Adhyaya 116
Vows and Deity-Worship According to Tithi (Pratipadā to Amāvāsyā), plus Weekdays, Nakṣatras, and Yogas
ଆଚାରମୂଳକ ଉପଦେଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରି ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମାସିକ ବ୍ରତ-ଢାଞ୍ଚା କହନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଶୁଭ ତିଥି-ନକ୍ଷତ୍ର-ବାର ସଂଯୋଗରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ। ଏକଭୁକ୍ତ, ନକ୍ତଭୋଜନ, ଉପବାସ ଆଦି ସାଧାରଣ ନିୟମରେ ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଧନ, ଧାନ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ, ବିଜୟ ଇତ୍ୟାଦି ଫଳ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ତିଥିଅନୁସାରେ ଦେବତା-ନିୟୋଗ ଦିଆଯାଇଛି—ପ୍ରତିପଦାରେ ବୈଶ୍ୱାନର ଓ କୁବେର (ଏବଂ ପୋଷ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଅଶ୍ୱିନୀ ରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମା), ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ଯମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ, ତୃତୀୟାରେ ଗୌରୀ, ବିଘ୍ନେଶ ଓ ଶଙ୍କର, ଚତୁର୍ଥୀରେ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହ, ପଞ୍ଚମୀରେ ହରି, ଷଷ୍ଠୀରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ରବି, ସପ୍ତମୀରେ ଭାସ୍କର, ଅଷ୍ଟମୀ-ନବମୀରେ ଦୁର୍ଗା/ମାତୃଗଣ ଓ ଦିକ୍ପାଳ, ଦଶମୀରେ ଯମ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏକାଦଶୀରେ ଋଷିଗଣ, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ହରି, ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ କାମ, ଚତୁର୍ଦଶୀରେ ମହେଶ୍ୱର; ଏବଂ ଚତୁର୍ଦଶୀ–ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ। ଶେଷରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ବାର, ନକ୍ଷତ୍ର, ଯୋଗ ପୂଜାକୁ ବିସ୍ତାର କରି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶରେ ଏହି କାଳାଧାରିତ ବିଧି ଓ ଫଳବିଶେଷ ବିବରଣୀର ସୂଚନା ଦିଏ।
Shlokas
Verse 1
नाम पञ्चदशोत्तरशततमो ऽध्यायः ब्रह्मोवाच / व्रतानि व्यास वक्ष्यामि हरिर्यैः सर्वदो भवेत् / सर्वमासर्क्षतिथिषु वारेषु हरिरर्चितः
ଏହା ଏକଶେ ଷୋଳମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ବ୍ୟାସ, ଯେଉଁ ବ୍ରତରେ ହରି ସର୍ବଦାତା ହୁଅନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମୁଁ କହିବି। ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାସରେ ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର, ତିଥି ଓ ବାରରେ ହରିଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 2
एकभक्तेन नक्तेन उपवासफलादिना / ददाति धनधान्यादि पुत्रराज्यजयादिकम्
ଏକଭକ୍ତ, ନକ୍ତଭୋଜନ, ଉପବାସ ଇତ୍ୟାଦିର ଫଳରେ (ଭଗବାନ) ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ପୁତ୍ର, ରାଜ୍ୟ, ବିଜୟ ଆଦି ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି।
Verse 3
वैश्वानरः प्रतिपदि कुबेरः पूजितोर्ऽथदः / पोष्य ब्रह्मो प्रतिपद्यर्चितः श्रिस्तथाश्विनी
ପ୍ରତିପଦା ତିଥିରେ ବୈଶ୍ୱାନରଙ୍କ ପୂଜା କରାଯାଏ; ଧନଦାତା କୁବେରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସେହି ପ୍ରତିପଦାରେ ପୋଷ୍ୟରୂପେ ବ୍ରହ୍ମା, ଏବଂ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ଓ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଦ୍ୱୟ ମଧ୍ୟ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 4
द्वितीयायां यमो लक्ष्मीनारायण इहार्थदः / तृतीयायां त्रिदेवाश्च गौरीविघ्नेशशङ्कराः
ଦ୍ୱିତୀୟା ତିଥିରେ ଯମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣ ଇହଲୋକର କାମ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ତ୍ରିଦେବ—ଗୌରୀ, ବିଘ୍ନେଶ (ଗଣେଶ) ଓ ଶଙ୍କର—ପୂଜ୍ୟ।
Verse 5
चतुर्थ्यां च चतुर्व्यूहः पञ्चम्यामर्चितो हरिः / कार्तिकेयो रविः षष्ठ्यां सप्तम्यां भास्करोर्ऽथदः
ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ ଚତୁର୍ବ୍ୟୂହଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ହରିଙ୍କ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରାଯାଏ। ଷଷ୍ଠୀ ତିଥିରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ରବି ପୂଜ୍ୟ; ଏବଂ ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ଭାସ୍କର ସମୃଦ୍ଧିଦାତା ଭାବେ ପୂଜ୍ୟ।
Verse 6
दुर्गाष्टम्यां नवम्यां च मातरो ऽथ दिशोर्ऽथदाः / दशम्यां च यमश्चन्द्र एकादश्यामृषीन्यजेत्
ଦୁର୍ଗାଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ମାତୃଦେବୀମାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ଏହିପରି ଦିକ୍ପାଳ ଓ ବରଦାତା ଦେବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ଦଶମୀରେ ଯମ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର, ଏକାଦଶୀରେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଜେତ୍।
Verse 7
द्वादश्यां च हरिः कामस्त्रयोदश्यां महेश्वरः / चतुर्दश्यां पञ्चदश्यां ब्रह्मा च पितरोर्ऽथदाः
ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବ; ତ୍ରୟୋଦଶୀରେ କାମଦେବଙ୍କୁ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ; ଏବଂ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ପଞ୍ଚଦଶୀରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ—ଅଭୀଷ୍ଟ ଫଳଦାତା ଭାବେ—ଆରାଧନ କରିବ।
Verse 8
अमावास्यां पूजनीया वारा वै भास्करादयः / नक्षत्राणि च योगाश्च पूजिताः सर्वदायकाः
ଅମାବାସ୍ୟାରେ ରବିବାର ଆଦି ବାରମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ ହେଲେ ସର୍ବ ଫଳଦାୟକ ହୁଅନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
Pratipadā includes worship of Vaiśvānara and Kubera; the verse also associates pratipadā with Brahmā (as Poṣya), along with Śrī (Lakṣmī) and the Aśvins—indicating a composite auspiciousness focused on vitality, wealth, and sustenance.
Aṣṭamī/navamī are classically Śākta-leaning tithis linked to Durgā and protective powers. The chapter aligns these days with Mātṛ worship and direction-guardianship (Dikpālas), emphasizing protection, boon-bestowal, and the stabilization of one’s worldly and ritual environment.
The text names regulated eating practices—single-meal discipline, night-only eating, fasting, and similar restraints—as the means by which worship becomes efficacious, leading to stated fruits such as wealth, grain, progeny, sovereignty, and victory.