Adhyaya 166

Verse 1

पञ्चषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / वातव्याधिनिदानं ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु / सर्वथानर्थकथने विघ्न एव च कारणम्

ଅଧ୍ୟାୟ ଏକଶ ଛୟାଷଠି। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବାତ-ବ୍ୟାଧିର ନିଦାନ କହିବି; ଶୁଣ। ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅନର୍ଥକର ବିକାରର କାରଣ ମାର୍ଗାବରୋଧ ହିଁ ହୁଏ।

Verse 2

अदृष्टदुष्टपवनशरीरमविशेषतः / स विश्वकर्मा विश्वात्मा विश्वरूपः प्रजापतिः

ଯେତେବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ପବନ (ବାୟୁ) ଶରୀରକୁ ସର୍ବତ୍ର ଭେଦ ବିନା ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ‘ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପ—ପ୍ରଜାପତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 3

स्रष्टा धाता विभुर्विष्णुः संहर्ता मृत्युरन्तकः / तद्वदुक्तं च यत्नेन यतितव्यमतः सदा

ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଧାତା (ପାଳକ); ଏବଂ ସଂହାରକ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ—ଅନ୍ତକ। ତେଣୁ କୁହାଯାଇଥିବା ପରି ସଦା ଯତ୍ନରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 4

तस्योक्ते दोषविज्ञाने कर्म प्राकृतवैकृतम् / समासव्यासतो दोषभेदानामवधार्य च

ସେଇ ଦୋଷବିଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଇଲା ପରେ, କର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ—ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଦୋଷଭେଦକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାରରେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ଦରକାର।

Verse 5

प्रत्येकं पञ्चधा वीरो व्यापारश्चेह वैकृतः / तस्योच्यते विभागेन सनिदानं सलक्षणम्

ହେ ବୀର, ଏଠାରେ ବୈକୃତ ବ୍ୟାପାର (ବିକୃତ କ୍ରିୟା) ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାମଲାରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର। ତେଣୁ ତାହାକୁ ବିଭାଗ ଅନୁସାରେ—ନିଦାନ ସହିତ ଓ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

Verse 6

धातुक्षयकरैर्वायुः क्रुद्धो नातिनिषेव्यते / चतुः स्नोतो ऽवकाशेषु भूयस्तान्येव पूरयेत्

ଧାତୁକ୍ଷୟ କରୁଥିବା ବାୟୁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ତାହାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଚାରି ସ୍ରୋତର ପ୍ରବାହ ଚାଲେ, ସେଇ ଅବକାଶଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ପୂରି ପୋଷଣ କରିବା ଉଚିତ୍।

Verse 7

तेभ्यस्तु दोषपूर्णेभ्यः प्रच्छाद्य विवरं ततः / तव वायुः सकृत्क्रुद्धः शूलानाहान्त्रकूजनम्

କିନ୍ତୁ ସେହି ପଥଗୁଡ଼ିକ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ରନ୍ଧ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଢାକି ଅବରୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ବାୟୁ ଏକଥର କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶୂଳ, ଆନାହ (ଫୁଲିବା/ଅବରୋଧ) ଓ ଆନ୍ତ୍ରକୂଜନ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Verse 8

मलरोधं स्वरभ्रंशं दृष्टिपृष्ठकटिग्रहम् / करोत्येव पुनः काये कृच्छ्रानन्यानुपद्रवान्

ପୁନଃ ସେ ଶରୀରରେ ମଳରୋଧ, ସ୍ୱରଭ୍ରଂଶ, ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ, ପୃଷ୍ଠ ଓ କଟିର ଗ୍ରହଣ (ଜଡତା), ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟକର ଉପଦ୍ରବ ନିଶ୍ଚୟ କରେ।

Verse 9

आमाशयोत्थवमथुश्वासकासविषूचिकाः / कण्डूपरोधघर्मादिव्याधीनूर्ध्वञ्च नाभितः

ଆମାଶୟଜନିତ ବିକାରରୁ ଶ୍ୱାସ, କାସ ଓ ବିଷୂଚିକା ହୁଏ। ନାଭିର ଉପରେ କଣ୍ଡୁ, ସ୍ରୋତୋରୋଧ, ଅତିଘର୍ମ ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟାଧି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।

Verse 10

श्रोत्रादीन्द्रियबाधां च त्वचि स्फोटनरूक्षताम् / चक्रेतीव्ररुजाश्वासगरामयविवर्णताः

