Adhyaya 113

Verse 1

द्वादशोत्तरकशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / गुणवन्तं नियुञ्जीत गुणहीनं विवर्जयेत् / पण्डितस्य गुणाः सर्वे मूर्वे दोषाश्च केवलाः

ସୂତ କହିଲେ—ଗୁଣବାନକୁ ନିଯୁକ୍ତ କର, ଗୁଣହୀନକୁ ବର୍ଜନ କର। ପଣ୍ଡିତରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ମୂର୍ଖରେ କେବଳ ଦୋଷମାତ୍ର।

Verse 2

सद्भिरासीत सततं सद्भिः कुर्वीत सङ्गतिम् / सद्भिर्विवादं मैत्रीञ्च नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्

ସଦା ସଜ୍ଜନମାନଙ୍କ ସହ ବସିବା ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗତି କରିବା ଉଚିତ। ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସହ ବିବାଦ ଓ ମୈତ୍ରୀ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସହ କିଛିମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 3

पण्डितैश्च विर्नातैश्च धर्मशैः सत्यवादिभिः / बन्ध्स्थो ऽपि तिष्ठेच्च न तु राज्ये खलैः सह

ପଣ୍ଡିତ, ବିନୀତ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀମାନଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧନରେ ମଧ୍ୟ ରହିବା ଶ୍ରେୟ; କିନ୍ତୁ ଖଳମାନଙ୍କ ସହ ରାଜ୍ୟରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 4

सावशेषाणि कार्याणि कुवत्रर्थे युज्यते / तस्मात्सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्

ଅଧୂରା ରହିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ। ତେଣୁ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ କାମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସମାପ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 5

मधुहेव दुहेत्सारं कुसुमञ्च न घातयेत् / वत्सापेक्षी दुहेत्क्षीरं भूमिं गाञ्चैव पार्थिपः

ଯେପରି ଫୁଲକୁ ଆଘାତ ନଦେଇ ମଧୁର ସାର ନେବା ଉଚିତ, ସେପରି ରାଜା ଭୂମି ଓ ପ୍ରଜାରୁ ଲାଭ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ—କ୍ଷତି ନକରି; ଯେପରି ବଛାକୁ ଭାବି ଗାଈ ଦୋହାଯାଏ।

Verse 6

यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश्चिनुते मधु षट्पदः / तथा वित्तमु पादाय राजा कुर्वीत सञ्चयम्

ଯେପରି ମହୁମାଛି କ୍ରମକ୍ରମେ ଫୁଲମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ମଧୁ ସଂଗ୍ରହ କରେ, ସେପରି ରାଜା ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରି କୋଷ ବଢ଼ାଇବା ଉଚିତ।

Verse 7

वल्मीकं मधुजालञ्च शुक्लण्क्षे तु चन्द्रमाः / राजद्रव्यञ्च भैक्ष्यञ्च स्तोकंस्तोकं प्रवर्धते

ଯେପରି ବାଲ୍ମୀକ (ପିପିଳିକା ଢେର) ଓ ମଧୁଚାକ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ବଢ଼େ, ଏବଂ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ସେପରି ରାଜଧନ ଓ ଭିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ କରି କ୍ରମେ ବଢ଼େ।

Verse 8

अर्जितस्य क्षयं दृष्टा संप्रदत्तस्य सञ्चयम् / अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानध्ययनकर्मसु

ଅର୍ଜିତ ବସ୍ତୁର କ୍ଷୟ ହୁଏ ବୋଲି ଦେଖି, ଏବଂ ବିଧିପୂର୍ବକ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦାନ ପୁଣ୍ୟସଞ୍ଚୟ ହୁଏ ବୋଲି ଜାଣି, ଦାନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମକର୍ମରେ ପ୍ରତିଦିନକୁ ସାର୍ଥକ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 9

वने ऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहे ऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः / अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम्

ରାଗୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବନରେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏବଂ ଗୃହରେ ମଧ୍ୟ ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ହିଁ ତପ। ଯେ ନିନ୍ଦାହୀନ କର୍ମରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ରାଗରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, ତାହା ପାଇଁ ଗୃହ ହିଁ ତପୋବନ।

Verse 10

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते / मृजया रक्ष्यते पात्रं कुलं शलिन रक्ष्यते

ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ଯୋଗ-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ୟା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ପରିଷ୍କାରରେ ପାତ୍ର ରହେ; ଶୀଳ-ସଦାଚାରରେ କୁଳ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ।

Verse 11

वरं विन्ध्याटव्यां निवसनमभुक्तस्य मरणं वरं सर्पाकीर्णे शयनमथ कूपे निपतनम् / वरं भ्रान्तावर्ते सभयजलमध्ये प्रविशनं न तु स्वीये पक्षे हि धनमणु देहीति कथनम्

ବିନ୍ଧ୍ୟ ଅଟବୀରେ ବସି ଅନ୍ନ ନ ଖାଇ ମରିଯିବା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ; ସର୍ପଭରା ସ୍ଥାନରେ ଶୋଇବା କିମ୍ବା କୂପରେ ପଡ଼ିଯିବା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ; ଭୟଙ୍କର ଭ୍ରାନ୍ତାବର୍ତ୍ତ ଜଳମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ମଧ୍ୟ ଶ୍ରେୟ—କିନ୍ତୁ ନିଜ ପକ୍ଷର ଲୋକଙ୍କୁ ‘ମୋତେ ଅଳ୍ପ ଧନ ଦିଅ’ ବୋଲି କହିବା ନୁହେଁ।

Verse 12

भाग्यक्षयेषु क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः / पूर्वार्जिते हि सुकृते न नश्यन्ति कदाचन

ଭାଗ୍ୟ କ୍ଷୟ ହେଲେ ସମ୍ପତ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ—କେବଳ ଭୋଗରୁ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବାର୍ଜିତ ସୁକୃତ-ପୁଣ୍ୟ କେବେ ନଶେନାହିଁ।

Verse 13

विप्राणां भूषणं विद्या पृथिव्या भूषणं नृपः / नभसो भूषणं चन्द्रः शीलं सर्वस्य भूषणम्

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଭୂଷଣ ବିଦ୍ୟା, ପୃଥିବୀର ଭୂଷଣ ନୃପ; ନଭସର ଭୂଷଣ ଚନ୍ଦ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କର ଭୂଷଣ ଶୀଳ।

Verse 14

एते ते चन्द्रतुल्याः क्षितिपतितनया भीमसेनार्जुनाद्याः शुराः सत्यप्रतिज्ञा दिनकरवपुषः केशवेनोपगूढाः / ते वै दुष्टग्रहस्थाः कृपणवशगता भैक्ष्यचर्यां प्रयाताः को वा कस्मिन्समर्थो भवति विधिवशाद्भ्रामयेत्कर्मरेखा

ସେମାନେ ମଧ୍ୟ—ଚନ୍ଦ୍ରତୁଲ୍ୟ ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ, ରାଜପୁତ୍ର, ଭୀମସେନ-ଅର୍ଜୁନ ଆଦି ଶୂର—ସତ୍ୟପ୍ରତିଜ୍ଞ, ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜସ୍ବୀ, କେଶବଙ୍କ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ଆଶ୍ରିତ—ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ ଗ୍ରହଦଶାର ବଶେ କୃପଣଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇ ଭିକ୍ଷାଚର୍ଯ୍ୟାକୁ ଯାଇଥିଲେ। ତେବେ କିଏ, କେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ, ନିଜକୁ ସମର୍ଥ କହିବ? ବିଧିବଶେ କର୍ମରେଖା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଘୁରାଇ ଭ୍ରମିତ କରେ।

