Adhyaya 168
Cikitsā-sāra: Doṣa Nidāna–Lakṣaṇa, Agni, Ajīrṇa/Āma Cikitsā, Daśamūla, and Prognostic Signs
ନିଦାନ ଅଂଶ ସମାପ୍ତ ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଜୀବନ-ଧାରଣ ପାଇଁ ‘ସିଦ୍ଧ ସାର’ ଭାବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଚିକିତ୍ସାସାର କହନ୍ତି। ସେ ଆହାର-ରସ ଓ ଆଚାର-ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ପ୍ରକୋପର କାରଣ ଗଣନା କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୋଷ ଏବଂ ମିଶ୍ର/ତ୍ରିଦୋଷ ଅବସ୍ଥାର ଲକ୍ଷଣ-ଗୁଚ୍ଛ ଦେଖାନ୍ତି। ଦୋଷ-ଧାତୁ-ମଳ ସମତା ହିଁ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ—ଏହି ସିଦ୍ଧାନ୍ତ ସ୍ଥାପନ କରି ଦୋଷର ଗୁଣ-ସ୍ଥାନ ଓ ରସ ଆଧାରିତ ବୃଦ୍ଧି-ଶମନ ନୀତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ପରେ ଚିକିତ୍ସାର ଚତୁଷ୍ପାଦ ଏବଂ ଦେଶ, କାଳ, ବୟସ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରକୃତି, ବଳ, ମନ-ଶରୀର ଅବସ୍ଥା ପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରକ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଅଜୀର୍ଣ/ଆମରେ ଆମ ପାଇଁ ବମନ, ଅତ୍ୟମ୍ଳତାରେ ଶୀତୋପଚାର, ଅବରୋଧଜନ୍ୟ ଶୂଳରେ ସ୍ୱେଦନ ଓ ଲବଣୋଦକ, ଏବଂ ବଢୁଥିବା ଦୋଷାବରୋଧରେ ଉଦରଲେପ; ପଥ୍ୟ ଓ ଅନୁପାନ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ଶେଷରେ ପଞ୍ଚମୂଳ/ଦଶମୂଳ ପ୍ରୟୋଗ, କ୍ୱାଥ-ଘୃତ/ତୈଳ, ବସ୍ତି, ପାନ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ନସ୍ୟର ପ୍ରମାଣ, ଏବଂ ଆୟୁର୍ଲକ୍ଷଣ (ମରଣାସନ୍ନ ଚିହ୍ନ) ବର୍ଣ୍ଣିତ; ବୈଦ୍ୟ-ମିତ୍ର-ଗୁରୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହକୁ ପ୍ରାଣରକ୍ଷା ଆଚାର ସହ ଯୋଡାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
निदानं समाप्तम् / धन्वन्तरिरुवाच / सर्वरोगहरं सिद्धं योगसारं वदाम्यहम् / शृणु सुश्रुतं संक्षेपात्प्राणिनां जीवहेतवे
‘ନିଦାନ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।’ ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ସର୍ବରୋଗହର, ସିଦ୍ଧ ଯୋଗମାନଙ୍କ ସାର କହୁଛି। ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜୀବନାଧାର ପାଇଁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଶୁଣ।
Verse 2
कषायकटुतिक्ताम्लरूक्षाहारादिभोजनात् / चिन्ताव्यवयव्यायामभयशोकप्रजागरात्
କଷାୟ, କଟୁ, ତିକ୍ତ, ଆମ୍ଲ ଓ ରୂକ୍ଷ ଆହାର ସେବନରୁ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା, ମୈଥୁନାସକ୍ତି, ଅତିବ୍ୟାୟାମ, ଭୟ, ଶୋକ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣରୁ—ଦୋଷବିକାର ଜନ୍ମେ।
Verse 3
उच्चैर्भाषातिभाराच्च कर्मयोगातिकर्षणात् / वायुः कुप्यति पर्जन्ये जीर्णान्ने दिनसंक्षये
ଅତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କଥା କହିବା, ଅତିଭାର ଓ ଅତିଶ୍ରମ, କର୍ମରେ ଅତିକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ କୁପିତ ହୁଏ; ବର୍ଷାକାଳେ, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ନ ସେବନରେ ଓ ଦିନାନ୍ତେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବଢ଼େ।
