Adhyaya 124
Śivarātri Vrata: Timing, Accidental Merit, and the Complete Night-Vigil Procedure
ଆଚାରମୂଳକ ବ୍ରତ-ଅନୁଷ୍ଠାନର କ୍ରମରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଗୌରୀଙ୍କ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଆଧାର କରି ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତକଥା କହନ୍ତି। ଏଠାରେ ବ୍ରତର ତିଥି-ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଓ ଭୋଗ-ମୋକ୍ଷଦାୟୀ ଫଳ ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ। ପରେ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ପାପୀ ନିଷାଦରାଜ ସୁନ୍ଦରସେନକ ଅର୍ବୁଦରେ ଶିକାର କରି ଭୁକା ହୋଇ ପୋଖରୀ ପାଖରେ ରାତି କାଟେ ଏବଂ ଅଜାଣତେ ଲିଙ୍ଗପୂଜା ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ—ପତ୍ରାର୍ପଣ, ଜଳଛିଟା/ଅଭିଷେକ, ସ୍ପର୍ଶ, ସାରାରାତି ଜାଗରଣ। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମଦୂତ ଧରିଲେ ଶିବଦୂତ ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ରାଜାକୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ କୁକୁର ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଶିବସନ୍ନିଧିରେ ଗଣସେବକ ହୁଏ। ଶେଷରେ ଅଜ୍ଞାନପୁଣ୍ୟ ସୀମିତ ଓ ଜ୍ଞାନପୂର୍ବକ ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି ଭେଦ ଦେଖାଇ ବ୍ରତବିଧି ଦିଆଯାଏ—ଉପବାସ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ/ଅମୃତସ୍ନାନ, ଗୁରୁଶରଣ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ଚାରି ଯାମରେ ପୂଜା, ପ୍ରାତଃ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଭୋଜନ-ଦାନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅନୁଷ୍ଠାନ।
Shlokas
Verse 1
नाम त्रयोविंशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / शिवरात्रिव्रतं वक्ष्ये कथां वै सर्वकामदाम् / यथा च गौरी भूतेशं पृच्छति स्म परं व्रतम्
‘ନାମ’ ନାମକ ଏକଶେ ତେଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମୁଁ ଶିବରାତ୍ରି-ବ୍ରତର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏହି କଥା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ। ଯେପରି ଗୌରୀ ଏକଦା ଭୂତେଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ସେହି ପରମ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲେ।
Verse 2
ईश्वरौवाच / माघफाल्गुनयोर्मध्ये कृष्णा या तु चतुर्दशी / तस्यां जागरणाद्रुद्रः पूजितो भुक्तिमुक्तिदः
ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମଧ୍ୟରେ ପଡୁଥିବା କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ରାତ୍ରି ଜାଗରଣ କଲେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 3
कामयुक्तो हरः पूज्यो द्वादश्यामि केशवः / उपोषितैः पूजितः सन्नरकात्तरयत्तथा
କାମନାଯୁକ୍ତ ହେଲେ ହର (ଶିବ)ଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ କେଶବ (ବିଷ୍ଣୁ)ଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଉପବାସୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ସେ (ଭଗବାନ) ସେହିପରି ନରକରୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
Verse 4
निषादश्चर्बुदे राजा पापी सुन्दरसेनकः / स कुक्रुरैः समायुक्तो मृगान्हन्तुं वनं गतः
ଅର୍ବୁଦରେ ନିଷାଦମାନଙ୍କ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ—ପାପୀ ସୁନ୍ଦରସେନକ। ସେ କ୍ରୂର ଶିକାରୀ କୁକୁରମାନଙ୍କ ସହ ମୃଗମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ବନକୁ ଗଲେ।
Verse 5
मृगादि कमसंप्राप्य क्षुत्पिपासार्दितो गिरौ / रात्रौ तडागतीरेषु निकुञ्जे जाग्रदास्थितः
ପର୍ବତରେ ମୃଗାଦି ପଶୁମାନଙ୍କ ଛୋଟ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ହୋଇ, ତଳାବତୀରର କୁଞ୍ଜରେ ରାତି ସାରା ଜାଗି ରହିଲା।
Verse 6
तत्रास्ति लिङ्गं स्वं रक्षञ्छरीरं चाक्षिपत्ततः / पर्णानि चापतन्मूर्ध्नि लिङ्गस्यैव न जानतः