Verse 15

ब्रह्मा येन कुलालवन्नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे विष्णुर्येन दशावतारगहने क्षिप्तो महासङ्कटे / रुद्रोयेन कपालपाणिपुटके भिक्षाटनं कारितः सूर्यो भ्राम्यति नित्यमेव गगने तरमै नमः कर्णणे

ସେହି ପରମ କାରଣକୁ ନମସ୍କାର; ଯାହାର ବଶେ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ରୂପ ପାତ୍ରର ଭିତରେ କୁମ୍ଭାର ପରି ନିୟମିତ; ଯାହାର ବଶେ ବିଷ୍ଣୁ ଦଶାବତାରର ଗହନରେ ମହାସଙ୍କଟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଯାହାର ବଶେ ରୁଦ୍ର କପାଳପାତ୍ର ହାତେ ଧରି ଭିକ୍ଷାଟନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଯାହାର ବଶେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଗଗନେ ପରିଭ୍ରମଣ କରେ।

Verse 16

दाता बलिर्याचकको मुरारिर्दानं मही विप्रमुखस्य मध्ये / दत्त्वा फलं बन्धनमेव लब्धं नमो ऽस्तु ते दैव यथेष्टकारिणे

ଦାତା ଥିଲେ ବଳି, ଯାଚକ ଥିଲେ ମୁରାରି (ବିଷ୍ଣୁ); ଦାନ ଥିଲା ପୃଥିବୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ। ଦେଇ ଫଳରୂପେ ବନ୍ଧନ ହିଁ ଲଭିଲେ। ହେ ଦୈବ, ଯଥେଷ୍ଟ କରୁଥିବା, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 17

माता यदि भवेल्लक्ष्मीः पिता साक्षाज्जनार्दनः / कुबुद्धौ प्रतिपत्तिश्चैत्तस्मिन्दण्डः पतेत्सदा

ମାତା ଯଦି ଲକ୍ଷ୍ମୀସମା ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପିତା ସାକ୍ଷାତ୍ ଜନାର୍ଦନ ହୁଅନ୍ତି, ତଥାପି ବୁଦ୍ଧି କୁବୁଦ୍ଧିରେ ପଡ଼ିଲେ ତାହାର ଉପରେ ଦଣ୍ଡ ସଦା ବାରମ୍ବାର ପଡ଼େ।

Verse 18

येनयेन यथा यद्वत्पुरा कर्म सुनिश्चितम् / तत्तदेवान्तरा भुङ्क्ते स्वयमाहितमात्मना

ଯେଯେ ପ୍ରକାରେ, ଯେମିତି ଯେମିତି, ପୂର୍ବରୁ କର୍ମ ଦୃଢ଼ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା, ସେହିପରି ଫଳକୁ ସମୟକ୍ରମେ ଭୋଗେ—ନିଜେ ନିଜ ଉପରେ ଆରୋପ କରିଥିବାକୁ।

Verse 19

आत्मना विहितं दुः खमात्मना विहितं सखम् / गर्भशय्यामुपादाय भुङ्क्ते वै पौर्वदैहिकम्

ନିଜେ ବିଧାନ କରିଥିବା ଦୁଃଖ ଓ ନିଜେ ବିଧାନ କରିଥିବା ସୁଖ—ଗର୍ଭଶୟ୍ୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ସେ ପୂର୍ବଦେହର କର୍ମଫଳ ନିଶ୍ଚୟ ଭୋଗେ।

Verse 20

न चान्तरिक्षे न समुद्रमध्ये न पर्वतानां विवरप्रवेशे / न मातृमूर्ध्नि प्रधृतस्तथाङ्के त्यक्तुं क्षमः कर्म कृतं नरो हि

ନ ଆକାଶରେ, ନ ସମୁଦ୍ରମଧ୍ୟରେ, ନ ପର୍ବତର ଫାଟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନ ମାତାର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରାହେଲେ, ନ ତାଙ୍କ କୋଳରେ ରଖାହେଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କୃତ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ପାରେ ନାହିଁ।