Verse 4
उष्णाम्ल लवणक्षारकटुकाजीर्णभोजनात् / तीक्ष्णातपाग्निसन्तापमद्यक्रोधनिषेवणात्
ଉଷ୍ଣ, ଆମ୍ଲ, ଲବଣ, କ୍ଷାର, କଟୁ ଓ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣକର ଭୋଜନରୁ, ଏବଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଧୂପ, ଅଗ୍ନିତାପ, ମଦ୍ୟସେବନ ଓ କ୍ରୋଧସେବନରୁ—ପିତ୍ତ ପ୍ରକୋପିତ ହୁଏ।
Verse 5
विदाहकाले भुक्तस्य मध्याह्ने जलदात्यये / ग्रीष्मकालेर्ऽद्धरात्रे ऽपि पित्तं कुप्यति देहिनः
ଦାହକାଳେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନେ, ବର୍ଷାଋତୁର ଅନ୍ତେ, ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଭୋଜନ କରେ—ସେ ଦେହୀର ପିତ୍ତ କୁପିତ ହୁଏ।
Verse 6
स्वाद्वम्ललवणस्निग्धगुरुशीतातिभोजनात् / नवान्नपिच्छिलानूपमांसादेः सेवनादपि
ମଧୁର, ଆମ୍ଲ, ଲବଣ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଗୁରୁ ଓ ଶୀତ ଆହାରର ଅତିସେବନରୁ, ଏବଂ ନବାନ୍ନ, ପିଚ୍ଛିଳ ଖାଦ୍ୟ, ଆନୂପ (ଜଳାଶୟ/ଦଳଦଳ) ମାଂସାଦି ସେବନରୁ ମଧ୍ୟ—କଫ/ଶ୍ଲେଷ୍ମା କୁପିତ ହୁଏ।
Verse 7
अव्यायाम दिवास्वप्नशय्यासनसुखादिभिः / कफप्रदोषो भुक्ते च वसन्ते च प्रकुप्यति
ବ୍ୟାୟାମର ଅଭାବ, ଦିନେ ଶୋଇବା ଓ ଶୟ୍ୟା‑ଆସନାଦି ସୁଖରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କଫ ଦୁଷିତ ହୁଏ; ଭୋଜନ ପରେ ଏବଂ ବସନ୍ତକାଳରେ ଏହା ବିଶେଷତଃ ପ୍ରକୁପିତ ହୁଏ।
Verse 8
देहपारुष्यसंकोचतोदविष्टम्भकादयः / तथा च सुप्ता रोमहर्षस्तम्भनशोषणम्
ଏହାର ଲକ୍ଷଣ—ଦେହର ରୁକ୍ଷତା, ସଂକୋଚ, ଚୁବୁଥିବା ବେଦନା, ଏବଂ ବିଷ୍ଟମ୍ଭ/ଅବରୋଧ; ତଥା ତନ୍ଦ୍ରା, ରୋମହର୍ଷ, ସ୍ତମ୍ଭନ, ଶୋଷଣ (ଶୁଷ୍କତା)।
Verse 9
श्यामत्वमङ्गविश्लेषबलमायासवर्धनम् / वायोर्लिङ्गानि तैर्युक्तं रोगं वातात्मकं वदेत्
ଶ୍ୟାମତ୍ୱ, ଅଙ୍ଗର ଶିଥିଳତା/ବିଶ୍ଳେଷ, ବଳହାନି ଓ ବଢୁଥିବା କ୍ଲାନ୍ତି—ଏଗୁଡ଼ିକ ବାୟୁର ଲକ୍ଷଣ; ଏହାଯୁକ୍ତ ରୋଗକୁ ବାତାତ୍ମକ କୁହାଯାଏ।
Verse 10
दाहोष्मपादसंक्लेदकोपरागपरिश्रमाः / कट्वम्लशववैगन्ध्यस्वेदमूर्छातितृट्भ्रमाः
ଦାହ, ଉଷ୍ମା, ପାଦରେ ଘାମ‑ଭିଜା, କୋପ ଓ ପରିଶ୍ରମ; କଟୁ‑ଅମ୍ଲ ରସ, ଶବସଦୃଶ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅତିସ୍ୱେଦ, ମୂର୍ଛା, ଅତିତୃଷ୍ଣା ଓ ଭ୍ରମ—ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ କୁହାଯାଇଛି।
Verse 11
हारिद्रं हरितत्वञ्च पित्तलिङ्गान्वितैर्नरः / देहे स्निग्धत्वमाधुर्यचिरकारित्वबन्धनम्
ପିତ୍ତଲକ୍ଷଣ ଥିବା ନରରେ ହଳଦିଆ ଓ ସବୁଜା ଛାୟା ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଏବଂ ଦେହରେ ସ୍ନିଗ୍ଧତା, ମାଧୁର୍ୟଭାବ, ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିବା ଓ ବନ୍ଧନ/ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁଭବ ହୁଏ।
Verse 12
स्तैमित्यतृप्तिसङ्घातशोथशतिलगौरवम् / कण्डूनिद्राभियोगश्च लक्षणं कफसम्भवम्
ମନ୍ଦତା, ତୃପ୍ତିହାନି, ଭାରିପଣ ଓ ଜମାଟ ଭାବ, ଶୋଥ, ଅଙ୍ଗଶୈଥିଲ୍ୟ; ସହିତ କଣ୍ଡୁ ଓ ଅତିନିଦ୍ରାବେଗ—ଏହିସବୁ କଫଜ ଲକ୍ଷଣ।
Verse 13
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्व्याधिं द्विदोषजम् / सर्वहेतुसमुत्पन्नं त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्
