Adhyaya 132
Budhāṣṭamī / Mahārudra Vrata: Procedure, Mantra, and the Story of Kauśika and Vijayā
ଆଚାରଖଣ୍ଡର ବ୍ରତ-ଉପଦେଶ ଚାଲିଥିବାବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରଥମେ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତର ଫଳ କହନ୍ତି—ବର୍ଷଭରି ରାତ୍ରିଭୋଜନ ଓ ଗୋଦାନ କଲେ ସଦ୍ଗତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରପଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ। ପରେ ପୌଷ ମାସ (ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ)ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଷ୍ଟମୀ ଆଚରଣ ‘ମହାରୁଦ୍ର’ ବ୍ରତ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରି, ସର୍ବାଧିକ ଶୁଭ ଯୋଗ କହନ୍ତି—ଯେକୌଣସି ପକ୍ଷରେ ଅଷ୍ଟମୀ ବୁଧବାରେ ପଡିଲେ ସେହି ‘ବୁଧାଷ୍ଟମୀ’। ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିୟମ (ଯୋଗ୍ୟ ଋତ୍ୱିଜ, ମାପିତ ଚାଉଳ), ଭକ୍ତିଭୋଜନ (ଆମ୍ବପତ୍ର ପୁଟୁଳିରେ, କୁଶାସନରେ), କଲମ୍ବିକା-ଆମ୍ଲିକା ସହ ନୈବେଦ୍ୟ, ଜଳାଶୟ ପାଖରେ ବୁଧଙ୍କ ପଞ୍ଚୋପଚାର ପୂଜା, ଦକ୍ଷିଣା, ‘ବୁଂ’ ବୀଜମନ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ୱାହାନ୍ତ ହୋମବାକ୍ୟ, ଏବଂ ପଦ୍ମଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ଧନୁର୍ବାଣଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଇଛି। କଥାରେ କୌଶିକ ଓ ବିଜୟା ଦିବ୍ୟସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ବ୍ରତ ଦେଖି ପ୍ରସାଦ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ପରେ ଯମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବନ୍ଧନ, ପରିବାରିକ ଗଠନ ଓ କର୍ମଫଳର ମୋଡ଼ ପରେ ବ୍ରତପ୍ରଭାବରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ—ବ୍ରତ ସମୃଦ୍ଧି, ରକ୍ଷା ଓ ମୋକ୍ଷର ସେତୁ ବୋଲି ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
Shlokas
Verse 1
(इति कृष्णाष्टमीव्रतम्) / ना मैकत्रिंशदुत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / नक्ताशी त्वष्टमीं यावद्वर्षान्ते चैव धेनुदः / पौरन्दरपदं याति सद्गतिव्रतमुच्यते !
ଏହିପରି କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଯେ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ନକ୍ତଭୋଜନ (ରାତିରେ ମାତ୍ର ଭୋଜନ) କରେ ଏବଂ ବର୍ଷାନ୍ତେ ଧେନୁଦାନ କରେ, ସେ ପୌରନ୍ଦର (ଇନ୍ଦ୍ର) ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହାକୁ ସଦ୍ଗତିଦାୟକ ବ୍ରତ କୁହାଯାଏ।
Verse 2
शुक्लाष्टभ्यां पौषमासे महारुद्रेति साधु वै / मत्प्रीतये कृतं देवि शथसाहस्रिकं फलम्
ପୌଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଅଷ୍ଟମୀରେ ‘ମହାରୁଦ୍ର’ ନାମକ ବ୍ରତ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରଶଂସନୀୟ। ହେ ଦେବୀ, ମୋ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ କଲେ ଏହା ଲକ୍ଷ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦିଏ।
Verse 3
अष्टमी बुधवारेण पक्षयोरुभयोर्यदा / भविष्यति तदा तस्यां व्रतमेतत्कथा परा
ଶୁକ୍ଳ କିମ୍ବା କୃଷ୍ଣ—ଯେକୌଣସି ପକ୍ଷରେ ଅଷ୍ଟମୀ ଯେତେବେଳେ ବୁଧବାର ପଡ଼େ, ସେହି ଦିନେ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ—ଏହାହିଁ ପରମ କଥା।
Verse 4
तस्यां नियमकर्तारो न स्युः खण्डितसम्पदः / तण्डुलस्याष्टमुष्टीनां वर्जयित्वाङ्गुलिद्वयम्
ସେହି ବିଧିରେ ନିୟମ କରାଉଥିବା ଲୋକମାନେ ଖଣ୍ଡିତ କିମ୍ବା କ୍ଷୀଣ ସମ୍ପଦର ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଚାଉଳର ପ୍ରମାଣ ଆଠ ମୁଠି—ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ପରିମାଣ ଛାଡ଼ି।
Verse 5
भक्तं सद्भक्तिश्रद्धाभ्यां मुक्तिकामी हि मानवः / आम्र पत्रपुटे कृत्वा यो भुड्क्ते कुशवोष्टिते