ଶ୍ରୋତ୍ର ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବାଧା ହୁଏ ଏବଂ ତ୍ୱଚାରେ ସ୍ଫୋଟ ଓ ରୂକ୍ଷତା ଦେଖାଯାଏ। ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ଚକ୍ର ସଦୃଶ ତୀବ୍ର ରୁଜା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ବିଷଜନିତ ରୋଗ ଓ ବିବର୍ଣ୍ଣତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 11

अन्त्रस्यान्तञ्च विष्टम्भमरुचिं कृशतां भ्रमम् / मांसमेदोगतग्रन्थिं चर्मादावुपकर्कशम्

ଆନ୍ତ୍ରରେ ବିକାର ଓ ଆନ୍ତ୍ରାବରୋଧ, ଅରୁଚି, କୃଶତା ଏବଂ ଭ୍ରମ ହୁଏ। ମାଂସ ଓ ମେଦରେ ଗାଠ ଉଠେ, ଚର୍ମାଦି ଧାତୁରେ ରୁକ୍ଷ/କର୍କଶତା ଦେଖାଯାଏ।

Verse 12

गुर्वङ्गन्तुद्यते ऽत्यर्थं दण्डमुष्टिहतं यथा / अस्थिस्थः सक्थिसन्ध्यस्थिशूलं तीव्रञ्च लक्षयेत्

ଦୋଷ ଅସ୍ଥିରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ଅଙ୍ଗ ଭାରୀ ଲାଗେ ଏବଂ ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ମୁଷ୍ଟିର ଆଘାତ ପରି ତୀବ୍ର ବେଦନା ଚୁଭେ। ସକ୍ଥି-ସନ୍ଧି ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଘୋର ଶୂଳ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 13

मज्जस्थो ऽस्थिषु चास्थैर्यमस्वप्नं यत्तदा रुजाम् / शुक्रस्य शीघ्रमुत्सङ्गसर्गान्विकृतिमेव वा

ଦୋଷ ମଜ୍ଜାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ଅସ୍ଥିରେ ଅସ୍ଥୈର୍ୟ, ବେଦନା ଓ ନିଦ୍ରାହୀନତା ହୁଏ। ଶୁକ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶୀଘ୍ର ଓ ବିକୃତ ସ୍ରାବ—ଅକାଳ ସ୍ଖଳନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ବିକୃତି—ଦେଖାଯାଏ।

Verse 14

तत्तद्गर्भस्थशुक्रस्थः शिरस्याध्मानरिक्ताता / तत्र स्थानस्थितः कुर्यात् क्रुद्धः श्वयथुकृच्छ्रताम्

ସେହି ଦୋଷ ଗର୍ଭରେ କିମ୍ବା ଶୁକ୍ରରେ ଅବସ୍ଥିତ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ଫୁଲାଣି ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସେଠି ଅଟୁଟ ରହି କ୍ରୁଦ୍ଧ ହେଲେ ଶ୍ୱୟଥୁ (ସ୍ଫୀତି) ଓ ଘୋର କୃଚ୍ଛ୍ରତା ଆଣେ।

Verse 15

जलपूर्णदृतिस्पर्शं शोषं सन्धिगतो ऽनिलः / सर्वाङ्गसंश्रयस्तोदभेदस्फुरणभञ्जनम्

ଅନିଲ (ବାତ) ସନ୍ଧିରେ ଗଲେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୃତି (ଚର୍ମଥଳି) ସ୍ପର୍ଶ ପରି ଅନୁଭବ ଓ ଶୋଷ (ରୁକ୍ଷତା) କରାଏ। ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ବ୍ୟାପି ତୋଦ, ଭେଦ, ସ୍ଫୁରଣ ଓ ଭଞ୍ଜନ-ରୂପ ବେଦନା ଜନ୍ମାଏ।

Verse 16

स्तम्भनाक्षेपणं स्वप्नः सन्धिभञ्जनकम्पनम् / यदा तु धमनीः सर्वाः क्रुद्धो ऽभ्येति मुहुर्मुहुः / तदाङ्गमाक्षिपत्येष व्याधिराक्षेपणः स्मृतः