ହେତୁ ଓ ଲକ୍ଷଣର ସଂଯୋଗରୁ ଦ୍ୱିଦୋଷଜ ବ୍ୟାଧିକୁ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ହେତୁରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ତ୍ରିଲିଙ୍ଗ (ତିନି ଲକ୍ଷଣ) ଯୁକ୍ତ ଯାହା, ସେହି ସାନ୍ନିପାତିକ (ତ୍ରିଦୋଷଜ) ରୋଗ।
Verse 14
दोषधातुमलाधारो देहिनां देह उच्यते / तेषां समत्वमारोग्यं क्षयवृद्धेर्विपर्ययः
ଦେହୀମାନଙ୍କ ଦେହ ଦୋଷ‑ଧାତୁ‑ମଳର ଆଧାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ସମତ୍ୱ ହେଉଛି ଆରୋଗ୍ୟ; କ୍ଷୟ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧି ହେଉଛି ତାହାର ବିପରୀତ—ରୋଗ।
Verse 15
वसासृङ्मांसमेदो ऽस्थिमज्जाशुक्राणि धातवः / वातपित्तकफा दोषा विण्मूत्राद्या मलाः स्मृताः
ବସା, ଅସୃକ୍ (ରକ୍ତ), ମାଂସ, ମେଦ, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜା, ଶୁକ୍ର—ଏହିସବୁ ଧାତୁ। ବାତ‑ପିତ୍ତ‑କଫ ଦୋଷ; ଏବଂ ବିଣ୍, ମୂତ୍ର ଆଦି ମଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 16
वायुः शीतो लघुः सूक्ष्मः स्वरनाशीस्थिरो बली / पित्तमम्लकटूष्णञ्चापङ्क्ती रोगकारणम्
ବାୟୁ ଶୀତଳ, ଲଘୁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ସ୍ୱରନାଶକ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ବଳବାନ। ପିତ୍ତ ଅମ୍ଲ, କଟୁ ଓ ଉଷ୍ଣ; ଏହା ଅନିୟମିତ ହୋଇ ରୋଗକାରଣ ହୁଏ।
Verse 17
मधुरो लवणः स्निग्धो गुरुः श्लेषमातिपिच्छिलः / गुदश्रोण्याश्रयो वायुः पित्तं पक्वाशयस्थितम्
ଶ୍ଲେଷ୍ମା (କଫ) ମଧୁର, ଲବଣ, ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଗୁରୁ ଏବଂ ଅତିପିଚ୍ଛିଳ। ବାୟୁ ଗୁଦ ଓ ଶ୍ରୋଣୀ-ପ୍ରଦେଶରେ ଆଶ୍ରିତ, ଏବଂ ପିତ୍ତ ପକ୍ୱାଶୟ (ବଡ଼ ଆନ୍ତ୍ର)ରେ ସ୍ଥିତ।
Verse 18
कफस्यामाशयस्थानं कण्ठो वा मूर्धसन्धयः / कटुतिक्तकषायाश्च कोपयन्ति समीरणम्
କଫର ଆସନ ଆମାଶୟରେ; ତଥା କଣ୍ଠ ଓ ମୂର୍ଧା-ସନ୍ଧିମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ। କଟୁ, ତିକ୍ତ ଓ କଷାୟ ରସ ସମୀରଣ (ବାୟୁ)କୁ କୋପିତ କରେ।
Verse 19
कट्वम्ललवणाः पित्तं स्वादूष्णलवणाः कफम् / एत एव विपर्यस्ताः शमायैषां प्रयोजिताः / भवन्ति रोगिणां शान्त्यै स्वस्थाने सुखहेतवः
କଟୁ, ଅମ୍ଲ ଓ ଲବଣ ରସ ପିତ୍ତକୁ କୋପିତ କରେ; ମଧୁର, ଉଷ୍ଣ ଓ ଲବଣ ରସ କଫକୁ ବଢ଼ାଏ। ଏହି ରସମାନେ ଉଲ୍ଟା ଭାବେ (ଶମନାର୍ଥେ) ପ୍ରୟୋଗ ହେଲେ ଦୋଷ ଶାନ୍ତ ହୁଏ—ରୋଗୀଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଏ, ଏବଂ ସ୍ୱସ୍ଥରେ ସ୍ୱସ୍ଥାନେ ରହିଲେ ସୁଖହେତୁ ହୁଏ।
Verse 20
चक्षुष्यो मधुरो ज्ञेयो रसधातुविवह्द्धनः / अम्लोत्तरो मनोहृद्यं तथा दीपनपाचनम्
ମଧୁର ରସ ଚକ୍ଷୁଷ୍ୟ (ଚକ୍ଷୁକୁ ହିତକର) ଏବଂ ରସଧାତୁ ଆଦିକୁ ବଢ଼ାଏ—ଏହିପରି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅମ୍ଲର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ମନକୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗେ ଏବଂ ଦୀପନ-ପାଚନ କରେ।
Verse 21
दीपनोज्वरतृष्णाघ्नस्तिक्तः शोधनशोषणः / पित्तलो लेखन स्तम्भी कषायो ग्राहिशोषणः
