Adhyaya 163

Verse 1

नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः धन्वन्तीररुवाच / विसर्पादिनिदानन्ते वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु / स्याद्विसर्पो विघातात्तु दोषैर्दुष्टैश्च शोथवत्

ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଏବେ ମୁଁ ବିସର୍ପ ଆଦିର ନିଦାନ ଓ ଲକ୍ଷଣ କହିବି; ଶୁଣ। ବିଘାତ/ଆଘାତରୁ ଦୋଷ ଦୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଶୋଥ ପରି ବିସର୍ପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

Verse 2

अधिष्ठानञ्च तं प्राहुर्बाह्यं तत्र भयाच्छ्रमात् / यथात्तरञ्च दुः साध्यस्तत्र दोषो यथायथम्

ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାନ (ଆଶ୍ରୟ) ବାହ୍ୟ ଦେହରେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଭୟ ଓ ଶ୍ରମରୁ ଏହା କ୍ରମେ ଦୁଃସାଧ୍ୟ ହୁଏ; ଯେଯେ ଦୋଷ ପ୍ରବଳ, ସେହିଅନୁସାରେ କଠିନତା ହୁଏ।

Verse 3

प्रकोपनैः प्रकुपिता विशेषेण विदाहिभिः / देहे शीघ्रं विशन्तीह ते ऽन्तरे हि स्थिता बहिः

ପ୍ରକୋପକ କାରଣରୁ—ବିଶେଷକରି ଦାହକାରୀ କାରଣରୁ—ଦୋଷ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରକୁପିତ ହୋଇ ଏଠାରେ ଦେହରେ ଶୀଘ୍ର ପ୍ରବେଶ କରି ବ୍ୟାପିଯାନ୍ତି; ଅନ୍ତରେ ଥାଇ ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 4

तृष्णाभियोगाद्वेगानां विषमाच्च प्रवर्तनात् / आशु चाग्निबलभ्रंशादतो बाह्यं विसर्पयेत्

ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣାର ତାଡନାରୁ, ବେଗମାନଙ୍କର ବିଷମ/ଅନୁଚିତ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନରୁ, ଏବଂ ଅଗ୍ନି (ଜଠରାଗ୍ନି) ଓ ବଳର ଆଶୁ ଭ୍ରଂଶରୁ—ଏହି କାରଣରେ ବିସର୍ପ ଶୀଘ୍ର ଦେହର ବାହ୍ୟଭାଗକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।

Verse 5

तत्र वातात्स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः / शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान्

ସେଠାରେ ବାତଜନିତ ବିସର୍ପ ବାତଜ୍ୱର ସଦୃଶ ବେଦନା ଦିଏ; ଶୋଥ, ସ୍ଫୁରଣ, ଚୁଭାଣି, ଭେଦନବେଦନା, କ୍ଲାନ୍ତି, ଆର୍ତ୍ତି ଏବଂ କେବେ ଉଦ୍ବେଗ କେବେ ହର୍ଷ ଥାଏ।

Verse 6

पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गो ऽतिलोहितः / कफात्कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक्

ପିତ୍ତରୁ (ବିସର୍ପ) ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲେ, ପିତ୍ତଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ଲାଲ ହୁଏ; କଫରୁ ଏହା କଣ୍ଡୁଯୁକ୍ତ, ସ୍ନିଗ୍ଧ-ଗୁରୁ ହୋଇ କଫଜ୍ୱର ସଦୃଶ ବେଦନା ଦିଏ।

Verse 7

सन्निपातसमुत्थाश्च सर्वलिङ्गसमन्विताः / स्वदोषलिङ्गैश्चीयन्ते सर्वैः स्फोटैरुपेक्षिताः / ते ऽपि स्वेदान्विमुञ्चति बिभ्रतो व्रणलक्षणम्

ସନ୍ନିପାତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ (ସ୍ଫୋଟ) ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ। ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଦୋଷଲକ୍ଷଣରେ ବଢ଼ନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତେ ତାହାକୁ କେବଳ ଫୋଟା ଭାବି ଉପେକ୍ଷା କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଘାମପରି ଦ୍ରବ ଝରାଇ ବ୍ରଣର ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 8

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः / गन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः

ବାତ-ପିତ୍ତ ପ୍ରକୋପରୁ ଜ୍ୱର, ଛର୍ଦ୍ଦି, ମୂର୍ଛା, ଅତିସାର, ତୃଷ୍ଣା ଓ ଭ୍ରମ ହୁଏ; ସହିତ ଗ୍ରନ୍ଥିଭେଦ, ଜଠରାଗ୍ନି ନାଶ, ତମ (ଅନ୍ଧକାର/ଅଚେତନତା) ଏବଂ ଅରୁଚି ମଧ୍ୟ ଥାଏ।

Verse 9

करोति सर्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् / यंयं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत्ससः

ଏହା ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ଦୀପ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ଛିଟାଇଦେଇଥିବା ପରି କରେ; ଏବଂ ବିସର୍ପ ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଦେଶରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ସେହି ଭାଗ ତଦନୁସାରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।

Verse 10

शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वासु च चीयते / अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च

ଏହି ରୋଗ ନିବା ଅଙ୍ଗାର ପରି କଳା, ନୀଳାଭ ଏବଂ ପରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧ ଭଳି ଫୋଟା ଉଠେ; ଶୀଘ୍ରଗତି ଥିବାରୁ ଶୀଘ୍ରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ହୁଏ।

Verse 11

मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातो ऽतिबलस्ततः / व्यथते ऽङ्गं हरेत्संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत्

ଭୀସର୍ପ ମର୍ମସ୍ଥାନ ଅନୁସରି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ; ତାପରେ ବାତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ହୁଏ। ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା କରେ, ସଞ୍ଜ୍ଞା ହରାଇପାରେ, ନିଦ୍ରା ବିକଳ ହୁଏ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟକର ହୁଏ।

Verse 12

हिक्काञ्च स गतो ऽवस्थामीदृशीं लभते नरः / क्वचिन्मर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु

ତାକୁ ହିକ୍କା ମଧ୍ୟ ଧରେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। କେବେ କେବେ ମର୍ମବେଦନାରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଭୂମି, ଶୟ୍ୟା, ଆସନ ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ପାଉନାହିଁ।

Verse 13

चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् / दुष्प्रबोधो ऽश्नुते निद्रां सो ऽग्निवीसर्प उच्यते

ତାପରେ ସେ କ୍ଲେଶରେ ଛଟପଟାଇ ମନ ଓ ଦେହରେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ଜଗାଇବା କଷ୍ଟକର ହୋଇ ନିଦ୍ରାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହାକୁ ‘ଅଗ୍ନି-ଭୀସର୍ପ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 14

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वातं बहुधा कफम् / रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्छिरास्नायुमांसगम्

କଫ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ଧ ପବନ ତାହାକୁ ଭେଦି ସେହି କଫକୁ ବହୁ ପ୍ରକାରେ ଛିଟାଇ ଦିଏ। କିମ୍ବା ଯାହାଙ୍କର ରକ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ସେମାନଙ୍କ ତ୍ୱକ୍, ଶିରା, ସ୍ନାୟୁ ଓ ମାଂସରେ ଗତ ରକ୍ତକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ।

Verse 15

दूषयित्वा तु दीर्घानुवृत्तस्थूलखरात्मिकाम् / ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तान्तीव्ररुग्ज्वराम्

ଧାତୁମାନଙ୍କୁ ଦୂଷିତ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ଥୂଳ ଓ ଖର ସ୍ୱଭାବରେ ରଖି, ଗ୍ରନ୍ଥିମାନଙ୍କର ମାଳା ପରି ଶୃଙ୍ଖଳା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ତାହା ରକ୍ତସ୍ରାବ, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ ଜ୍ୱରସହିତ ହୁଏ।

Verse 16

श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः / मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गग्निसदनैर्युताम् / इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः

ଶ୍ୱାସ, କାସ, ଅତିସାର, ମୁଖଶୋଷ, ହିକ୍କା, ବମି ଓ ଭ୍ରମ; ଏବଂ ମୋହ, ବର୍ଣ୍ଣବିକାର, ମୂର୍ଛା, ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ବେଦନା, ଜଠରାଗ୍ନି ହ୍ରାସ—ଏହି ଲକ୍ଷଣସହିତ ଏହାକୁ ‘ଗ୍ରନ୍ଥି-ବୀସର୍ପ’ କୁହାଯାଏ; କଫ ଓ ବାତ କୋପରୁ ଏହା ଜନ୍ମେ।

Verse 17

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा / अङ्गावसादविक्षेंपौ प्रलापारोचकभ्रमाः

