Adhyaya 165
Krimi-nidāna: Types of External and Internal Parasites and Their Symptoms
ବ୍ରହ୍ମଖଣ୍ଡରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରିଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା-ଉପଦେଶର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୃମିମାନଙ୍କୁ ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଭାବେ ବିଭାଜନ କରାଯାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ଶରୀରମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କେଶ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ରହୁଥିବା ୟୂକା (ଉକୁଣି) ଓ ଲିକ୍ଷା (ଡିମ୍ବ) ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇ, ଯେଉଁମାନେ ଖୁଜୁଲି, ସ୍ଫୀତି ଓ ଫୋଡା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ପରେ କଫଜ ଆନ୍ତରିକ କୃମି ଆମାଶୟରୁ ଜନ୍ମି କେବେ କେବେ ବାହାରକୁ ମଧ୍ୟ ଆସି କୁଷ୍ଠସଦୃଶ ଚର୍ମରୋଗ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଗୁଡ଼, ଦୁଧ, ଦହି, ମାଛ ଓ ନବରନ୍ଧା ଭାତ ପରି ମଧୁର-ଗୁରୁ ଆହାର ତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ। ସର୍ପାକାର, କେଞ୍ଚୁଆ ପରି, ଅଙ୍କୁର ପରି ରୂପଭେଦ; ଆନ୍ତ୍ରଭକ୍ଷକ, ଉଦର-ବେଢ଼ା, ହୃଦୟଭକ୍ଷକ, ଗୁଦକୃମି ଇତ୍ୟାଦି ପ୍ରକାର ଓ ବାନ୍ତିଭାବ, ଶୁଷ୍କତା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଜ୍ୱର, ଅବରୋଧ, କ୍ଷୀଣତା ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି। ତାପରେ ରକ୍ତଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜୀବ ଓ କୁଷ୍ଠାଦି ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଶେଷରେ ପକ୍ୱାଶୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମଳଜ କୃମିମାନଙ୍କ ନାମ-ଲକ୍ଷଣ—ଶୂଳ, କବ୍ଜ, ଗୁଦଖୁଜୁଲି-ଦାହ, ପାଣ୍ଡୁତା, ଅସାମାନ୍ୟ ଦେହଚଳନ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଚିକିତ୍ସାର ଆବଶ୍ୟକତା ସୂଚିତ କରାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
चतुः षष्ट्युत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / क्रिमयश्च द्विधा प्रोक्ता बाह्यभ्यन्तरभेदतः / बहिर्मलकफासृग्विट्जन्मभेदाच्चतुर्विधाः
ଏକଶ ପାଞ୍ଚଷଠିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—କୃମି ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର। ବାହ୍ୟ କୃମି ମଳ, କଫ, ରକ୍ତ ଓ ବିଷ୍ଟା-ଜନ୍ମ ଭେଦରୁ ଚାରି ପ୍ରକାର।
Verse 2
नामतो विंशतिविधा बाह्यास्तत्र मलोद्भवाः / तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराश्रयाः
ସେଠାରେ ମଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବାହ୍ୟ କୃମି ନାମରେ ବିଶ ପ୍ରକାର। ସେମାନେ ତିଳ ପରିମାଣ, ସମାନ ଆକାର-ବର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ଏବଂ କେଶ ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥାନ୍ତି।
Verse 3
बहुपादाश्च सूक्ष्माश्च यूका लिक्षाश्च नामतः / द्विधा ते कोष्ठपिडिकाः कण्डूगण्डान्प्रकुर्वते
ସେମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ବହୁପାଦ; ‘ୟୂକା’ ଓ ‘ଲିକ୍ଷା’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଫୋଡା/ଗାଠ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଖୁଜୁଲି ଓ ସ୍ଫୀତି ଘଟାଏ।
Verse 4
कुष्ठैकहेतवो ऽन्तर्जाः श्लेष्मजा बाह्यसम्भवाः / मधुरान्नगुडक्षीरदधिमत्स्यनवौदनैः
ଭିତରୁ ଜନ୍ମି ଶ୍ଲେଷ୍ମଜ ହୋଇ ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା କୃମି କୁଷ୍ଠର ପ୍ରଧାନ କାରଣ। ମିଠା ଆହାର, ଗୁଡ଼, କ୍ଷୀର, ଦଧି, ମାଛ ଓ ନବ ପକ୍କ ଭାତ ଏମାନଙ୍କୁ ବଢ଼ାଏ।
Verse 5
कफादामाशये जाता वृद्धाः सर्पन्ति सर्वतः / पृथुब्रध्ननिभाः केचित्केचिद्गण्डूपदोपमाः
ଆମାଶୟରେ କଫରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏମାନେ ବଡ଼ ହେଲେ ସବୁଦିଗକୁ ସରିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି। କେହି ମୋଟ ଦେହୀ ସର୍ପ ପରି, କେହି କେଞ୍ଚୁଆ ପରି।
Verse 6
रूढधान्याङ्कुराकारास्तनुदीर्घास्तथाणवः / श्वेतास्ताम्रावभासाश्च नामतः सप्तधा तु ते