ତିକ୍ତ ରସ ଦୀପନକାରୀ, ଜ୍ୱର ଓ ତୃଷ୍ଣା ନାଶକ; ଏହା ଶୋଧନ ଓ ଶୋଷଣ କରେ। କଷାୟ ରସ ପିତ୍ତବର୍ଧକ; ଏହା ଲେଖନ, ସ୍ତମ୍ଭନ, ଗ୍ରାହୀ ଏବଂ ଶୋଷଣକାରୀ।
Verse 22
रसवीर्यविपाकानामाश्रयं द्रव्यमुत्तमम् / रसपाकान्तरस्थायि सर्वद्रव्याश्रयं द्रुतम्
ଦ୍ରବ୍ୟ ହିଁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ; ଯେଉଁଠି ରସ, ବୀର୍ୟ ଓ ବିପାକ ନିବାସ କରେ। ରସ-ପାକ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ସ୍ଥିର, ସେହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆଧାର।
Verse 23
शीतोष्णं लवणं वीर्यमथ वा शक्तिरिष्यते / रसानां द्विविधः पाको कटुरेव च
ବୀର୍ୟ ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣ—ଏହି ଦୁଇ ଭେଦର; ଏହାହିଁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଶକ୍ତି। ରସମାନଙ୍କ ବିପାକ ଦ୍ୱିବିଧ; ଏଠାରେ କଟୁ-ରୂପ ପରିଣାମ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Verse 24
भिषग्भेषजरोगार्तपरिचारकसम्पदः / चिकित्साङ्गानिचत्वारि विपरीतान्यसिद्धये
ଭିଷକ (ବୈଦ୍ୟ), ଭେଷଜ (ଔଷଧ), ରୋଗାର୍ତ୍ତ ରୋଗୀ ଓ ପରିଚାରକ—ଏହି ଚାରିଟି ଚିକିତ୍ସାର ଅଙ୍ଗ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି ବିପରୀତ/ଦୋଷଯୁକ୍ତ ହେଲେ ସିଦ୍ଧି ମିଳେନାହିଁ।
Verse 25
देशकालवयोवह्निसाम्यप्रकृतिभेषजम् / देहसत्त्वबलव्याधीन्बुद्ध्वा कर्म समाचरेत्
ଦେଶ, କାଳ, ବୟସ, ଜଠରାଗ୍ନି, ଦୋଷ-ସାମ୍ୟ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଯୋଗ୍ୟ ଔଷଧକୁ ବିଚାରି; ଦେହ, ସତ୍ତ୍ୱ, ବଳ ଓ ବ୍ୟାଧିକୁ ଜାଣି—ତାପରେ ଯଥୋଚିତ କର୍ମ/ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 26
संसृष्टलक्षणोपेतो देशः साधारणः स्मृतः / बाल आ षोडशान्मध्यः सप्ततेर्वृद्ध उच्यते
ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ଦେଶ (କିମ୍ବା ଦେହାବସ୍ଥା) ‘ସାଧାରଣ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଷୋଳ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାଳ; ତା’ପରେ ମଧ୍ୟବୟସ; ସତର ପରେ ବୃଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ।
Verse 27
कफपित्तानिलाः प्रायो यथाक्रममुदीरिताः / क्षाराग्निशस्त्ररहिता क्षीणे प्रवयसि क्रियाः
ସାଧାରଣତଃ କଫ, ପିତ୍ତ ଓ ବାତ ଜୀବନର ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମେ ପ୍ରବଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ବୟସ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଚିକିତ୍ସାରେ କ୍ଷାର, ଅଗ୍ନିକର୍ମ ଓ ଶସ୍ତ୍ରକର୍ମ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 28
कृशस्य वृंहणं कार्यंस्थूलदेहस्य कर्षणम् / रक्षणं मध्यकायस्य देहभेदास्त्रयो मताः
କୃଶ ଲୋକ ପାଇଁ ବୃଂହଣ (ପୋଷଣ) କରିବା ଉଚିତ; ସ୍ଥୂଳଦେହୀ ପାଇଁ କର୍ଷଣ (ହ୍ରାସ) କରିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟକାୟ ପାଇଁ ରକ୍ଷଣ (ସାମ୍ୟ ରକ୍ଷା) ବିଧେୟ—ଦେହଭେଦ ତିନି ମନାଯାଇଛି।
Verse 29
स्थैर्यव्यायामसन्तोषैर्बोद्धव्यं यत्नतो बलम् / अविकारी महोत्साहो महासाहसिको नरः