Verse 21

दुगस्त्रिकूटः परिखा समुद्रो रक्षांसि योधाः परमा च वृत्तिः / शास्त्रञ्च वै तूशनसा प्रदिष्टं स रावणः कालवशाद्विनष्टः

ତ୍ରିକୂଟ ଥିଲା ତାହାର ଦୁର୍ଗ, ସମୁଦ୍ର ଥିଲା ପରିଖା, ରାକ୍ଷସମାନେ ଥିଲେ ଯୋଧା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜନୀତି ଥିଲା ତାହାର ବ୍ୟବସ୍ଥା; ଉଶନସ (ଶୁକ୍ର) ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦିଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ର-ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ଥିଲା—ତଥାପି ସେଇ ରାବଣ କାଳବଶେ ବିନଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 22

यस्मिन्वयसि यत्काले यद्दिवा यच्च वा निशि / यन्मुहूर्ते क्षणे वापि तत्तथा न तदन्यथा

ଯେଉଁ ବୟସରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ—ଦିନ ହେଉ କି ରାତି—ଯେଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କି ମାତ୍ର ଏକ କ୍ଷଣରେ ମଧ୍ୟ, ବିଧି ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କରିଛି ସେହିପରି ହିଁ ଘଟେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 23

गच्छन्ति चान्तरिक्षे वा प्रविशन्ति महीतले / धारयन्ति दिशः सर्वा नादत्तमुपलभ्यते

ସେମାନେ ଆକାଶରେ ଗମନ କରୁନ୍ତୁ କି ଭୂମିତଳେ ପ୍ରବେଶ କରୁନ୍ତୁ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରୁନ୍ତୁ—ତଥାପି ଯାହା ଦିଆଯାଇନାହିଁ, ସେ କେବେ ମିଳେନାହିଁ।

Verse 24

पुराधीता च या विद्या पुरा दत्तञ्च यद्धनम् / पुरा कृतानि कर्माणि ह्यग्रे धावन्ति धावतः

ପୂର୍ବରୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରା ଵିଦ୍ୟା, ପୂର୍ବରୁ ଦାନ କରା ଧନ, ଏବଂ ପୂର୍ବରୁ କରା କର୍ମ—ଏହି ସବୁ ଧାଉଥିବା ଜୀବର ଆଗରେ ଆଗରେ (ପରଲୋକରେ) ଧାଉଛି।

Verse 25

कर्माण्यत्र प्रधानानि सम्यगृक्षे शुभग्रहे / वसिष्ठकृतलग्नापि जानकी दुः खभाजनम्

ଏହି ଲୋକରେ କର୍ମ ହିଁ ପ୍ରଧାନ; ନକ୍ଷତ୍ର ଭଲ ଓ ଗ୍ରହ ଶୁଭ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବସିଷ୍ଠ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଲଗ୍ନ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଜାନକୀ ଦୁଃଖଭାଜନ ହେଲେ।

Verse 26

स्थूलजङ्घो यदा रामः शब्दगामी च लक्ष्मणः / घनकेशी यदा सीता त्रयस्ते दुः खभाजनम्

ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଜଂଘା ସ୍ଥୂଳ ହୁଏ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦକୁ ଅନୁସରି ଗମନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ କେଶ ଘନ ଓ ଜଟିଳ ହୁଏ—ସେତେବେଳେ ସେ ତିନିଜଣ ଦୁଃଖଭାଜନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 27

न पितुः कर्मणा पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा / स्वयं कृतेन गच्छन्ति स्वयं बद्धाः स्वकर्मणा

ପିତାଙ୍କ କର୍ମରେ ପୁତ୍ର ଫଳ ପାଉନାହିଁ, ପୁତ୍ରଙ୍କ କର୍ମରେ ପିତା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ କୃତ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯାଏ; ନିଜ କର୍ମରେ ହିଁ ବନ୍ଧିତ।