ସ୍ତମ୍ଭତା, ଝଟକା, ନିଦ୍ରାବିଘ୍ନ ଓ ଯେନେ ସନ୍ଧି ଭାଙ୍ଗୁଛି ଭଳି କମ୍ପନ—କ୍ରୁଦ୍ଧ ବାୟୁ ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ ସମସ୍ତ ଧମନୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଖିଚୁଣିରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହି ରୋଗ ‘ଆକ୍ଷେପଣ’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 17

अधः प्रतिहतो वायुर्व्रजेदूर्ध्वं यदा पुनः / तदावष्टभ्य हृदयं शिरः शङ्खौ च पीडयेत्

ତଳେ ଅବରୋଧିତ ବାୟୁ ପୁନଃ ଉପରକୁ ଯାଇଲେ, ସେ ହୃଦୟକୁ ଚାପି ଧରି ଶିର ଓ ଶଙ୍ଖପ୍ରଦେଶରେ ପୀଡା ଦିଏ।

Verse 18

सक्षिपेत्परितो गात्रं हनुं वा चास्य नामयत् / कृच्छ्रादुच्छ्वसितं चापि निमीलन्नयनद्वयम्

ସେ ଚାରିଦିଗରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଝଟକାଇ ଛାଡ଼େ, କିମ୍ବା ଜହ୍ନୁକୁ ଗୋଟିଏ ପାଖକୁ ବାଙ୍କା କରେ; ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ଶ୍ୱାସ ନିଏ ଓ ଦୁଇ ଆଖି ମୁହୁର୍ମୁହୁର୍ ମିଞ୍ଚିଯାଏ।

Verse 19

कपोत इव कूजेच्च निः संगः सोपतन्त्रकः / स एव वामनासायां युक्तस्तु मरुता हृदि

ସେ କପୋତ ପରି କୁହୁକୁହୁ କରେ, ନିରାସକ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ; ସେଇ ପ୍ରାଣବାୟୁ ବାମ ନାସିକାରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ, ମରୁତ ସହ ଚଳି ହୃଦୟକୁ ଚାପି ଧରେ।

Verse 20

प्राप्नोति च मुहुः स्वास्थ्यं मुहुरस्वास्थ्यवान्भवेत् / अभिघातसमुत्थश्च दुश्चिकित्स्यतमो मतः

କେବେ କେବେ ସେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ଆଭାସ ପାଏ, କେବେ ପୁନଃ ଅସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ହୁଏ; ଏହା ଯଦି ଆଘାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତେବେ ଏହାକୁ ସର୍ବାଧିକ ଦୁଶ୍ଚିକିତ୍ସ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ।

Verse 21

स्वेदस्तम्भं तदा तस्य वायुश्छिन्नतनुर्यदा / व्याप्नोति सकलं देहं यत्र चायाम्यते पुनः

ତେବେ ତାହାର ଘାମ ଥମ୍ବିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ଛିନ୍ନ କରୁଥିବା ପରି ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ସେ ପୁନର୍ବାର ଟାଣି ଲମ୍ବା କରାଯାଏ, ଖିଚୁଣି ପରି।

Verse 22

अन्तर्धान्तुगतश्चैव वेगस्तम्भं च नेत्रयोः / करोति जृम्भां सदनं दशनानां हतोद्यमम्

ଏବଂ ଅନ୍ତର୍ଧାତୁମାନଙ୍କ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେ ବେଗକ୍ଷୟ ଓ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟର ସ୍ତମ୍ଭତା କରେ। ଜମ୍ଭା ଆଣେ, ଦାନ୍ତ ଢିଲା କରେ, ଏବଂ ପ୍ରୟାସକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରେ।

Verse 23

पार्श्वयोर्वेदनां बाह्यां हनुपृष्ठसिरोग्रहम् / देहस्य बहिरायामं पृष्ठतो हृदये शिरः

ପାର୍ଶ୍ୱଦ୍ୱୟରେ ବାହ୍ୟ ବେଦନା ହୁଏ; ହନୁ, ପୃଷ୍ଠ ଓ ଶିରରେ ଗ୍ରହଣ-ସଦୃଶ ପୀଡା ହୁଏ। ଦେହ ବାହାରକୁ ଟାଣିହୁଏ, ଏବଂ ପଛଦିଗରୁ ଶିର ହୃଦୟପ୍ରଦେଶକୁ ଦବାଉଥିବା ପରି ଲାଗେ।

