Adhyaya 136
Śravaṇa-Dvādaśī Vrata (Vijayā/Mahātī Dvādaśī): Vāmana-Kumbha Worship, Restraints, and Jāgaraṇa
ବ୍ରହ୍ମା ଶ୍ରବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ ବ୍ରତର ବିଧି କହନ୍ତି—ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ଏକାଦଶୀ–ଦ୍ୱାଦଶୀକୁ ‘ବିଜୟା’ କୁହାଯାଏ; ଭକ୍ତିସହ ରାତ୍ରି-ଉପବାସ କରି, ଯାଚନା ବିନା ଲଭ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହରିପୂଜା କଲେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ। କେବଳ ଉପବାସ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷାଜୀବନ ଦ୍ୱାଦଶିକ ନୁହେଁ; କାଂସ୍ୟପାତ୍ର ତ୍ୟାଗ, ମାଂସ, ମଧୁ, ଲୋଭ ଓ ମିଥ୍ୟାବାକ୍ୟ ବର୍ଜନ ଆବଶ୍ୟକ। ଦ୍ୱାଦଶୀର ନିୟମ—ପରିଶ୍ରମ, ମୈଥୁନ, ଦିବାନିଦ୍ରା, ଅଞ୍ଜନ, ପଥର ପଟିଆରେ ପକା ଖାଦ୍ୟ, ମସୁର ଡାଲି ବର୍ଜନ। ଭାଦ୍ରପଦର ‘ମହାତୀ ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ବିଶେଷ ସଂଯୋଗ ପ୍ରଶଂସିତ; ସଙ୍ଗମ-ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ (ବିଶେଷତଃ ବୁଧବାର ଶୁଭ ହେଲେ) ବିଧେୟ। ରତ୍ନାଳଙ୍କୃତ କୁମ୍ଭରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାମନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ପୂଜା, ବାସୁଦେବ-ଶ୍ରୀଧର-କୃଷ୍ଣ-ଶ୍ରୀପତି-କେଶବ ଆଦି ନାମରେ ଅଙ୍ଗ-ନମସ୍କାର, ଘିଅଯୁକ୍ତ ପାୟସ, ମୋଦକ, କଳଶାଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ରାତିଭରି ଜାଗରଣ। ଶେଷରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ବୁଧ ଓ ଶ୍ରବଣ ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ରତରେ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ବୈଷ୍ଣବ ପୂଜାର ସମନ୍ୱୟ ସୂଚନା ଦିଆଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
पञ्चत्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / श्रवणद्वादशों वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायिनीम् / एकादशी द्वादशी च श्रवणेन च संयुता
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ପ୍ରଦାନକାରୀ ‘ଶ୍ରବଣ-ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ବ୍ରତକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏହା ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁକ୍ତ ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀର ସଂଯୁକ୍ତ ଆଚାର।
Verse 2
विजया सा तिथिः प्रोक्ता हरिपूजादि चाक्षयम् / एक भक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च
ସେ ତିଥି ‘ବିଜୟା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଦିନ ହରିପୂଜା ଆଦି କର୍ମ ଅକ୍ଷୟ ଫଳଦାୟକ ହୁଏ—ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତ ରାତ୍ରି-ଉପବାସ ସହ, ନ ମାଗି ପ୍ରାପ୍ତ ଅର୍ପଣରେ କଲେ।
Verse 3
उपवासेन भैक्ष्येण नैवाद्बादशिको भवेत् / कास्यं मांसं तथा क्षौद्रं लोभं वितथभाषणम्
କେବଳ ଉପବାସ ଓ ଭିକ୍ଷାହାରରେ ରହିଲେ କେହି ‘ଦ୍ୱାଦଶିକ’ ହୁଏ ନାହିଁ। କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ର, ମାଂସ, ମଧୁ, ଲୋଭ ଓ ମିଥ୍ୟାବାକ୍ୟ—ଏସବୁକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 4
व्यायामं च व्यवायं च दिवास्वप्नमथाञ्जनम् / शिलाषिष्टं मसूरं च द्वादश्यां वर्जयेन्नरः
ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନେ ମନୁଷ୍ୟ ବ୍ୟାୟାମ, ମୈଥୁନ, ଦିବାସ୍ୱପ୍ନ, ଅଞ୍ଜନ ଲଗାଇବା ଏବଂ ଶିଳାରେ ପକା ଖାଦ୍ୟ ଓ ମସୁର ଡାଲି—ଏସବୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 5
मासी भाद्रपदे शुक्ला द्वादशी श्रवणान्विता / महती द्वादशी ज्ञेया उपवासे महाफला