Verse 28

कर्मजन्यशरीरेषु रोगाः शरीरमानसाः / शरा इव पतन्तीह विमुक्ता दृढधन्विभिः

ସ୍ୱକର୍ମଜନ୍ୟ ଶରୀରରେ ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ରୋଗ ଏହି ଲୋକରେ ଏମିତି ପଡ଼େ, ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଧନୁର୍ଧର ଛାଡ଼ିଥିବା ଶର।

Verse 29

अन्यथा शास्त्रगार्भिण्या धिया धीरोर्ऽथमीहते / स्वामिवत्प्राक्कृतं कर्म विदधाति तदन्यथा

ନଚେତ୍, ଶାସ୍ତ୍ରଗର୍ଭିତ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଧୀର ପୁରୁଷ ସତ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଚାହେ; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବସଂସ୍କାରଜନ୍ୟ କର୍ମ ସ୍ୱାମୀ ପରି ତାକୁ ତାହାର ବିପରୀତ କରାଏ।

Verse 30

बालो युवा च वृद्धश्च यः करोति शुभाशुभम् / तस्यान्तस्यामवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनिजन्मनि

ଶିଶୁ, ଯୁବା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧ—ଯେ କେହି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କର୍ମ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଜୀବନର ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥାରେ ଓ ଜନ୍ମେ ଜନ୍ମେ ଭୋଗେ।

Verse 31

अनीक्षमाणो ऽपि नरो विदेशस्थो ऽपि मानवः / स्वकर्मपातवातेन नीयते यत्र तत्फलम्

ମଣିଷ ଧ୍ୟାନ ନ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଦେଶରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ମର ତାଡ଼ନାବାତ ତାକୁ ସେଇ ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ ଯେଉଁଠି ସେ ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।

Verse 32

प्राप्तव्यमर्थं लभते मनुष्यो देवो ऽपि तं वारयितुं न शक्तः / अतो न शोचामि न विस्मयो मे ललाटलेखा न पुनः प्रयाति (यदस्मदीयं न तु तत् परेषाम्

ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ପ୍ରାପ୍ୟ, ସେହି ଲାଭ କରେ; ତାହାକୁ ରୋକିବାକୁ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ନ ଶୋକ କରେ, ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ଲଲାଟରେ ଲିଖା ରେଖା ପୁଣି ଫେରେ ନାହିଁ। ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଆମର, ସେ ପରର ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 33

सर्पः कूपे गजः स्कन्धे बिल आखुश्च धावति / नरः शीघ्रतरादेव कर्मणः कः पलायते

ସାପ କୂପରେ ପଳାଏ, ଗଜ କାନ୍ଧରେ ଧକ୍କା ଦେଇ ଧାଉଁଥାଏ, ମୂଷା ବିଲକୁ ଦୌଡ଼େ—ତଥାପି ମନୁଷ୍ୟ ଏମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ମଫଳରୁ କିଏ ପଳାଇପାରିବ?

Verse 34

नाल्पा भवति सद्विद्या दीयमानापि वर्धते / कूपस्थमिव पानीयं भवत्येव बहूदकम्

ସଦ୍ବିଦ୍ୟା କେବେ ଅଳ୍ପ ହୁଏ ନାହିଁ; ଦିଆଯାଇଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବଢ଼େ—କୂପର ଜଳ ପରି, ତୁଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ଭରି ଅଧିକ ହୁଏ।

Verse 35

येर्ऽथा धर्मेण ते सत्या ये ऽधर्मेण गताः श्रियः / धर्मार्थो च महांल्लोके तत्स्मृत्वा ह्यर्थकारणात्

ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ହିଁ ସତ୍ୟ ଓ ସ୍ଥିର; ଅଧର୍ମରେ ଆସିଥିବା ଶ୍ରୀ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏହି ଲୋକରେ ଧର୍ମ ହିଁ ମହା କଲ୍ୟାଣର କାରଣ—ଏହା ସ୍ମରି, ଧନାର୍ଜନ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମହେତୁ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 36