ଅଙ୍କୁରିତ ଧାନ୍ୟର ଅଙ୍କୁର ପରି ଆକାର—ପତଳା, ଲମ୍ବା ଓ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ। କେହି ଶ୍ୱେତ, କେହି ତାମ୍ରାଭାରେ ଦୀପ୍ତ; ନାମରେ ସେମାନେ ସାତ ପ୍ରକାର କୁହାଯାନ୍ତି।
Verse 7
अन्त्रादा उदरावेष्टा हृदयादा महागुदाः / च्युरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते
କେହି ‘ଅନ୍ତ୍ରଭୋଜୀ’, କେହି ଉଦରକୁ ଘେରି ଧରନ୍ତି, କେହି ‘ହୃଦୟଭୋଜୀ’, ଆଉ କେହି ଗୁଦଦେଶର ମହାକୃମି। ସେମାନେ ସ୍ରାବ ମଧ୍ୟ କରାନ୍ତି; କେହି ଦର୍ଭକୁସୁମ ପରି, କେହି ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ।
Verse 8
हृल्लासमास्यश्रवणमविपाकमरोचकम् / मूर्छाच्छर्दिज्वरानाहकार्श्यक्षवथुपीनसान्
ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ ମଳିନତା/ବାନ୍ତିଭାବ, ମୁଖ ଓ କାନର ଶୋଷ, ଅପାକ ଓ ଅରୁଚି; ତଥା ମୂର୍ଛା, ବାନ୍ତି, ଜ୍ୱର, ଆନାହ, କୃଶତା, ଛିଙ୍କ ଓ ପୀନସ ହୁଏ।
Verse 9
रक्तवाहिशिरास्थानरक्तजा जन्तवो ऽणवः / अपादा वृत्तताम्राश्च सौक्ष्म्यात्केचिददर्शनाः
ରକ୍ତବାହୀ ଶିରାମାନଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ରକ୍ତରୁ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜନ୍ତୁ ଜନ୍ମେ। ସେମାନେ ପାଦହୀନ, ବୃତ୍ତାକାର ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ; ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମତାରୁ କେହି କେହି ଅଦୃଶ୍ୟ।
Verse 10
केशादा रोमविध्वंसा रोमद्वीपा उदुम्बराः / षट्ते कुष्ठैककर्माणः सहसौरसमातरः
କେଶାଦା, ରୋମବିଧ୍ୱଂସା, ରୋମଦ୍ୱୀପା ଓ ଉଦୁମ୍ବରା—ଏହି ଛଅଟି ଏକେ କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ: କୁଷ୍ଠସଦୃଶ ରୋଗ-ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନକାରୀ; ରସତତ୍ତ୍ୱରୁ ସହସ୍ର ପ୍ରକାରେ ଜନ୍ମିତ।
Verse 11
पक्वाशये पुरीषोत्था जायन्ते ऽथोविसर्पिणः / वृद्धास्ते स्युर्भवेयुश्च ते यदामाशयोन्मुखाः
ପକ୍ୱାଶୟରେ ପୁରୀଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କ୍ରିମିମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ପରେ ସରିସୃପ ଭାବେ ଚଳନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବଳବାନ ହୁଅନ୍ତି; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଆମାଶୟ ଦିଗକୁ ଉନ୍ମୁଖ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସକ୍ରିୟ ହୋଇ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 12
तदास्योद्गारनिः श्वामविड्गन्धानुविधायिनः / पृथुवृत्ततनुस्थूलाः श्यावपीतसितासिताः
ତେବେ ସେମାନେ ମୁଖର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ—ଡକାର ଓ ନିଶ୍ୱାସ—ସହିତ, ବିଷ୍ଠାଗନ୍ଧକୁ ଅନୁସରଣ କରି ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ପ୍ରଶସ୍ତ, ଗୋଳ, ପତଳା, ମୋଟା ରୂପରେ; ଶ୍ୟାମ, ପୀତ, ଶ୍ୱେତ ଓ କୃଷ୍ଣ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
Verse 13
ते पञ्चनाम्ना क्रिमयः ककेरुकमकेरुकाः / सौसुरादाः सशूलाख्या लेलिहा जनयन्ति हि
ଏହି କ୍ରିମିମାନେ ପାଞ୍ଚ ନାମରେ କୁହାଯାନ୍ତି—କକେରୁକ, ମକେରୁକ, ସୌସୁରାଦ, ସଶୂଲ ଓ ଲେଲିହ; କାରଣ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶୂଲବେଦନା ଓ ପୀଡା ଜନ୍ମାନ୍ତି।
Verse 14
वङ्भेदशूलविष्टम्भकार्श्यपारुष्यपाण्डुताः / रोमहर्षाग्निसदनं गुदकण्डूंर्विमार्गगाः
ଏହାଦ୍ୱାରା ଅଙ୍ଗଭେଦନ ଶୂଲ, ଶୂଲବେଦନା ଓ ବିଷ୍ଟମ୍ଭ (ଅବରୋଧ/କବ୍ଜ), କାର୍ଶ୍ୟ, ପାରୁଷ୍ୟ, ପାଣ୍ଡୁତା, ରୋମହର୍ଷ, ଦାହସଦୃଶ ଜ୍ୱଳନ, ଗୁଦକଣ୍ଡୁ ଏବଂ ବିମାର୍ଗଗାମୀ ବିକୃତ କ୍ରିୟା ଜନ୍ମେ।
Frequently Asked Questions
The chapter lists sweet and heavy items—sweet foods, jaggery (guḍa), milk, curd, fish, and freshly cooked rice—as promoters of kapha-born worms that can manifest outwardly and contribute to kuṣṭha-like conditions.
They are linked with foul breath and belching, abdominal pain/colic, obstruction (constipation), emaciation, roughness, pallor, horripilation, burning sensation, itching in the anal region, and disturbed or abnormal bodily functions.