Adhyaya 120
Rambhā-Tṛtīyā Vrata: annual cycle of Devī worship, offerings, and dāna
ବ୍ରହ୍ମା ରମ୍ଭା-ତୃତୀୟା ବ୍ରତବିଧି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ତୃତୀୟାରେ ଉପବାସ କରି କୁଶା-ସଂସ୍କୃତ ଜଳରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୌରୀପୂଜା କରିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ପରେ ମାସକ୍ରମେ ତୀର୍ଥ/ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ (କଦମ୍ବ ଆଦି)ରେ ପୂଜା, ମରୁବକ, କର୍ପୂର, କୃସର, ମଣ୍ଡକ ମିଠା, ନୀଳପଦ୍ମ ଆଦି ନୈବେଦ୍ୟ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ବିଧାନ ରହିଛି। ଫାଲ୍ଗୁନରେ ଗୋମତୀପୂଜା ଗୀତସହ ଓ କୁନ୍ଦ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ; ଚୈତ୍ରରେ ଦମନକ ଶାଖା, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ/ଶ୍ରୀମୁଖୀ/ଟଗର ଆରାଧନା; ବୈଶାଖ–ଆଷାଢରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର, ନାରାୟଣୀ ପାଇଁ ଶତପତ୍ର ପଦ୍ମ ଓ ମାଧବୀପୂଜା। ଶ୍ରାବଣ–କାର୍ତ୍ତିକରେ ତିଳ, ବିଲ୍ୱ, କ୍ଷୀରାନ୍ନ, ଉଦୁମ୍ବର ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ, ପଦ୍ମପୂଜା, ରାଜପୁତ୍ରୀଙ୍କୁ ଜିରା ଓ ଜପାଫୁଲ, କୃସର ନୈବେଦ୍ୟ। ବର୍ଷାନ୍ତେ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ପଦ୍ମଜା ଲକ୍ଷ୍ମୀପୂଜା, ପତ୍ନୀସହ ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ; ଶେଷରେ ଶୌଚପ୍ରଧାନ ସମାପନ—ଉମା-ମହେଶ୍ୱରପୂଜା, ଗୁଡ଼ ଅର୍ପଣ, ରାତ୍ରିଜାଗରଣ, ବସ୍ତ୍ର-ଛତ୍ର-ସୁବର୍ଣ୍ଣ-ବାଦ୍ୟ ଦାନ ଓ ପ୍ରଭାତେ ଗୋଦାନ—ଆଚାରଖଣ୍ଡର ପରବର୍ତ୍ତୀ ବ୍ରତ-ଦାନ-ଶୌଚ ବିଧିକୁ ସୂଚାଏ।
Shlokas
Verse 1
ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / रम्भातृतीयां वक्ष्य च सौभग्यश्रीसुतादिदाम् / मार्गशीर्षेसिते पक्षे तृतीयायामुपोषितः
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ରମ୍ଭା‑ତୃତୀୟା ବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଛି; ଏହା ସୌଭାଗ୍ୟ, ଶ୍ରୀ‑ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସତ୍ସନ୍ତାନ ଦାନ କରେ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ତୃତୀୟାରେ ଉପବାସ ସହ ଏହା ପାଳନ କରାଯାଏ।
Verse 2
गौरीं यजेद्विल्वपत्रैः कुशोदककरस्ततः / कदम्बादौ गिरिसुतां पौषे मरुबकैर्यजेत्
କୁଶାଜଳରେ ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ହାତରେ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଗୌରୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କଦମ୍ବ ଆଦି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଗିରିସୁତା ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରିବା; ଏବଂ ପୌଷ ମାସରେ ମରୁବକ ପୁଷ୍ପରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରିବା।
Verse 3
कर्पूरादः कृसरदो मल्लिकादन्तकाष्ठकृत् / माघेसुभद्रां कल्हारैर्घृताशो मण्डकप्रदः
ଯେ କର୍ପୂର ଅର୍ପଣ କରେ, କୃସର (ଖିଚୁଡ଼ି) ଦାନ ଦେଏ, ମଲ୍ଲିକା (ଜୁଇ) ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ପ୍ରଦାନ କରେ, ଏବଂ ମାଘ ମାସରେ କଲ୍ହାର (ନୀଳକମଳ) ପୁଷ୍ପ ସହ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପୂଜି ଶୁଭ ଦାନ କରେ; ଯେ ଘୃତ ସେବନ କରି ମଣ୍ଡକ ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଦାନ କରେ, ସେ ପୁଣ୍ୟଫଳ ପାଏ।
Verse 4
गीतीमयं तन्तकाष्ठं फाल्गुने गोमतीं यजेत् / कुन्दैः कृत्वा दन्तकाष्ठं जीवाशः शष्कुलीप्रदः
ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସରେ ଗୀତିମୟ ସ୍ତୁତି ଓ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ସହ ଗୋମତୀ (ପବିତ୍ର ନଦୀ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କୁନ୍ଦ କାଠରେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ ସେ ଜୀବନର ପୋଷକ ହୁଏ ଏବଂ ଶଷ୍କୁଳୀ ନୈବେଦ୍ୟର ଦାତା ହୁଏ।
Verse 5
विशालाक्षीं दमनकैश्चैत्रे च कृसरप्रदः / दधिप्राशो दन्तकाष्ठं तगरं श्रीमुखीं यजेत्
ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଦମନକ ଶାଖା ସହ କୃସର ନୈବେଦ୍ୟ/ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦଧି-ପ୍ରାଶ କରାଇ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଓ ତଗର ଅର୍ପଣ କରି, ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୁଖୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 6
