହ ସୌବର୍ଚ୍ଚଲ ଲବଣ, ଅଜାଜୀ, ମଧୂକ ଓ ନୀଲୋତ୍ପଳକୁ ମଧୁ ମିଶାଇ ପିବେ।

Verse 69

वासकस्वरसं पैत्ते गुडूच्या रसमेव वा / जलेनामलकीबीजं कल्कं वाससितामधु

ପିତ୍ତଜନିତ ରୋଗରେ ବାସକର ତାଜା ସ୍ୱରସ ପିବ, କିମ୍ବା ଗୁଡୂଚୀର ରସ ଗ୍ରହଣ କର। ଅଥବା ଜଳରେ ଆମଳକୀ ବୀଜର କଲ୍କ, ଚିନି ଓ ମଧୁ ମିଶାଇ ସେବନ କର।

Verse 70

आमलक्या मधुरसं मूलं कार्पासमेव वा / पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा

ପାଣ୍ଡୁ ଓ ପ୍ରଦର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଆମଳକୀର ମଧୁର ରସ କିମ୍ବା କାର୍ପାସ (କପାସ) ମୂଳ—ତଣ୍ଡୁଳ ଧୋଆ ଜଳ ସହ ପିବ।

Verse 71

तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रे सरसाञ्जनम् / तण्डुलोदकसंपीतं सर्वांश्चासृक्दराञ्जयेत् / कुशमूलं तण्डुलाद्भिः पीतं चासृक्दरं जयेत्

ତଣ୍ଡୁଳୀୟକ ମୂଳକୁ ମଧୁ ଓ କଷାୟ ଅଞ୍ଜନ-ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ନେଇ, ତଣ୍ଡୁଳ ଜଳରେ ପିଲେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସୃକ୍ଦର (ରକ୍ତସ୍ରାବ) ନଶେ। ଏହିପରି କୁଶ ମୂଳ ତଣ୍ଡୁଳ ଧୋଆ ଜଳ ସହ ପିଲେ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଜୟ ହୁଏ।