Adhyaya 149

Verse 1

नामाष्टचत्वारिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः धन्वन्तरिरुवाच / आशुकारी यतः कासः स एवातः प्रवक्ष्यते / पञ्च कासाः स्मृता वातपित्तश्लेष्मक्षतक्षयैः

ଏକଶେ ଉଣପଞ୍ଚାଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—କାସ (ଖଁକାର) ଶୀଘ୍ର ପ୍ରଭାବକାରୀ ଥିବାରୁ ଏବେ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି। କାସ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ବାତ, ପିତ୍ତ, ଶ୍ଲେଷ୍ମ (କଫ), କ୍ଷତ (ଆଘାତ) ଓ କ୍ଷୟଜନ୍ୟ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 2

क्षयायोपेक्षिताः सर्वे बलिनश्चोत्तरोत्तरम् / तेषां भविष्यतां रूपं कण्ठे कण्डूररोचकः

ଏସବୁ (କାସ) ବଳବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ଅବହେଳିତ ହେଲେ କ୍ଷୟଦିଗକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଭବିଷ୍ୟତ ଲକ୍ଷଣ—କଣ୍ଠରେ କଣ୍ଡୁ (ଖୁଜୁଳି) ଓ ଅରୋଚକ ଯନ୍ତ୍ରଣା।

Verse 3

शुष्ककर्णास्यकण्ठत्वं तत्राधोविहितो ऽनिलः / ऊर्ध्वं प्रवृत्तः प्राप्यो रस्तस्मिन्कण्ठे च संसृजन्

ସେଠାରେ କାନ, ମୁଖ ଓ କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ; ଅନିଲ (ପ୍ରାଣବାୟୁ) ତଳକୁ ଦମିତ ହୁଏ। ପରେ ଉପରକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ କଣ୍ଠକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରେ ସଞ୍ଚରି କର୍କଶ ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।

Verse 4

शिरास्रोतांसि संपूर्य ततो ऽङ्गान्युत्क्षिपन्ति च / क्षिपन्निवाक्षिणी क्लिष्टस्वरः पार्श्वे च पीडयन्

ଶିରର ସ୍ରୋତଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରି ତାପରେ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରକୁ ଝଟକା ଦେଇ ଉଠାଏ; ଛାଡ଼ିଦେବା ପରି ଆଖି ଘୁରେ, ସ୍ୱର କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାପଦାୟକ ବେଦନା ହୁଏ।

Verse 5

प्रवर्तते सवक्रेण भिन्नकांस्योपमध्वनिः / हृत्पार्श्वेरुशिरः शूलमोहक्षोभस्वरक्षयान्

ତାପରେ ବାଙ୍କା-ବିକୃତ ଗତି ସହ ଭିନ୍ନ କାଂସ୍ୟ ପରି ଧ୍ୱନି ଉଠେ; ହୃଦୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉରୁ ଓ ଶିରରେ ତୀବ୍ର ଶୂଳବେଦନା, ସହିତ ମୋହ, କ୍ଷୋଭ, ସ୍ୱରକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 6

करोति शुष्ककासञ्च महावेगरुजास्वनम् / सोंगहर्षो कफं शुष्कं कृछ्रान्मुक्त्वाल्पतां व्रजेत्

ଏହା ଶୁଷ୍କ କାଶ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ମହାବେଗ-ବେଦନାଯୁକ୍ତ ସ୍ୱର/ଶ୍ୱାସଧ୍ୱନି ହୁଏ; ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ। କଫ ଶୁଷ୍କ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ବାହାରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପମାତ୍ରାରେ ନିଷ୍କାସିତ ହୁଏ।

Verse 7

पित्तात्पीताक्षिकत्वं च तिक्तास्यत्वं ज्वरो भ्रमः / पित्तासृग्वमनं तृष्णा वैस्वर्यं धूमको मदः