Verse 24

उरश्चोत्क्षिप्यते तत्र स्कन्धो वा नाम्यते तदा / दन्तेष्वास्ये च वैवर्ण्यं ह्यस्वेदस्तत्र गात्रतः

ସେଠାରେ ଉରସ୍ ଉପରକୁ ଉଠେ, କିମ୍ବା ସ୍କନ୍ଧ ନମିଯାଏ। ତେବେ ଦାନ୍ତ ଓ ମୁଖରେ ବିବର୍ଣ୍ଣତା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଶରୀରରୁ ଘାମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 25

बाह्यायामं हनुस्तम्भं ब्रवते वातरोगिणम् / विण्मूत्रमसृजं प्राप्य ससमीरसमीरणाः?

ବାହ୍ୟ କଠିନତା ଓ ହନୁସ୍ତମ୍ଭକୁ ବାତରୋଗୀର ଲକ୍ଷଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମଳ, ମୂତ୍ର ଓ ରକ୍ତ ବିକୃତ ହେଲେ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ବାୟୁମାନେ କ୍ଷୋଭରେ ଉଗ୍ର ଭାବେ ଚଳନ କରନ୍ତି।

Verse 26

आयच्छन्ति तनोर्देषाः सर्वमापादमस्तकम् / तिष्ठतः पाण्डुमात्रस्य व्रणायामः सुवर्धितः

ପାଦରୁ ମସ୍ତକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେହର ଅଙ୍ଗପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସଙ୍କୋଚିତ ହୁଏ; ଦାଁଡିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଣ୍ଡୁ ହେଲେ ଘାଉର ପ୍ରସାର ବହୁତ ବଢ଼ିଯାଏ।

Verse 27

गात्रवेगे भवेत्स्वास्थ्यं सर्वेष्वाक्षेपणेन तत् / जिह्वाविलेखनादुष्णभक्षणादतिमानतः

ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକରେ ବେଗ (ଖିଚୁଣି-ତାଡ଼ନା) ହେଲେ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିକୃତ ହୁଏ; ତାହା ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଆକ୍ଷେପଣ (ଝଟକା) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ—ଜିହ୍ୱା ଘସିବା/ଖୁରଚିବା, ଅତି ଉଷ୍ଣ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଅତିମାନ (ଅହଂକାର/ଅତି ଦର୍ପ) ଠାରୁ।

Verse 28

कुपितो हनुमूलस्थः स्तम्भयित्वानिलो हनुम् / करोति विवृतास्यत्वमथवा संवृतास्यताम्

ବାତ (ଅନିଲ) କୁପିତ ହୋଇ ହନୁମୂଳସ୍ଥାନରେ ବସିଲେ ହନୁକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରେ; ତେଣୁ ମୁଖ ଖୋଲା ରହିଯାଏ କିମ୍ବା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ।

Verse 29

हनस्तम्भः स तेन स्यात्कृच्छ्राच्चर्वणभाषणम् / वाग्वादिनी शिरास्तम्भो जिह्वां स्तम्भयते ऽनिलः

ଏହାରୁ ହନୁସ୍ତମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଚବାଇବା ଓ କଥା କହିବା କଷ୍ଟକର ହୁଏ। ‘ବାଗ୍ୱାଦିନୀ’ ଓ ‘ଶିରାସ୍ତମ୍ଭ’ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ବାତ ଜିହ୍ୱାକୁ ସ୍ତମ୍ଭିତ କରେ।

Verse 30

जिह्वास्तम्भः स तेनान्नपानवाक्येष्वनीशता / शिरसा भारहरणादतिहास्यप्रभाषणात्

ଏହାରୁ ଜିହ୍ୱାସ୍ତମ୍ଭ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ନ, ପାନ ଓ କଥାରେ ଅସମର୍ଥତା ଆସେ; ମୁଣ୍ଡରେ ଭାର ବୋହିବା ଓ ଅତିହାସ୍ୟ-ଉଚ୍ଚ/ଅତି କଥା କହିବାରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏ।

Verse 31

विषमादुपधानाच्च कठिनानां च चर्वणात् / वायुर्विवर्धते तैश्च वातूलैरूर्ध्वमास्थितः

ବିଷମ ତକିଆରେ ଶୋଇବା ଓ କଠିନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଚବାଇବାରୁ ବାୟୁ (ବାତ) ବଢ଼େ; ଏହି ବାତ-ପ୍ରକୋପକ କାରଣରେ ଉଦ୍ଦୀପିତ ହୋଇ ସେ ଦେହରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ହୁଏ।