अन्नार्थो यानि दुः खानि करोति कृपणो जनः / तान्येव यदि धर्मार्थो न भूयः क्लेशभाजनम्

ଅନ୍ନ ଓ ଜୀବିକା ପାଇଁ କୃପଣ ଲୋକ ଯେଯେ ଦୁଃଖ କରେ—ସେଇ ପ୍ରୟାସ ଯଦି ଧର୍ମାର୍ଥେ କରାଯାଏ, ତେବେ ତାହା ପୁଣି କ୍ଲେଶର କାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 37

सर्वेषामेव शौचानामन्नशौचं विशिष्यते / यो ऽन्नार्थैः शुचिः शौचान्न मृदा वारिणा शुचिः

ସମସ୍ତ ଶୌଚମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନଶୌଚ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯେ ଅନ୍ନବିଷୟରେ ଶୁଚି ସେଇ ପ୍ରକୃତ ଶୁଚି; କେବଳ ମାଟି କିମ୍ବା ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏନା।

Verse 38

सत्यं शौचं मनः शौचं शौचमिन्द्रियनिग्रहः / सर्वभूते दया शौचं जलशौचञ्च पञ्चमम्

ସତ୍ୟ ହିଁ ଶୌଚ; ମନର ଶୌଚ ହିଁ ଶୌଚ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ ଶୌଚ। ସମସ୍ତ ଭୂତପ୍ରତି ଦୟା ଶୌଚ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଜଳଶୌଚ (ଦେହ-ସ୍ୱଚ୍ଛତା)।

Verse 39

यस्य सत्यञ्च शौचञ्च तस्य स्वर्गो न दुर्लभः / सत्यं हि वचनं यस्य सो ऽश्वमेधाद्विशिष्यते

ଯାହାର ସତ୍ୟ ଓ ଶୌଚ ଅଛି, ତାହା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ। ଯାହାର ବଚନ ସତ୍ୟ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପୁଣ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।

Verse 40

मृत्तिकानां सहस्रेण चोदकानां शतेन हि / न शुध्यति दुराचारो भावोपहतचेतनः

ହଜାରଥର ମାଟି ଓ ଶତଥର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୁରାଚାରୀ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନା; କାରଣ ତାହାର ଚେତନା ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଆହତ।

Verse 41

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् / विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ଯାହାର ହାତ, ପାଦ ଓ ମନ ସୁସଂଯମିତ, ଏବଂ ଯାହାର ବିଦ୍ୟା, ତପ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଅଛି—ସେ ପ୍ରକୃତରେ ତୀର୍ଥଫଳ ଲାଭ କରେ।

Verse 42

न प्रहृष्यति संमानैर्नावमानैः प्रकुप्यति / न क्रुद्धः परुषं ब्रूयादेतत्साधोस्तु लक्षणम्

ସମ୍ମାନରେ ସେ ହର୍ଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନାହିଁ। କ୍ରୋଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର ବଚନ କହେନାହିଁ—ଏହି ସାଧୁର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 43

दरिद्रस्य मनुष्यस्य प्राज्ञस्य मधुरस्य च / काले श्रुत्वा हितं वाक्यं न कश्चित्परितुष्यति

ଦରିଦ୍ର ମନୁଷ୍ୟ ହେଉ କି ପ୍ରାଜ୍ଞ ହେଉ କି ମଧୁରଭାଷୀ—କାଳେ ଶୁଣିଥିବା ହିତବଚନରେ ମଧ୍ୟ କେହି ତୃପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।

Verse 44

न मन्त्रबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण च / अलभ्यं लभ्यते मर्त्यैस्तत्र का परिवेदना

ମନ୍ତ୍ରବଳ, ଶକ୍ତି, ପ୍ରଜ୍ଞା କି ପୁରୁଷାର୍ଥ—କୌଣସି ଉପାୟରେ ମଧ୍ୟ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଅଲଭ୍ୟକୁ ଲଭିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ଶୋକ କାହିଁକି?