ପିତ୍ତ ବଢ଼ିଲେ ଆଖି ପୀତ ହୁଏ, ମୁହଁ ତିକ୍ତ ଲାଗେ, ଜ୍ୱର ଓ ଭ୍ରମ ହୁଏ; ପିତ୍ତ-ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ତୀବ୍ର ତୃଷ୍ଣା, ସ୍ୱରଭଙ୍ଗ, ଆଖିଆଗରେ ଧୂମପରି ଭାବ ଓ ମଦସଦୃଶ ପ୍ରଲାପ ହୁଏ।

Verse 8

प्रततं कासवेगे च ज्योतिषामिव दर्शनम् / कफादुरो ऽल्परुङ्मूर्धि हृदयं स्तिमिते गुरु

କାଶର ବେଗରେ ସଦା ତାରାମାନଙ୍କ ପରି ଝଲକ ଦେଖାଯାଏ। କଫଜନିତ ହେଲେ ଶିରରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା; ହୃଦୟ ଭାରୀ ଓ ସ୍ତମ୍ଭିତ ଲାଗେ, ଦେହ ମନ୍ଦ ଓ ଗୁରୁ ହୋଇଯାଏ।

Verse 9

कण्ठे प्रलेपमदजं पीनसच्छर्द्यरोचकाः / रोमहर्षो धनस्निग्धंश्लेष्मणाञ्च प्रवर्तनम्

କଣ୍ଠରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମର ପିଚ୍ଛିଳ ପରତ ଲାଗେ ଓ ମଦଜନ୍ୟ ବିକାର ହୁଏ; ନାକ ବନ୍ଦ, ବାନ୍ତି ଓ ଅରୁଚି ଜନ୍ମେ। ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ ଏବଂ କଫ ଘନ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୋଇ ଅଧିକ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।

Verse 10

युद्धाद्यैः साहसैस्तैस्तैः सेवितैरयथाबलम् / उपस्यन्तः क्षतो वायुः पित्तेनानुगतो बली

ଯୁଦ୍ଧ ଆଦି ନାନା ସାହସକାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି କଲେ ବାୟୁ କ୍ଷତ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ସହଯୋଗ କଲେ ସେ ଅଧିକ ପୀଡା ଦିଏ।

Verse 11

कुपितः कुरुते कासं कफं तेन सशोणितम् / पीतं श्यावञ्च शुष्कञ्च ग्रथितं कुपितं बहु

ଏହା କୁପିତ ହେଲେ କାଶ ହୁଏ; ତାହାରେ କଫ ରକ୍ତମିଶ୍ରିତ ହୋଇ—ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଶ୍ୟାମ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଘନ ଗଠିତ—ବହୁତ ଅଧିକ ବିକୃତ ହୁଏ।

Verse 12

ष्ठीवेत्कण्ठेन रुजता विभिन्नेनैव चोरसा / सूचीभिरिव तीक्ष्णाभिस्तुद्यमानेन शूलिना

କଣ୍ଠରେ ବେଦନା ସହ ସେ ଥୁକେ, ଯେପରି ଚୋର ଛାତିକୁ ଚିରିଦେଇଛି। ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁଇରେ ଚୁବାଯାଉଥିବା ପରି ଓ ଶୂଳରେ ବିଦ୍ଧ ହେବା ପରି ଭେଦକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ତାକୁ ପୀଡ଼ାଏ।

Verse 13

दुः खस्पर्शेन शूलेन भेदपीडाहितापिना / पर्वभेदज्वरश्वासतृष्णावैस्वर्यकम्पवान्

ଦୁଃଖଦ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଶୂଳସଦୃଶ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭେଦକ ପୀଡା ଏବଂ ଦାହଯୁକ୍ତ ତାପରେ ସେ ପୀଡିତ ହୁଏ। ସନ୍ଧିଭେଦ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତୃଷ୍ଣା, ସ୍ୱରହାନି ଓ କମ୍ପ ହୁଏ।

Verse 14

पारावत इवोत्कूजन्पार्श्वशूली ततो ऽस्य च / कफाद्यैर्वमनं पक्तिबलवर्णञ्च हीयते

ତାପରେ ସେ ପାରାବତ ପରି କୁଜନ କରେ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶୂଳବେଦନାରେ ପୀଡିତ ହୁଏ। କଫ ଆଦି ବାନ୍ତି ହୁଏ; ପାଚନଶକ୍ତି, ବଳ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ।