Verse 32

वक्रीकरोति वक्त्रं च ह्युच्चैर्हसितमीक्षितम् / ततो ऽस्य कुरुते मृद्वीं वाक्शक्तिं स्तब्धनेत्रताम्

ସେ ମୁହଁକୁ ବାକା କରେ; ଉଚ୍ଚ ହାସ୍ୟ ଓ ବିକୃତ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ; ପରେ ବାକ୍‌ଶକ୍ତିକୁ ମୃଦୁ/ଦୁର୍ବଳ କରି ନେତ୍ରରେ ସ୍ତବ୍ଧତା ଆଣେ।

Verse 33

दन्तचालं स्वरभ्रंशः श्रुतिहानीक्षितग्रहौ / गन्धाज्ञानं स्मृतिध्वंसस्त्रासः श्वासश्च जायते

ଦାନ୍ତ କମ୍ପନ, ସ୍ୱରଭ୍ରଂଶ, ଶ୍ରବଣହାନି ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଜଡ଼ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟ ହେବା; ଗନ୍ଧ ଅଜ୍ଞାନ, ସ୍ମୃତିଧ୍ୱଂସ, ଭୟ ଓ କଷ୍ଟକର ଶ୍ୱାସ ମଧ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 34

निष्ठीवः पार्श्वतोदश्च ह्येकस्याक्ष्णो निमीलनम् / जत्रोरूर्ध्वं रुजस्तीव्राः शरीरार्धधरो ऽपि वा

ଥୁକ/ଅତିଲାରାସ୍ରାବ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚୁବୁଥିବା ବେଦନା; ଗୋଟିଏ ଆଖି ଅନାୟାସେ ବନ୍ଦ ହେବା; ଜତ୍ରୁର ଉପରେ ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କିମ୍ବା ଦେହର ଅର୍ଧାଂଶ ପକ୍ଷାଘାତ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ।

Verse 35

तमाहुरर्दितं केचिदेकाङ्गमथ चापरे / रक्तमाश्रित्य च शिराः कुर्यान्मूर्धधराः शिराः?

ଏହାକୁ କେହି ‘ଅର୍ଦିତ’ କହନ୍ତି, ଆଉ କେହି ‘ଏକାଙ୍ଗ’ କହନ୍ତି; ରକ୍ତାଶ୍ରିତ ଶିରା/ନାଡ଼ୀ ବିକୃତ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କ୍ରିୟାରେ ବିକାର ହୁଏ।

Verse 36

रूक्षः सवेदनः कृष्णः सो ऽसाध्यः स्याच्छिरोग्रहः / तनुं गृहीत्वा वायुश्च स्नायुस्तथैव च

ଯେ ଶିରୋଗ୍ରହ ରୁକ୍ଷ, ବେଦନାଯୁକ୍ତ ଓ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ସେ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତେବେ ବାୟୁ ଦେହକୁ ଧରି ସ୍ନାୟୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ତଦ୍ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରେ॥

Verse 37

पक्षमन्यतरं हन्ति पक्षाघातः स उच्यते / कृत्स्नस्य कायस्यार्धं स्यादकर्मण्यमचेतनम्

ଯେ ଅବସ୍ଥା ଦେହର ଗୋଟିଏ ପକ୍ଷକୁ (ଗୋଟିଏ ‘ପଖ’) ନଷ୍ଟ କରେ, ସେହିଟି ପକ୍ଷାଘାତ କୁହାଯାଏ। ସମଗ୍ର ଶରୀରର ଅର୍ଧାଂଶ କର୍ମହୀନ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ॥

Verse 38

एकाङ्गरोगतां केचिदन्ये कक्षरुजां विदुः / सर्वाङ्गरोधः स्तम्भश्च सर्वकायाश्रिते ऽनिले

କେହି ଏହାକୁ ଏକାଙ୍ଗରୋଗ ବୋଲି, ଅନ୍ୟେ କକ୍ଷ/ବଗଳ-ପାର୍ଶ୍ୱରୁଜା ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି। ବାୟୁ ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଆଶ୍ରିତ ହେଲେ ସର୍ବାଙ୍ଗରୋଧ ଓ ସ୍ତମ୍ଭ ହୁଏ॥