ସ୍ଥୈର୍ୟ, ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଯତ୍ନକରି ବଳକୁ ଜାଣି ଓ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ। ଯେ ଅବିକାରୀ ରହେ, ସେ ମହୋତ୍ସାହୀ ଓ ମହାସାହସୀ ନର।
Verse 30
पानाहारादयो यस्य विरुद्धाः प्रकृतेरपि / श्वसुखायोपकल्प्यन्ते तत्साम्यमिति कथ्यते
ଯାହା ପାଇଁ ପାନ, ଆହାର ଆଦି—ପ୍ରକୃତିବିରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ସୁଖ ଓ ହିତ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ହୋଇଯାଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ସାମ୍ୟ’ (ସମତୁଳନ) କୁହାଯାଏ।
Verse 31
गर्भिण्याः श्लैष्मिकैर्भक्ष्यैः श्लैष्मिको जायते नरः / वातलैः पित्तलैस्तद्वत्समधातुर्हिताशनात्
ଗର୍ଭିଣୀ କଫ-ବର୍ଧକ ଆହାର ସେବନ କଲେ କଫପ୍ରଧାନ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ସେହିପରି ବାତ-ବର୍ଧକ କିମ୍ବା ପିତ୍ତ-ବର୍ଧକ ଆହାରରୁ ମଧ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ହିତକର ପଥ୍ୟାହାରରୁ ଧାତୁ ସମ ଥିବା, ସମଦୋଷ ପ୍ରକୃତିର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମେ।
Verse 32
कृशो रूक्षो ऽल्पकेशश्च चलचित्तो नरः स्थितः / बहुवाक्यरतः स्वप्नेवातप्रकृतिको नरः
ଯେ ପୁରୁଷ କୃଶ, ରୁକ୍ଷ ଦେହବିଶିଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପକେଶ, ଚଞ୍ଚଳଚିତ୍ତ ଏବଂ ଅଧିକ କଥା କହିବାରେ ରତ—ସ୍ୱପ୍ନଲକ୍ଷଣରୁ ସେ ବାତପ୍ରକୃତିକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।
Verse 33
अकालपलितो गौरः प्रस्वेदी कोपनो बुधः / स्वप्ने ऽपि दीप्तिमत्प्रेक्षी पित्तप्रकृतिरुच्यते
ଯେ ଅକାଳରେ ପଲିତ ହୁଏ, ଗୌରବର୍ଣ୍ଣ, ସହଜେ ଘାମ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧୀ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ଦୀପ୍ତି ଦେଖେ—ସେ ପିତ୍ତପ୍ରକୃତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 34
स्थिरचित्तः स्वरः सूक्ष्मः प्रसन्नः स्निग्धमूर्धजः / स्वप्ने जलशिलालोकी श्लेष्म प्रकृतिको नरः
ଯାହାର ଚିତ୍ତ ସ୍ଥିର, ସ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ମୃଦୁ, ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରସନ୍ନ, କେଶ ସ୍ନିଗ୍ଧ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଳ ଓ ଶିଳା ଦେଖେ—ସେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ପ୍ରକୃତିକ ପୁରୁଷ।
Verse 35
संमिश्रलक्षणैर्ज्ञेयो द्वित्रिदोषान्वयो नरः / दोषस्येतरसद्भावे ऽप्यधिका प्रकृतिः स्मृताः
ମିଶ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି ପୁରୁଷକୁ ଦ୍ୱିଦୋଷୀ କିମ୍ବା ତ୍ରିଦୋଷୀ ବୋଲି ଜଣାଯିବ। ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଥାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଦୋଷ ଅଧିକ ପ୍ରବଳ, ସେହିଟିକୁ ତାହାର ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।
Verse 36
मन्दस्तीक्ष्णो ऽथ विषमः समश्चैति चतुर्विधाः / कफपित्तानिलाधिक्यात्तत्साम्याज्जाठरो ऽनलः