କଫ ଓ ପିତ୍ତରୁ ଜ୍ୱର, ସ୍ତମ୍ଭ (ଜଡତା), ଅତିନିଦ୍ରା, ତନ୍ଦ୍ରା, ଶିରୋରୁଜା; ଏବଂ ଅଙ୍ଗାବସାଦ ଓ ବିକ୍ଷେପ—ସହିତ ପ୍ରଲାପ, ଅରୁଚି ଓ ଭ୍ରମ ହୁଏ।

Verse 18

मूर्छाग्निहानिर्भेदो ऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् / आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति

ମୂର୍ଛା, ଜଠରାଗ୍ନି ହାନି, ଅସ୍ଥିମାନେ ଭେଦନ ବେଦନା, ପିପାସା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୌରବ ହୁଏ; ଆମ ଜମି ସ୍ରୋତସମାନେ ଲେପ (ଆବରଣ/ଅବରୋଧ) କରେ, ଏବଂ ସେହି ଲେପ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।

Verse 19

प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् / पीडकैरवकीर्णो ऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः

ଏହା ପ୍ରାୟତଃ କୌଣସି ଆଶୟ/ଅଙ୍ଗକୁ ଏକ ଦେଶରେ ଧରେ ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ବେଦନା ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପୀତ, ରକ୍ତଲୋହିତ ଓ ପାଣ୍ଡୁର ବର୍ଣ୍ଣର ପୀଡକ (ଫୋଡା) ଛିଟିଯାଏ।

Verse 20

स्निध्नो ऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान्गुरुः / गम्भीरपाकः प्रायोष्मस्पृष्टः क्लिन्नोंऽवदीर्यते

ଏହା ଚିକ୍କଣ, କଳା—ମେଘନୀଳ ଛାୟାଯୁକ୍ତ—ମଲିନ, ସ୍ଫୀତ ଓ ଭାରୀ। ଗଭୀରେ ପାକେ; ଉଷ୍ମ ସ୍ପର୍ଶେ ସାଧାରଣତଃ ଭିଜି ଫାଟିଯାଏ।

Verse 21

पक्ववच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुशिरागणः / सर्वगो लक्षणैः सर्वेः सर्वगत्वक्समर्पणः / शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम्

ମାଂସ ପକ୍କ ହୋଇଥିବା ପରି ଖସିଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ନାୟୁ ଓ ଶିରାଗୁଚ୍ଛ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶେ। ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ସହ ସେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ତ୍ୱଚାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗ୍ରସେ; ଶବଗନ୍ଧୀ ଏହି ବୀସର୍ପ ‘କର୍ଦମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 22

बाह्यहेतोः क्षतात्क्रुद्ध्वः सरक्तं पित्तमीरयन् / वीसर्पं मारुतः कुर्यात्कुलत्थसदृशैश्चितम्

ବାହ୍ୟ କାରଣ—ଯଥା ଆଘାତ—ରୁ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ମାରୁତ (ବାତ) ରକ୍ତମିଶ୍ର ପିତ୍ତକୁ ଉଦ୍ଦୀପିତ କରି, କୁଲତ୍ଥ ସଦୃଶ ଫୁସି-ଦାନାଯୁକ୍ତ ବୀସର୍ପ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Verse 23

स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् / पथग्दोषैस्त्रयः साध्या द्वन्द्वजाश्चानुपद्रवाः

ଏଥିରେ ଫୋଟା, ସ୍ଫୀତି, ଜ୍ୱର, ବେଦନା ଓ ତୀବ୍ର ଦାହ ଥାଏ; ରକ୍ତ ଶ୍ୟାମ ହୋଇଯାଏ। ପୃଥକ୍ ଦୋଷଜ ତିନି ପ୍ରକାର ସାଧ୍ୟ; ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱଜ (ଦ୍ୱିଦୋଷଜ) ମଧ୍ୟ ଉପଦ୍ରବ ନଥିଲେ ସାଧ୍ୟ।

Verse 24

असाध्याः कृतसर्वोत्थाः सर्वे चाक्रान्तमर्मणः / शीर्णस्नायुशिरामांसाः क्लिन्नाश्चशवगन्धयः

ସର୍ବଦୋଷୋତ୍ଥ (ସନ୍ନିପାତଜ) ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସାଧ୍ୟ; ମର୍ମସ୍ଥାନ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ। ସ୍ନାୟୁ, ଶିରା ଓ ମାଂସ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅଂଶ କ୍ଲିନ୍ନ ହୋଇ ଶବଗନ୍ଧ ଦିଏ।