Verse 39

शुद्धवातकृतः पक्षः कृच्छ्रसाध्यतमो मतः / कृच्छ्रश्चान्येन संसृष्टो विवृद्धः क्षयहेतुकः

ଶୁଦ୍ଧ ବାତଜନିତ ପକ୍ଷରୋଗ ସର୍ବାଧିକ କୃଚ୍ଛ୍ରସାଧ୍ୟ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏବଂ କୃଚ୍ଛ୍ର ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ସହ ମିଶି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ କ୍ଷୟର କାରଣ ହୁଏ॥

Verse 40

आमबद्धायनः कुर्यात्संस्तभ्याङ्गं कफान्वितः / असाध्य एव सर्वो हि भवेद्दण्डापतानकः

ଆମ ଦ୍ୱାରା ନାଡୀ/ମାର୍ଗ ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ କଫ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଅଙ୍ଗମାନଙ୍କୁ ରୋକି ସ୍ତମ୍ଭ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦଣ୍ଡାପତାନକ ସର୍ବଥା ଅସାଧ୍ୟ ହୁଏ॥

Verse 41

अंसमूलोत्थितो वायुः शिराः संकुच्य तत्रगः / बहिः प्रस्यन्दितहरं जनयत्येव बाहुकम्

କାନ୍ଧର ମୂଳରୁ ଉତ୍ଥିତ ବାୟୁ ଶିରାମାନଙ୍କୁ ସଙ୍କୁଚିତ କରି ସେଠାରେ ଗତି କଲେ, ବାହାରକୁ ସ୍ରାବ ଟାଣି କାର୍ଯ୍ୟହାନି କରୁଥିବା ‘ବାହୁକ’ ରୋଗ ଜନ୍ମାଏ।

Verse 42

तलं प्रत्यङ्गुलीनां यः कण्डरा बाहुपृष्ठतः / बाह्वोः कर्मक्षयकरी विपूची वेति सोच्यते

ବାହୁର ପୃଷ୍ଠଭାଗରେ ଥିବା, ତଳହସ୍ତ ଓ ଆଙ୍ଗୁଳିମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ ସହ ଯୁକ୍ତ ଯେ କଣ୍ଡରା—ତାହା ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ବାହୁଦ୍ୱୟର କର୍ମଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହାକୁ ‘ବିପୂଚୀ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 43

वायुः कट्याश्रितः सक्थ्नः कण्डरामाक्षैपेद्यदा / तदा खञ्जो भवेज्जन्तुः पङ्गुः सक्थ्नोर्द्वयोर्वधात्

କଟିରେ ଆଶ୍ରିତ ବାୟୁ ଯେତେବେଳେ ଜଂଘାର କଣ୍ଡରାକୁ ଆଘାତ କରି ବିକ୍ଷେପ କରେ, ସେତେବେଳେ ଜନ୍ତୁ ଖଞ୍ଜ ହୁଏ; ଦୁଇ ଜଂଘା ନାଶପ୍ରାୟ ହେଲେ ସେ ପଙ୍ଗୁ ହୁଏ।

Verse 44

कम्पते गमनारम्भे खञ्जन्निव च गच्छति / कलायखञ्जं तं विद्यान्मुक्तसन्धिप्रबन्धनम्

ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭରେ ସେ କମ୍ପିଥାଏ ଏବଂ ଖଞ୍ଜ ପରି ଚାଲେ; ସନ୍ଧି-ପ୍ରବନ୍ଧନ (ଯୋଡ଼-ବନ୍ଧନ) ଢିଲା କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗ ହେବାରୁ ଯେ ଅବସ୍ଥା, ତାହାକୁ ‘କଲାୟ-ଖଞ୍ଜ’ ବୋଲି ଜାଣ।

Verse 45

शीतोष्णद्रवसंसुष्कगुरुस्निग्धैश्च सेवितैः / जीर्णाजीर्णे तथायासक्षोभस्निग्धप्रजागरैः

ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ଦ୍ରବ-ଅତିଶୁଷ୍କ, ଗୁରୁ-ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ସେବନ; ଜୀର୍ଣ୍ଣ-ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅବସ୍ଥାରେ ଭୋଜନ, ଏବଂ ଆୟାସ, କ୍ଷୋଭ, ଅତିସ୍ନିଗ୍ଧ ଭୋଗ ଓ ରାତ୍ରିଜାଗରଣ—ଏହି ସବୁ ଦେହରେ ବିକାରକୁ ପ୍ରକୋପିତ କରେ।