Verse 45

अयाचितो मया लब्धो पुनर्मत्प्रेषणाद्गतः / यत्रागतस्तत्र गतस्तत्र का परिवेदना

ନ ଯାଚିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମୋତେ ମିଳିଥିଲା; ପୁଣି ମୋର ପ୍ରେଷଣରେ ସେ ଚାଲିଗଲା। ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଥିଲା ସେଉଁଠାକୁ ଗଲା—ତେଣୁ ଶୋକ କାହିଁକି?

Verse 46

एकवृक्षे सदा रात्रौ नानापक्षिसमागमः / प्रभाते ऽन्यदिशो यान्ति का तत्र परिवेदना

ଏକ ଗଛରେ ପ୍ରତିରାତି ନାନା ପକ୍ଷୀ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ପ୍ରଭାତେ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି—ତେଣୁ ଶୋକ କାହିଁକି?

Verse 47

एकसार्थप्रयाताना सर्वेषान्तत्र गामिनाम् / यस्त्वेकस्त्वरितो याति का तत्र परिवेदना

ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତେ ଏକେ ସାର୍ଥ (କାରଭାନ)ରେ ଏକେ ଗନ୍ତବ୍ୟକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଯଦି ଜଣେ ଏକା ଶୀଘ୍ର ଆଗକୁ ଯାଏ, ସେଥିରେ ଶୋକର କାହିଁକି?

Verse 48

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि शौनक / अव्यक्तनिधनान्येनव का तत्र परिवेदना

ହେ ଶୌନକ! ସମସ୍ତ ଭୂତଜୀବ ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ଶେଷରେ ପୁଣି ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୀନ ହୁଅନ୍ତି—ତେବେ ଏଥିରେ ଶୋକ କାହିଁକି?

Verse 49

नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि / कुशाग्रेण तु संस्पृष्टं प्राप्तकालो न जीवति

ଯାହାର ନିୟତ କାଳ ଆସିନାହିଁ, ସେ ଶତଶରରେ ବିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମରେନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯାହାର କାଳ ଆସିଗଲା, ସେ କୁଶା ଘାସର ଅଗ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚେନାହିଁ।

Verse 50

लब्धव्यान्येव लभते गन्तव्यान्येव गच्छति / प्राप्तव्यान्येव प्राप्नाति दुः खानि च सुखानि च

ମଣିଷ ଯାହା ଲାଭ କରିବାକୁ ନିୟତ, ସେହିଟି ଲାଭ କରେ; ଯେଉଁଠାକୁ ଯିବା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେଠାକୁ ଯାଏ; ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ, ସେହିଟି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ—ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଉଭୟ।

Verse 51

तत्तत्प्राप्नोति पुरुषः कि प्रलापैः करिष्यति / आचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च / स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुराकृतम्

ମଣିଷ ନିଶ୍ଚୟ ସେହି ସେହି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ପ୍ରଲାପ କରି କ’ଣ ହେବ? ଯେପରି ପ୍ରେରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ନିଜ ସମୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେନାହିଁ, ସେପରି ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିୟତ କାଳରେ ଫଳିତ ହୁଏ।

Verse 52

शीलं कुलं नैव न चैव विद्या ज्ञानं गुणा नैव न बीजशुद्धिः / भाग्यानि पूर्वं तपसार्जितानि काले फलन्त्यस्य यथैव वृक्षाः

କେବଳ ଶୀଳ, କୁଳ, ବିଦ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ, ଗୁଣ କିମ୍ବା ବୀଜଶୁଦ୍ଧି ମାତ୍ରେ ଫଳ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରେନାହିଁ; ପୂର୍ବେ ତପସ୍ୟାରେ ଅର୍ଜିତ ଭାଗ୍ୟ କାଳ ଆସିଲେ ବୃକ୍ଷଫଳ ପରି ନିଶ୍ଚୟ ଫଳେ।