ସେଠାରେ ନିଜ ଲିଙ୍ଗ (ସୂକ୍ଷ୍ମ-ଚିହ୍ନ) ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁ କରୁ ସେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲା; ପରେ ସେଇ ଲିଙ୍ଗର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପତ୍ର ପଡ଼ିଲା, କିନ୍ତୁ ସେ ଚିହ୍ନିଲା ନାହିଁ।
Verse 7
तेन धूलिनिरोधाय क्षिप्तं नीरं च लिङ्गके / शरः प्रमादेनैकस्तु प्रच्युतः करपल्लवात्
ଧୂଳି ରୋକିବା ପାଇଁ ସେ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ପାଣି ଛିଟାଇଲା; କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନତାରେ ତାଙ୍କ କୋମଳ ହାତରୁ ଗୋଟିଏ ଶର ଖସି ପଡ଼ିଲା।
Verse 8
जानुभ्यामवनीं गत्वा लिङ्गं स्प्टष्ट्वा गृहीतवान् / एवं स्नानं स्पर्शनं च पूजनं जागरो ऽभवत्
ଗୁଡ଼ୁଗୁଡ଼ି ଭୂମିକୁ ଯାଇ, ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଧରିଲା; ଏଭଳି ସ୍ନାନ, ସ୍ପର୍ଶନ, ପୂଜନ ଓ ଜାଗରଣ ଘଟିଲା।
Verse 9
प्रातर्गृहागतो भार्यादत्तान्नं भुक्तवान्स च / काले मृतो यमभटैः पाशैर्बद्ध्वा तु नीयते
ପ୍ରଭାତେ ଘରକୁ ଆସି ସେ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦିଆ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କଲା; ଏବଂ କାଳ ଆସିଲେ ସେ ମରିଗଲା—ତେବେ ଯମଦୂତମାନେ ପାଶରେ ବାନ୍ଧି ନେଇଗଲେ।
Verse 10
तदा मम गणैर्युद्धे जित्वा मुक्तीकृतः स च / कुक्कुरेण सहैवाभूद्गणो मत्पार्श्वगो ऽमलः
ତେବେ ମୋର ଗଣମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାକୁ ଜିତି ମୁକ୍ତ କଲେ; କୁକୁର ସହ ସେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଗଣ ହୋଇ ମୋ ପାଖରେ ରହିଲା।
Verse 11
एवमज्ञानतः पुण्यञ्ज्ञानात्पुण्यमथाक्षयम् / त्रयोदश्यां शिवं पूज्य कुर्यात्त नियमं व्रती
ଏପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଲାଭିତ ପୁଣ୍ୟ ସୀମିତ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନସହିତ କୃତ ପୁଣ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ। ତେଣୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ ବ୍ରତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି ବିଧିମତେ ନିୟମ ପାଳନ କରୁ।
Verse 12
प्रातर्देव ! चतुर्दश्यां जागरिष्याम्यहं निशि / पूजां दानं तपो होमं करिष्याम्यात्मशक्तितः
ହେ ଦେବ! ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀର ରାତିରେ ମୁଁ ଜାଗରଣ କରିବି; ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପୂଜା, ଦାନ, ତପ ଓ ହୋମ କରିବି।
Verse 13
चतुर्दश्यां निराहारो भूत्वा शम्भो परे ऽहनि / भोक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्त्यर्थं शरणं मे भवेश्वर
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ନିରାହାର ରହି, ହେ ଶମ୍ଭୋ, ପରଦିନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି। ହେ ଭବେଶ୍ୱର, ତୁମେ ମୋର ଶରଣ ହେଉ।
Verse 14
पञ्चगव्यामृतैः स्नाप्य तत्काले गुरुं श्रितः / ॐ नमो नमः शिवाय गन्धाद्यः पूजयेद्धरम्
ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଅମୃତରେ ସ୍ନାପନ କରି, ସେ ସମୟରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଇ, ‘ଓଁ ନମୋ ନମଃ ଶିବାୟ’ ଜପ କରି ଗନ୍ଧାଦି ଉପହାରରେ ହରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ।
Verse 15
तिलतण्डुलव्रीहींश्च जुहुयात्सघृतं चरुम् / हुत्वा पूर्णाहुतिं दत्त्वा शृणुयाद्गीतसत्कथाम्
ଘି ସହିତ ତିଳ, ତଣ୍ଡୁଳ ଓ ବ୍ରୀହି ଏବଂ ଚରୁକୁ ଅଗ୍ନିରେ ହୋମରୂପେ ଆହୁତି ଦେବା ଉଚିତ। ହୋମ କରି ପୂର୍ଣ୍ଣାହୁତି ଦେଇ, ଗୀତ ସ୍ତୋତ୍ର ଓ ସତ୍କଥା ଶ୍ରବଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 16
अर्धरात्रे त्रियामे च चतुर्थे च पुनयर्जत् / मूलमन्त्रं तथा जप्त्वा प्रभाते तु क्षमापयेत्
ଅର୍ଧରାତ୍ରିରେ, ତୃତୀୟ ପ୍ରହରରେ ଓ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରହରରେ ପୁନଃ ପୁନଃ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ପ୍ରଭାତେ ତ୍ରୁଟି ପାଇଁ କ୍ଷମା ଯାଚନା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 17
अविघ्नेन व्रतं देव ! त्वत्प्रसदान्मयार्चितम् / क्षमस्व जगतां नाथ ! त्रैलोक्याधिपते हर !