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ରଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ‘ମହତୀ ଦ୍ୱାଦଶୀ’ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ସେଦିନ ଉପବାସ ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 6
संगम सरितां स्नानं बुधयुक्ता महाफला / कुंभे सरत्ने सजले यजेत्स्वर्णं तु वामनम्
ନଦୀମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ—ଶୁଭ ବୁଧବାର ସହିତ ହେଲେ—ମହାଫଳଦାୟକ। ରତ୍ନଶୋଭିତ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବାମନ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
सितवस्त्रयुगच्छन्नं छत्रोपानद्युगान्वितम् / ॐ नमो वासुदेवाय शिरः संपूजयेत्ततः
ତାପରେ ଶ୍ୱେତ ବସ୍ତ୍ରଯୁଗଳରେ ଆବୃତ, ଛତ୍ର ଓ ପାଦୁକା-ଯୁଗଳସହିତ (ମୂର୍ତ୍ତିର) ଶିରକୁ ‘ଓଁ ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ’ ମନ୍ତ୍ରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 8
श्रीधराय मुखं तद्वत्कण्ठं कृष्णाय वै नमः / नमः श्रीपतये वक्षो भुजौ सर्वास्त्रधारिणे
ମୁଖ ପାଇଁ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; କଣ୍ଠ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ବକ୍ଷ ପାଇଁ ଶ୍ରୀପତିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଭୁଜ ପାଇଁ ସର୍ବାସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 9
व्यापकाय नमः कुक्षौ केशवायोदरं बुधः / त्रैलोक्यपतये मेढ्रं जङ्घे सर्वभृते नमः
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କଟିରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ, ଉଦରେ କେଶବଙ୍କୁ, ଉପସ୍ଥେ ତ୍ରିଲୋକପତିଙ୍କୁ ଏବଂ ଜଂଘାରେ ସର୍ବଭୂତଧାରକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁ।
Verse 10
सर्वात्मने नमः पादौ नैवेद्यं घृतपायसम् / कुम्भांश्च मोदकान्दद्याज्जागरं कारयेन्निशि
ସର୍ବାତ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପାଦପୂଜା କର; ଘିଅ ପାୟସକୁ ନୈବେଦ୍ୟ ଭାବେ ଅର୍ପଣ କର। କଳଶ ଓ ମୋଦକ ଦାନ କରି ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରା।
Verse 11
स्नात्वाचान्तोर्ऽचयित्वा तु कृतपुष्पाञ्जलिर्वदेत् / नमोनमस्ते गोविन्द बुध श्रवणसंज्ञक !
ସ୍ନାନ କରି, ଆଚମନ କରି, ପୂଜା ସମାପ୍ତ କରି, ପୁଷ୍ପାଞ୍ଜଳି ସହ ହାତ ଯୋଡି କହିବ—“ଗୋବିନ୍ଦ! ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର; ହେ ବୁଧ, ‘ଶ୍ରବଣ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ!”
Frequently Asked Questions
The text lists abstention from physical exertion, sexual intercourse, daytime sleep, applying collyrium (kohl), and eating food cooked on a stone-slab, as well as avoiding masūra (lentils). These restraints protect the vrata’s purity and focus.
The chapter treats the vrata as a total discipline: inner moral purification (freedom from lobha and anṛta) is required so that fasting and worship become spiritually transformative rather than merely external austerity.
After auspicious bathing (including at river confluences), the devotee worships a golden Vāmana placed in a water-filled pot (kumbha) adorned with a jewel, then performs limb-wise salutations with Vaiṣṇava names, offers ghee-rich rice-pudding and sweets (modakas), gives ritual pots in charity, and keeps an all-night vigil.