Verse 15

क्षीणस्य सासृङ्मूत्रत्वं श्वासपृष्टकटिग्रहः / षायुप्रधानाः कुपिता धावतो राजयक्ष्मणः

ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ରକ୍ତମିଶ୍ର ମୂତ୍ର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ପୃଷ୍ଠ-କଟିରେ ଗ୍ରହ/ବେଦନା ହୁଏ। କୁପିତ ବାୟୁପ୍ରଧାନ ଦୋଷ ବେଗରେ ଧାଉଥାଏ—ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା କୁହାଯାଏ।

Verse 16

कर्वन्ति यक्ष्मायतने कासं ष्ठीवत्कफं ततः / पूतिपूयोपमं वीतं मिश्रं हरितलोहितम्

ଯକ୍ଷ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ କାଶ ହୁଏ, ତାପରେ କଫ ଥୁକାଯାଏ। ସେହି ଥୁକ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ, ପୁୟ ସଦୃଶ, ଏବଂ ମିଶ୍ର—ହରିତ ଓ ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣର ହୁଏ।

Verse 17

सुप्यते तुद्यत इव हृदयं पचतीव च / अकस्मादुष्णशीतेच्छा बह्वाशित्वं बलक्षयः

ସେ ଯେନ ଆଘାତ ପାଇଥିବା ପରି ଶୋଇ ପଡ଼େ; ହୃଦୟ ଛିଦ୍ରିତ ହେଉଥିବା ପରି ଓ ଜଳୁଥିବା ପରି ଲାଗେ। ଅକସ୍ମାତ୍ ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଶୀତ ଇଚ୍ଛା, ଅତିଭୋକ ଓ ବଳକ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 18

स्निग्धप्रसन्नवक्रत्वं श्रीमद्दर्शननेत्रता / ततो ऽस्य क्षयरूपाणि सर्वाण्याविर्भवन्ति च

ମୁହଁରେ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ଓ ପ୍ରସନ୍ନତା ଥାଏ, ଏବଂ ନେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଦର୍ଶନ ପରି ଦୀପ୍ତିମୟ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଖାଯାଏ। ତାପରେ ତାହାର କ୍ଷୟର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହୁଏ।

Verse 19

इत्येष क्षयजः कास क्षीणानां देहनाशनः / याप्यौ वा बलिनां तद्वत्क्षतजो ऽपि नवौ तु तौ

ଏହିପରି କ୍ଷୟଜ କାଶ କ୍ଷୀଣ ଲୋକଙ୍କ ଦେହକୁ ନାଶ କରେ; କିନ୍ତୁ ବଳବାନଙ୍କ ପାଖରେ ଏହା ଯାପ୍ୟ (ନିୟନ୍ତ୍ରଣଯୋଗ୍ୟ) ଅଟେ। ତଦ୍ରୂପ କ୍ଷତଜ କାଶ ମଧ୍ୟ—ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ସାବଧାନରେ ସମ୍ଭାଳିବା ଉଚିତ।

Verse 20

सिध्येतामपि सामर्थ्यात्साध्यादौ च पृथक्क्रमः / मिश्रा याप्याश्च ये सर्वे जरसः स्थविरस्य च

ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ଉପାୟ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ‘ସାଧ୍ୟ’ ଆଦି ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ ପୃଥକ୍ କ୍ରମ ପାଳନୀୟ। ମିଶ୍ର ସ୍ୱଭାବ, ଯାପ୍ୟ, ଏବଂ ଜରା-ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାଜନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଚିକିତ୍ସା ଯଥାକ୍ରମେ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

कासश्वासक्षयच्छर्दिस्वरसादादयो गदाः / भवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तास्त्वरया जयेत्

କାଶ, ଶ୍ୱାସ, କ୍ଷୟ, ଛର୍ଦ୍ଦି, ସ୍ୱରସାଦ ଆଦି ରୋଗ ଅବହେଳାରୁ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରିବା ଉଚିତ।