ହେ ଦେବ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବ୍ରତ ଆରାଧିତ; ଏହା ଅବିଘ୍ନେ ସମାପ୍ତ ହେଉ। ହେ ଜଗତାଂ ନାଥ! ହେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟାଧିପତି ହର! ମୋତେ କ୍ଷମା କର।
Verse 18
यन्मयाद्य कृतं पुण्यं यद्रुद्रस्य निवेदितम् / त्वत्प्रसादान्मया देव ! व्रतमद्य समापितम्
ଆଜି ମୁଁ କରିଥିବା ପୁଣ୍ୟ ଏବଂ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ନିବେଦିତ କରିଥିବା ସବୁ—ହେ ଦେବ! ତୁମ ପ୍ରସାଦରେ ଆଜି ମୋର ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ ହେଲା।
Verse 19
प्रसन्नो भव मे श्रीमन् गृहं प्रति च गम्यताम् / त्वदालोकनमात्रेण पवित्रो ऽस्मि न संशयः
ହେ ଶ୍ରୀମାନ! ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ ଏବଂ କୃପାକରି ନିଜ ଗୃହକୁ ଗମନ କରନ୍ତୁ। ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନମାତ୍ରେ ମୁଁ ପବିତ୍ର ହୋଇଛି—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 20
भोजयेद्ध्याननिष्ठांश्च वस्त्रच्छत्रादिकं ददेत् / देवादिदेव भूतेश लोकानुग्रहकारक
ଧ୍ୟାନନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ବସ୍ତ୍ର, ଛତ୍ର ଆଦି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ। ହେ ଦେବାଦିଦେବ, ହେ ଭୂତେଶ, ଲୋକହିତକାରୀ!
Verse 21
यन्मया श्रद्धया दत्तं प्रीयतां तेन मे प्रभुः / इति क्षमाप्य च व्रती कुर्याद्वादशवार्षिकम्
“ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଯେ ଦାନ ଦେଇଛି, ତାହାଦ୍ୱାରା ମୋ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।” ଏମିତି କହି କ୍ଷମା ମାଗି, ବ୍ରତୀ ଦ୍ୱାଦଶବାର୍ଷିକ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 22
कीर्तिश्रीपुत्रराज्यादि प्राप्य शैवं पुरं व्रजेत् / द्वादशेष्वपि मासेषु प्रकुर्यादिह जागरम्
କୀର୍ତ୍ତି, ଶ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ ଆଦି ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଶିବଙ୍କ ପୁରକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏବଂ ଏଠାରେ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସ ସବୁ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 23
व्रती द्वादश संभोज्य दीपदः स्वर्गमाप्नुयात्
ବ୍ରତୀ ଦ୍ୱାଦଶ ଜଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ଏବଂ ଦୀପଦାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Frequently Asked Questions
Because the vrata is defined by jāgaraṇa plus repeated pūjā across the night’s divisions (yāmas/praharas), which ritually sustains attention (smaraṇa) and intensifies the vow’s continuity; dawn worship is paired with kṣamā-yācñā to seal the rite despite omissions.
The text maps ordinary actions onto ritual categories: leaf-fall becomes a symbolic offering, sprinkling water becomes abhiṣeka, touching becomes upacāra/contact in worship, and enforced wakefulness becomes jāgaraṇa—producing puṇya even without explicit intent.
It states that ajñāta (unknowing) merit is ‘limited’ (alpa/niyata-phala), whereas merit gained with understanding and deliberate observance becomes ‘imperishable’ (akṣaya), hence the instruction to perform the prescribed niyamas consciously.
Feeding those steadfast in meditation is emphasized, along with dāna such as garments and umbrellas; additionally, feeding twelve persons and gifting a lamp are mentioned as acts leading to heavenly attainment.