ଜଠରାଗ୍ନି ଚାରି ପ୍ରକାର—ମନ୍ଦ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବିଷମ ଓ ସମ। କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତର ଅଧିକ୍ୟ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ୟରୁ ଏହା ଏପରି ହୁଏ।
Verse 37
समस्य पालनं कार्यं विषमे वातनिग्रहः / तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मन्दे श्लेष्मविशोधनम्
ଅଗ୍ନି ସମ ଥିଲେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ବିଷମ ଥିଲେ ବାତକୁ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥିଲେ ପିତ୍ତ-ପ୍ରତିକାର, ମନ୍ଦ ଥିଲେ ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ) ଶୋଧନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 38
प्रभवः सर्वरोगाणामजीर्णं चाग्निनाशनम् / आमाम्लरसविष्टम्भ लक्षणन्तच्चतुर्विधम्
ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ତ ରୋଗର ଉତ୍ସ, କାରଣ ଏହା ଅଗ୍ନିକୁ ନାଶ କରେ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ଚାରି ପ୍ରକାର—ଆମ, ରସର ଆମ୍ଲତା, ଓ ବିଷ୍ଟମ୍ଭ (ଅବରୋଧ/ଫୁଲା) ଇତ୍ୟାଦି।
Verse 39
आमाद्विषूचिका चैव हृदालस्यादयस्तथा / वचालवणतोयेन छर्दनं तत्र कारयेत्
ଆମରୁ ବିଷୂଚିକା ଏବଂ ହୃଦୟଭାର, ଆଳସ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦି ହୁଏ। ସେଥିରେ ବଚା ଓ ଲବଣ ମିଶା ଜଳଦ୍ୱାରା ବମନ କରାଇବା ଉଚିତ।
Verse 40
शुक्राभावो भ्रमो मूर्छा तर्षो ऽम्लात्संप्रवर्तते / अपक्वं तत्र शीताम्बुपानं वातनिषेवणम्
ଆମ୍ଲତାରୁ ଶୁକ୍ରକ୍ଷୟ, ଭ୍ରମ, ମୂର୍ଛା ଓ ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା ହୁଏ। ଅବସ୍ଥା ଅପକ୍ୱ ଥିଲେ ଶୀତଳ ଜଳପାନ ଏବଂ ବାତବର୍ଧକ (ଲଘୁ-ରୂକ୍ଷ) ନିୟମ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 41
गात्रभङ्गं शिरोजाड्यं भक्तदोषादयो गदान् / तस्मिन्स्वापो दिवा कार्योलङ्घनं च विवर्जनम्
ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ଭଳି ଦେହବେଦନା, ମୁଣ୍ଡର ଭାର ଓ ଜଡତା, ଏବଂ ଦୋଷଯୁକ୍ତ/ବିରୁଦ୍ଧ ଆହାରଜନିତ ରୋଗ ଥିଲେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦିନେ ଶୋଇବା ଉଚିତ; ଲଂଘନ/ଉପବାସ ବର୍ଜନୀୟ।
Verse 42
शूलगुल्मौ च विण्मूत्रस्थानविष्टम्भसूचकौ / विधेयं स्वेदनं तत्र पानीयं लवणोदकम्
ମଳ‑ମୂତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଅବରୋଧ ସୂଚକ ଶୂଳ ଓ ଗୁଲ୍ମ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ସ୍ୱେଦନ (ଘାମ ଆଣିବା ଚିକିତ୍ସା) କରିବା ଉଚିତ; ଲବଣୋଦକ ପିଇବା ଉଚିତ।
Verse 43
आममम्लं च विष्टब्धं कफपित्तानिलैः क्रमात् / आलिप्य जठरं प्राज्ञो हिङ्गुत्र्यूषणसैन्धवैः
କଫ‑ପିତ୍ତ‑ବାତ କ୍ରମେ ବଢ଼ି ଆମ, ଅମ୍ଳତା ଓ ଅବରୋଧ ହୋଇ ଜଠରରେ ଲାଗି ରହିଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ହିଙ୍ଗୁ, ତ୍ର୍ୟୂଷଣ ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲବଣର ଲେପ ପେଟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
Verse 44
दिवास्वप्नं प्रकुर्वीत सर्वाजीर्णविनाशनम् / अहितान्नै रोगराशिरहितान्नं ततस्त्यजेत्