ସଦ୍ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯୁକ୍ତ, ମୋକ୍ଷକାମୀ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଭୋଜନ କରୁ—ଆମ୍ବ ପତ୍ରର ପୁଟୁଳିରେ ରଖି, କୁଶାଘାସ ଉପରେ ବସି ଖାଉ।
Verse 6
कलम्बिकाम्लिकोपेतं काम्यं तस्य फलं भवे (लभे) त् / बुधं पञ्चोपचारेण पूजयित्वा जलाशये
କଲମ୍ବିକା ଓ ଆମ୍ଲିକା ସହିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଅର୍ପଣ କଲେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ଜଳାଶୟ ନିକଟରେ ବୁଧଦେବଙ୍କୁ ପଞ୍ଚୋପଚାରରେ ପୂଜି ଏହି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
शक्तितो दक्षिणं दद्यात्कर्करीं तण्डुलान्विताम् / बुं बुधायेति बीजं स्यात्स्वाहान्तः कमलादिकः
ଯଥାଶକ୍ତି ବିଧିପୂର୍ବକ ଦକ୍ଷିଣା ଦେବା ଉଚିତ—ଚାଉଳ ସହିତ କର୍କରୀ ମଧ୍ୟ। ବୀଜମନ୍ତ୍ର “ବୁଂ ବୁଧାୟ”; ଏବଂ “କମଲା-” ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ “ସ୍ୱାହା”ରେ ସମାପ୍ତ ଅର୍ପଣମନ୍ତ୍ର।
Verse 8
बाणचापधरंश्यामं दले चाङ्गनि मध्यतः / बुधाष्टमीकथा पुण्या श्रोतव्या कृतिभिर्ध्रुवम्
ପଦ୍ମଦଳମଧ୍ୟରେ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଧନୁ-ବାଣଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜିତ। ନିଶ୍ଚୟ ପୁଣ୍ୟଦାୟିନୀ ବୁଧାଷ୍ଟମୀ କଥା ସତ୍କର୍ମୀମାନେ ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
पुरे पाटलिपुत्राख्ये वीरो नाम द्विजोत्तमः / रम्भा भार्या तस्य चासीत्कौशिकः पुत्र उत्तमः
ପାଟଲିପୁତ୍ର ନାମକ ନଗରରେ ବୀର ନାମରେ ଜଣେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ରମ୍ଭା, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର କୌଶିକ।
Verse 10
दुहिता विजयानाम्नी व (ध) नपालो वृषो ऽभवत् / गृहीत्वा कौशिकस्तं च ग्रीष्मे गङ्गां गतो ऽरमत्
ତାଙ୍କର କନ୍ୟାର ନାମ ବିଜୟା; ଧନପାଳ ବୃଷଭ ହୋଇଗଲା। ସେହି ବୃଷଭକୁ ନେଇ କୌଶିକ ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲା ଏବଂ ସେଠାରେ ବ୍ରତାନନ୍ଦରେ ରହିଲା।
Verse 11
गोपालकैर्वृषश्चौरैः क्रीडास्थोपहृतो बलात् / गङ्गातः स च उत्थाय वनं बभ्राम दुः खितः
କ୍ରୀଡାରେ ଥିବା ସେହି ବୃଷଭକୁ ବୃଷଭ-ଚୋର ଗୋପାଳକମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଅପହରଣ କଲେ। ତାପରେ ସେ ଗଙ୍ଗାରୁ ଉଠି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବନରେ ଭ୍ରମଣ କଲା।
Verse 12
जलार्थं विजया चागाद्भ्रा(न्मा) त्रा सार्धं च साप्यगात् / पिपासितो मृणालार्थो आगतो ऽथ सरोवरम्
ଜଳ ପାଇଁ ବିଜୟା ଗଲା, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭ୍ରାତା/ସହଚର ସହିତ ଗଲା। ପରେ ପିଆସାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ମୃଣାଳ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ସରୋବରକୁ ଆସିଲା।
Verse 13
दिव्यस्त्रीणां च पूजादीन्दृष्ट्वा चाप्यथ विस्मितः / स ता गत्वा ययाचे ऽन्नं सानुजो ऽहं बुभुक्षितः
ଦିବ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ପୂଜା ଆଦି କ୍ରିୟା ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲା। ପରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଅନ୍ନ ଯାଚିଲା—“ମୁଁ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ସହିତ ଭୁକ୍ତ।”
Verse 14
स्त्रियो ऽब्रुवन्व्रतं कर्तुं दास्यामश्च कुरु व्रतम् / पत्न्यर्थं धनपाना (लार्) थं पूजयामासतुर्बुधम्
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ, “ଆମେ ବ୍ରତ କରିବୁ”; ଦାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ, “ବ୍ରତ କର।” ପତ୍ନୀ-ଲାଭ ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେମାନେ ବୁଧଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।
Verse 15