Verse 46

श्लेष्मभेदः समये परमत्यर्थसंचितम् / अभिभूयेतरं दोषं शरीरं प्रतिपद्यते

ସମୟ ଆସିଲେ କଫ ଅତ୍ୟଧିକ ସଞ୍ଚିତ ହୋଇ ବିକୃତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ।

Verse 47

सक्थ्यस्थीनि प्रपूर्यान्तः श्लेष्मणा स्तम्भितेन तत् / तदास्थि स्नाति तेनोरोस्तथा शीतानिलेन तु

ଘନ ଓ ସ୍ତମ୍ଭକାରୀ କଫ ଭିତରେ ଜଂଘାର ଅସ୍ଥିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରିଦିଏ; ପରେ ତାହା ଅସ୍ଥିରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀତ ବାୟୁ ସହ ଉରସ୍‌କୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ଦିଏ।

Verse 48

श्यामाङ्गमङ्गस्तैमित्यतन्द्रामूर्छारुचिज्वरैः / तमूरुस्तम्भमित्याह बाह्यवातमथापरे

ଅଙ୍ଗ ଶ୍ୟାମ ହେବା, ଦେହରେ ଅସାରତା ଓ କଠିନତା, ଏବଂ ତନ୍ଦ୍ରା, ମୂର୍ଛା, ଅରୁଚି, ଜ୍ୱର ହେଲେ—ଏହାକୁ ‘ଊରୁସ୍ତମ୍ଭ’ କୁହାଯାଏ; କେହି କେହି ‘ବାହ୍ୟବାତ’ ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି।

Verse 49

वातशोणितसंशोथो जानुमध्ये महारुजः / ज्ञेयः क्रोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलक्रोष्टुकशीर्षवत्

ବାତ ଓ ରକ୍ତଜନିତ ଶୋଥ, ଏବଂ ଜାନୁମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା—ଏହା ‘କ୍ରୋଷ୍ଟୁକଶୀର୍ଷ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ବଡ଼ ଶିଆଳର ମୁଣ୍ଡ ପରି।

Verse 50

रुक्पादविषमन्यस्ते श्रमाद्वा जायते यदा / वातेन गुल्फमाक्षित्य तमाहुर्वातकण्टकम्

ପାଦକୁ ବିଷମ ଭାବେ ରଖିବା କିମ୍ବା ଶ୍ରମରୁ ଯେତେବେଳେ ବେଦନା ହୁଏ ଏବଂ ବାତ ଗୁଲ୍ଫ (ଟେକୁ)କୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ—ତାହାକୁ ‘ବାତକଣ୍ଟକ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 51

पार्ष्णिप्रत्यङ्गुलीनाभौ कण्ठे वा मारुतार्दिते / सतिक्षेपं निगृह्णाति गृध्रसीं तां प्रचक्षते

ବାତ ପ୍ରକୋପିତ ହେଲେ ଗୋଡ଼ଢେଙ୍କା, ପାଦାଙ୍ଗୁଳିର ପଛଭାଗ, ନାଭି-ପ୍ରଦେଶ କିମ୍ବା କଣ୍ଠକୁ ଧରି ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପନ ଓ ସଙ୍କୋଚ କରାଏ—ଏହି ରୋଗକୁ ‘ଗୃଧ୍ରସୀ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 52

हृष्येते चरणौ यस्य भवेतां चापि सुप्तकौ / पादहर्षः स विज्ञेयः कफमारुतकोपजः

ଯାହାର ପାଦଦ୍ୱୟରେ ଝିଣ୍ଝିଣାହଟ ହୁଏ ଏବଂ ସୁନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ପାଦହର୍ଷ’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହା କଫ-ବାତ କୋପଜ।

Verse 53

पादयोः कुरुते दाहं पित्तासृक्सहितो ऽनिलः / विशेषतश्चङ्क्रमतः पाददाहं तमादिशेत्

ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ସହିତ ଥିବା ବାତ ଯେତେବେଳେ ପାଦରେ—ବିଶେଷକରି ଚାଲିବାବେଳେ—ଦାହ/ଜ୍ୱଳନ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ତେବେ ତାହାକୁ ‘ପାଦଦାହ’ ବୋଲି ନିଦାନ କରିବା ଉଚିତ।