वैशाखे कर्णिकारैश्च अशोकाशो वटप्रदः / ज्येष्ठे नारायणीमर्चेच्छतपत्रैश्च खण्डदः / लवङ्गाशो भवेदेव आषाढे माधवीं यजेत्
ବୈଶାଖ ମାସରେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ପୁଷ୍ପ ଅର୍ପଣ କଲେ ଶୋକ ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ବଟବୃକ୍ଷ-ଦାନର ଫଳ ମିଳେ। ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଶତପତ୍ର (ପଦ୍ମ) ପୁଷ୍ପରେ ନାରାୟଣୀଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କଲେ ପ୍ରଚୁର ଦାନର ପୁଣ୍ୟ ଲଭେ; ଲବଙ୍ଗ ସଦୃଶ ସୁଗନ୍ଧ ମିଳେ, ଏବଂ ଆଷାଢରେ ମାଧବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 7
तिलाशो बिल्वपत्रैश्च क्षीरान्नवटकप्रदः / औदुम्बरं दन्तकाष्ठं तगर्याः श्रावणे श्रियम्
ଶ୍ରାବଣ ମାସରେ ତିଳ ଓ ବିଲ୍ୱପତ୍ର ଅର୍ପଣ କରି, କ୍ଷୀରାନ୍ନ ଓ ବଟକ (ମିଠା) ଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଉଦୁମ୍ବର ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଓ ତଗର ସେବନ କଲେ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ମିଳେ।
Verse 8
दन्तकाष्ठं मल्लिकाया क्षीरदो ह्युत्तमां यजेत् / पद्मैर्यजेद्भाद्रपदे शृङ्गदाशो गृडादिदः
ଦନ୍ତଧାବନ ପାଇଁ ମଲ୍ଲିକା (ଜୁଇ) ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ଉତ୍ତମ ଦାନ ହେଉଛି କ୍ଷୀରଦାନ। ଭାଦ୍ରପଦରେ ପଦ୍ମଦ୍ୱାରା ପୂଜା କଲେ ଭକ୍ତ ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ଗୋଧନର ଦାତା ଓ ଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୁଏ।
Verse 9
राजपुत्रीं चाश्वयुजे जपापुष्पैश्च जीरकम् / प्राशयेन्निशि नैवेद्यैः कृसरैः कार्तिके यजेत्
ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ରାଜପୁତ୍ରୀକୁ ଜୀରା ଓ ଜପାପୁଷ୍ପ ସହ ଅର୍ପଣ/ଖୁଆଇବା ଉଚିତ; ରାତିରେ ନୈବେଦ୍ୟରୂପେ ତାହା ଭକ୍ଷଣ କରାଇବା ଉଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକରେ କୃସର (ନୈବେଦ୍ୟ ଖିଚୁଡ଼ି) ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 10
जातीपुष्पैः पद्मजां च पञ्चगव्याशनो यजेत् / घृतोदनं च वर्षान्ते सपत्नीकान्द्विजान्यजेत्
ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଜାତୀପୁଷ୍ପ ଦ୍ୱାରା ପଦ୍ମଜା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ)ଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ବର୍ଷାନ୍ତେ ଘୃତୋଦନ ଅର୍ପଣ କରି, ପତ୍ନୀସହିତ ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ)ମାନଙ୍କୁ ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନ ଓ ପୂଜନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
उमामहेश्वरं पूज्य प्रदद्याच्च गुडादिकम् / वस्त्रच्छत्रसुवर्णाद्यैः रात्रौ च कृतजागरः / गीतवाद्यैर्ददत्प्रतर्गवाद्यं सर्वमान्पुयात्
ଉମା-ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜା କରି ଗୁଡ଼ ଆଦି ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ; ବସ୍ତ୍ର, ଛତ୍ର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଦି ଦାନ ଦେଇ, ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି, ଗୀତ-ବାଦ୍ୟ ଦାନ କରି, ପ୍ରାତଃ ଗୋ-ଆଦି ଦାନ କଲେ ସେ ସର୍ବ ପାପରୁ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
Frequently Asked Questions
Bilva is a widely attested auspicious leaf in Purāṇic and Āgamic worship, associated with purity and sacred offering. Here it functions as a standardized, sattvic upacāra for Gaurī, reinforcing the vrata’s emphasis on śauca and consistent devotional protocol.
They express dāna as the ethical completion of worship: merit is not only generated through personal austerity (fasting, vigil) but also stabilized through redistribution that supports social and ritual life. The text explicitly links these gifts with purification (pāpa-śuddhi) and auspicious outcomes.