पुटद्वयं गृहीत्वान्नं बुभुजाते प्रदत्तकम् / स्त्रियो गतास्तौ धनदौ धनपानमपश्यताम्
ଦୁଇଟି ପୁଟ (ପତ୍ରପାତ୍ର) ନେଇ ସେମାନେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଚାଲିଗଲେ; ଏବଂ ସେଇ ଦୁଇ ଧନଦାତା ‘ଧନପାନ’ (ଭୋଗ) ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 16
चौरैर्दत्तं गृहीत्वाथ प्रदोषे प्राप्तवान् गृहम् / वीरं च दुः खितं नत्वा रात्रौ सुप्तो यथासुखम्
ଚୋରମାନେ ଦେଇଥିବା ଜିନିଷ ଗ୍ରହଣ କରି ସେ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ଦୁଃଖିତ ବୀରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ରାତିରେ ସୁଖରେ ଶୋଇଲା।
Verse 17
कन्यां च युवतीं दृष्ट्वा कस्मै देया सुता मया / यमायेत्यब्रवीद्दुः खात्साचाराद्व्रतसत्फलात्
କନ୍ୟାକୁ ଯୁବତୀ ରୂପେ ଦେଖି ସେ ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ—“ମୁଁ ମୋ ଝିଅକୁ କାହାକୁ ଦେବି?” ବୋଲି କହିଲା; ଦୁଃଖରେ “ଯମଙ୍କୁ” ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲା। ସଦାଚାର ଓ ଧର୍ମବ୍ରତର ପୁଣ୍ୟଫଳବଳରେ ସେହି ବଚନର ଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 18
स्वर्गं गतौ च पितरौ व्रतं राज्याय कौ शिकः / चक्रे ऽयोध्यामहाराज्यं दत्त्वा च भगिनीं यमे
ପିତାମାତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗତି କରିବା ପରେ କୌଶିକ ରାଜ୍ୟଲାଭ ପାଇଁ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲା। ସେ ଅଯୋଧ୍ୟାର ମହାରାଜ୍ୟ ଦାନ କରି, ନିଜ ଭଗିନୀକୁ ମଧ୍ୟ ଯମଙ୍କୁ ବିବାହାର୍ଥେ ସମର୍ପଣ କଲା।
Verse 19
यमो ऽपि विजयामाह गृहस्था भव मे पुरे / नोद्धाटयान्यत्रगते यमे सा न तथाकरोत् / अपश्यन्मातरं स्वां सा पाशयातनया स्थिताम्
ଯମ ମଧ୍ୟ ବିଜୟାକୁ କହିଲେ—“ମୋ ପୁରରେ ଗୃହସ୍ଥା ହୋଇ ରୁହ; ଯମ ଅନ୍ୟତ୍ର ଗଲେ କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ବାହାର କରନି।” ସେ ତାହା ମାନିଲା ନାହିଁ; ତେବେ ସେ ନିଜ ମାତାକୁ ପାଶରେ ବନ୍ଧା, ଯାତନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଦେଖିଲା।
Verse 20
अथोद्विग्ना कोशिकोक्तं ज्ञात्वा मुक्तिप्रदं व्रतम् / चक्रे च सा ततो मुक्ता माता तस्माच्चरेद्व्रतम्
ତାପରେ ସେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୋଇ କୋଶିକଙ୍କ ଠାରୁ ମୁକ୍ତିଦାୟକ ବ୍ରତ ଜାଣି ତାହା ପାଳନ କଲା; ତାହାରେ ମାତା ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ତେଣୁ ମାତା ଏହି ବ୍ରତ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 21
व्तपुण्यप्रभावेण स्वर्गं गत्वावसत्सुखम्
ତପ ଓ ସଞ୍ଚିତ ପୁଣ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ସୁଖରେ ବାସ କଲା।
Frequently Asked Questions
Key steps include observing Aṣṭamī (especially when it coincides with Wednesday), maintaining dietary restraint, eating as a devotee seated on kuśa and using a mango-leaf pouch, worshipping Budha with pañcopacāra at a water-reservoir, offering prescribed preparations, reciting the seed-mantra “buṃ” to Budha, and giving dakṣiṇā according to capacity.
The text explicitly marks the Aṣṭamī–Wednesday conjunction as the supreme account of the vow’s proper occasion, aligning the tithi (Aṣṭamī) with Budha’s weekday to intensify focus on graha-devatā worship and amplify the vrata’s merit.
The narrative presents offered food as ritually charged: Kauśika and Vijayā consume what has been offered within the vow context, after which their life trajectory shifts through accumulated merit—illustrating the Purāṇic idea that prasāda and vow-associated acts can catalyze karmic transformation.