ଦିନେ ଶୋଇବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣକୁ ନାଶ କରେ। ଅହିତକର ଆହାରରୁ ରୋଗର ଢେର ଜନ୍ମେ; ତେଣୁ ଅହିତକର ଆହାର ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 45
उष्णाम्बु वानुपानं च माक्षिकैः पाचनं भवेत् / करीरदधिमत्स्यैश्च प्रायः क्षीरं विरुध्यते
ଅନୁପାନ ଭାବେ ଉଷ୍ଣ ଜଳ ପାଚନକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେ; ମଧୁ ମଧ୍ୟ ପାଚନ ବଢ଼ାଏ। କରୀର, ଦହି ଓ ମାଛ ସହ ପ୍ରାୟଃ କ୍ଷୀର ବିରୁଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verse 46
बिल्वः शोणा च गम्भारी पाटला गणिकारिका / दीपनं कफवातघ्नं पञ्चमूलमिदं महत्
ବିଲ୍ୱ, ଶୋଣା, ଗମ୍ଭାରୀ, ପାଟଲା ଓ ଗଣିକାରିକା—ଏହି ମହତ୍ ପଞ୍ଚମୂଳ। ଏହା ଜଠରାଗ୍ନିକୁ ଦୀପ୍ତ କରେ ଏବଂ କଫ-ବାତକୁ ଶମନ କରେ।
Verse 47
शालपर्णो पृश्रिपर्णो बृहतीद्वयगोक्षुरम् / वातपित्तहरं वृष्यं कनीयः पञ्चमूलकम्
ଶାଳପର୍ଣୀ, ପୃଶ୍ନିପର୍ଣୀ, ବୃହତୀଦ୍ୱୟ (ବୃହତୀ ଓ କଣ୍ଟକାରୀ) ଏବଂ ଗୋକ୍ଷୁର—ଏହା ‘କନୀୟ ପଞ୍ଚମୂଳ’। ଏହା ବାତ-ପିତ୍ତକୁ ଶମନ କରେ ଓ ବଳ୍ୟ-ବୃଷ୍ୟ।
Verse 48
उभयं दशसूलं स्यात्सन्निपातज्वरापहम् / कासे श्वासे च तन्द्रायां पार्श्वशूले च शस्यते
ଉଭୟ ମିଶି ଦଶମୂଳ ହୁଏ; ସନ୍ନିପାତଜନ୍ୟ ଜ୍ୱରକୁ ନାଶ କରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ପାର୍ଶ୍ୱଶୂଳରେ ଏହା ଶସ୍ୟ।
Verse 49
एतैस्तैलानि सर्पोषि प्रलेपादलकां जयेत् / क्वाथाच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुर्गुणम्
ଏହି ମୂଳଦ୍ରବ୍ୟରୁ ସିଦ୍ଧ ତେଲ ଓ ସିଦ୍ଧ ଘୃତ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ପ୍ରଲେପ ଦ୍ୱାରା ‘ଅଲକା’କୁ ଜୟ କରାଯାଏ। କ୍ୱାଥରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ଚାରିଗୁଣ ପାଣି ନେଇ, ପାଦଶେଷ ରହିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସିଧାଇବା।
Verse 50
स्नेहञ्च तत्समं क्षीरं कल्कश्च स्नेहपादकः / संवर्तितौषधैः पाको बस्तौ पाने भवेत्समः / खरो ऽभ्यङ्गे मृदुर्नस्ये पाको ऽपि संप्रकल्पयेत्
ସ୍ନେହ (ତେଲ/ଘୃତ) ସମାନ ପରିମାଣର କ୍ଷୀର ନେବା ଉଚିତ; କଲ୍କ ସ୍ନେହର ପାଦଭାଗ ହେବ। ସଂସ୍କୃତ ଔଷଧ ସହିତ ପାକ ବସ୍ତି ଓ ପାନ—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ସମାନ ହେଉ। ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ ପାଇଁ ଅଧିକ ଘନ/ତୀବ୍ର, ନସ୍ୟ ପାଇଁ ମୃଦୁ—ଏପରି ପାକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା।
Verse 51
स्थूलदेहन्द्रियाश्चिन्त्या प्रकृतिर्या त्वधिष्ठिता / आरोग्यमिति तं विद्यादायुष्मन्तमुपाचरेत्
ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ସ୍ଥୂଳ ଶରୀର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ, ତାହାକୁ 'ଆରୋଗ୍ୟ' ବୋଲି ଜାଣିବ; ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେବା ପାଇଁ ତାର ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
Verse 52
यो गृह्णातीन्द्रियैरर्थान्विपरीतान्स मृत्युभाक् / भिषङ्मित्रगुरुद्वेषी प्रियारातिश्च यो भवेत्
ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ବିପରୀତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁର ଭାଗୀ ହୁଏ । ଯେ ବୈଦ୍ୟ, ମିତ୍ର ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ବିନାଶ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ।
Verse 53
गुल्फजानुललाटं च हनुर्गण्डस्तथैव च / भ्रष्टं स्थानच्युतं यस्य स जहात्यचिरादसून्
ଯାହାର ଗୋଡ଼ଗଣ୍ଠି, ଆଣ୍ଠୁ, କପାଳ, ଥୋଡ଼ି ଏବଂ ଗାଲ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୋଇଯାଏ, ସେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରେ ।
Verse 54
वामाक्षिमज्जनं जिह्वा श्यामा नासा विकारिणी / कृष्णौ स्थानच्युतौ चोष्ठौ कृष्णास्यं यस्यतं त्यजेत्
ଯାହାର ବାମ ଆଖି ପଶିଯାଇଥାଏ, ଜିଭ କଳା ପଡ଼ିଯାଇଥାଏ, ନାକ ବିକୃତ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଓଠ କଳା ଓ ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥାଏ, ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁମୁଖୀ ବୋଲି ଜାଣିବ ।
Frequently Asked Questions
Vāta is aggravated by overexertion, loud speech/strain, stale food, rain-time factors, and day’s end; pitta by hot/sour/salty/alkaline/pungent foods, sun/fire heat, alcohol, and anger (also eating at midday, late rainy season, and midnight in summer); kapha by sweet/sour/salty, heavy, cold, unctuous foods, new rice, slimy foods, marshy meats, plus inactivity and daytime sleep—often flaring after meals and in spring.
Agni is fourfold—weak (kapha), sharp (pitta), irregular (vāta), and balanced (equilibrium). Management is: preserve balanced agni; restrain vāta for irregular digestion; counter pitta for overly sharp digestion; cleanse kapha when agni is weak.
For āma with acute manifestations (including viṣūcikā-like states), emesis is induced using water prepared with vacā and salt. For excessive sourness (amla) with thirst/faintness, cool water and light, drying vāta-promoting regulation are advised while the condition is unripe. Obstructive pain/gulma near stool-urine pathways is treated with sudation and saline water; progressive doṣic obstruction is addressed with an abdominal paste of hiṅgu, tryūṣaṇa, and rock-salt.
Daśamūla is the combined set of Mahat Pañcamūla (Bilva, Śoṇā, Gambhārī, Pāṭalā, Gaṇikārikā) and Laghu Pañcamūla (Śālaparṇī, Pṛśniparṇī, Bṛhatī, Kaṇṭakārī, Gokṣura). It is recommended for sannipāta-type fevers and is also indicated for cough, breathlessness, drowsiness/fatigue, and flank pain.
Yes. It lists ominous physical signs such as displacement in ankles/knees/forehead/chin/cheeks, and changes like a sunken left eye, darkened tongue, distorted nose, blackened/displaced lips and mouth—taken as indications of imminent death.