Adhyaya 122
Māsopavāsa Vrata for Hari (From Āśvina Ekādaśī to Viṣṇu Utthāna): Saṅkalpa, Niyamas, and Pāraṇa
ବ୍ରହ୍ମା ବିଷ୍ଣୁପ୍ରୀତ୍ୟର୍ଥେ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାସୋପବାସ ବ୍ରତ ଶିଖାନ୍ତି। ଏହି ବ୍ରତ ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଓ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରିପାରନ୍ତି। ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି ‘ମୁଁ ନିରାହାର ରହି ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରିବି’ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉତ୍ଥାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିରିଶ ଦିନ ନିୟମରେ ଚାଲିଥାଏ। ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବିଶେଷ ପୂଜା ହୁଏ ଏବଂ ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ ନ ଗଣାଯାଉ ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ହରିପୂଜା, ତ୍ରିକାଳ ସ୍ନାନ, ସୁଗନ୍ଧ/ଇତର ବର୍ଜନ, ଏବଂ ମନ୍ଦିରାଚାର ଅନୁସାରେ ତେଲମର୍ଦ୍ଦନ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପନ ନିଷେଧ। ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜା କରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ପାରଣ କରି ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରାଯାଏ। ମଧ୍ୟରେ ମୂର୍ଛା ହେଲେ ଦୁଧ ଆଦି ହାଲୁକା ସେବନ ଅନୁମତ; ବ୍ରତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—ଲୋକକଲ୍ୟାଣ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହେଁ ଫଳ କୁହାଯାଇଛି।
Shlokas
Verse 1
नामकावशत्युत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / व्रतं मासोपवासाख्यं सर्वोत्कृष्टं वदामिते / वानप्रस्थो यतिर्नारी कुर्यान्मासोपवासकम्
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—‘ମାସୋପବାସ’ ନାମକ ବ୍ରତ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି; ଏହା ସମସ୍ତ ବ୍ରତମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ବାନପ୍ରସ୍ଥ, ଯତି (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) ଓ ନାରୀ—ଏମାନେ ମାସୋପବାସ ବ୍ରତ କରିପାରନ୍ତି।
Verse 2
आश्विनस्य सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः / व्रतमेतत्तु गृह्णीयाद्यावत्त्रिंशद्दिनानि तु
ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀରେ ଉପବାସ କରି, ଏହି ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରି ତିରିଶ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଧିପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବ।
Verse 3
अद्यप्रभृत्यहं विष्णो यावदुत्थानकं तव / अर्चयेत्वामनश्रंस्तु दिनानि त्रिंशदेव तु
ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ଆଜିଠାରୁ ତୁମ ଉତ୍ଥାନ (ଜାଗରଣ) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଅନାହାର ରହି ତୁମକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବି—ନିଶ୍ଚୟ ତିରିଶ ଦିନ।
Verse 4
कार्तिकाश्विनयोर्विष्णो द्वादश्योः शुक्लयोरहम् / म्रियेयद्यन्तराले तु व्रतभङ्गो न मे भवेत्
ହେ ବିଷ୍ଣୁ! ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଦ୍ୱାଦଶୀମାନଙ୍କରେ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ; ମଧ୍ୟରେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ନ ହେଉ।
Verse 5
हरिं यजोत्त्रिषवणस्नायी गन्धादिभिर्व्रती / गात्राभ्यङ्गं गन्धलेपं देवतायतने त्यजेत्
ହରିଙ୍କୁ ଯଜୁଥିବା ବ୍ରତୀ, ଯେ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ୟା ସ୍ନାନ କରେ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଆଦିରେ ସଂଯମୀ, ସେ ଦେବାଳୟରେ ଦେହାଭ୍ୟଙ୍ଗ ଓ ସୁଗନ୍ଧଲେପ ତ୍ୟାଗ କରିବ।
Verse 6
द्वादश्यामथ संपूज्य प्रदद्याद्द्विजभोजनम् / ततश्च पारणं कुर्याद्धरेर्मासोपवासकृत्
ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପୂଜନ କରି ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବ; ତଦନନ୍ତରେ ହରିଙ୍କ ପାଇଁ ମାସଉପବାସ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାରଣ କରିବ।
Verse 7
दुग्धादिप्राशनं कुर्याद्व्रतस्थो मूर्छितो ऽन्तरा / दुग्धाद्यैर्न व्रतं नश्येद्भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात्
ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ମୂର୍ଛା ହୁଏ, ତେବେ ଦୁଗ୍ଧ ଆଦି ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ। ଦୁଗ୍ଧାଦି ସେବନରେ ବ୍ରତ ନଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ମିଳେ।
Frequently Asked Questions
The observance is undertaken after fasting on Āśvina-śukla Ekādaśī, followed by the saṅkalpa to worship Viṣṇu without eating for thirty days up to His Utthāna.
On Dvādaśī, after worship with due reverence, one should offer a meal to brāhmaṇas and then perform pāraṇa (the formal breaking of the fast) to complete the vrata.
The chapter includes a prayerful safeguard in the saṅkalpa: even if death occurs in the interval, the votary asks that there be no breach of the vow—emphasizing the primacy of intention and devotion.
It explicitly states the vow is not destroyed by taking milk and similar sustenance in such a condition; rather, the practitioner attains both worldly well-being and liberation-oriented fruit, indicating dharma’s accommodation for incapacity.