Verse 53

तत्र मृत्युर्यत्र हन्ता तत्र श्रीर्यत्र सम्पदः / तत्र तत्र स्वयं याति प्रेर्यमाणः स्वकर्मभिः

ଯେଉଁଠି ହନ୍ତା ଅଛି ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ; ଯେଉଁଠି ସମ୍ପଦ ଅଛି ସେଉଁଠି ଶ୍ରୀ। ଏଭଳି ସ୍ୱକର୍ମରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ସେଇ ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ପୁନଃପୁନଃ ନିଜେ ଯାଏ।

Verse 54

भूतपूर्वं कृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठति / यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दन्ति मातरम्

ପୂର୍ବେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ କର୍ତ୍ତାକୁ ଅନୁସରେ; ଯେପରି ହଜାର ଧେନୁମଧ୍ୟରେ ବଛଡ଼ା ନିଜ ମାତାକୁ ଖୋଜି ପାଏ।

Verse 55

एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुतिष्ठाति / सुकृतं भुङ्क्ष्व चात्मीयं मूढ किं परितप्यसे

ଏଭଳି ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ କର୍ତ୍ତାକୁ ଅନୁସରି ତାକୁ ଧରି ପକାଏ। ତେଣୁ ନିଜ ସୁକୃତ (ପୁଣ୍ୟ) ଫଳ ଭୋଗ କର; ହେ ମୂଢ, କାହିଁକି ଏତେ ଶୋକ କରୁଛୁ?

Verse 56

यथा पूर्वकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम् / तथा जन्मान्तरे तद्वै कर्ता रमनुगच्छति

ପୂର୍ବେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଯେପରି—ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ—ସେହି କର୍ମ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ କର୍ତ୍ତାକୁ ଅନୁଗମନ କରେ।

Verse 57

नीचः सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यति / आत्मनो बलिवमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यति

ନୀଚବୁଦ୍ଧି ଲୋକ ଅନ୍ୟର ସରିଷାଦାଣା ପରି ଛୋଟ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖେ; କିନ୍ତୁ ନିଜର ବିଲ୍ୱଫଳ ପରି ବଡ଼ ଦୋଷ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖେନାହିଁ।

Verse 58

रागद्वेषादियुक्तानां न सुखं कुत्रचिद्द्विज / विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ରାଗଦ୍ୱେଷାଦିରେ ବନ୍ଧିତ ଲୋକଙ୍କୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ; ବିଚାର କରି ମୁଁ ଦେଖୁଛି—ନିର୍ବୃତି, ଅନ୍ତଃଶାନ୍ତି ଯେଉଁଠି, ସେଠି ହିଁ ସତ୍ୟ ସୁଖ।

Verse 59

यत्र स्नेहो भयं तत्र स्नेहो दुः खस्य भाजनम् / स्नेहमूलानि दुः खानि तस्मिस्त्यक्ते महत्सुखम्

ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ସେଉଁଠି ଭୟ; ଆସକ୍ତି ଦୁଃଖର ପାତ୍ର। ଦୁଃଖ ଆସକ୍ତିମୂଳରୁ ଜନ୍ମେ; ତାହା ତ୍ୟାଗ କଲେ ମହାସୁଖ ମିଳେ।

Verse 60

शरीरमेवायतनं दुः खस्य च सुखस्य च / जीवितञ्च शरीरञ्च जात्यैव सह जायते

ଶରୀର ହିଁ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ—ଦୁହିଁର ଆଶ୍ରୟ; ଜୀବନ ଓ ଶରୀର ଜନ୍ମ ସହିତେ ଏକାସାଥି ଜନ୍ମେ।

Verse 61

सर्वं परवशं दुः खं सर्व मात्मवशं सुखम् / एतद्विद्यात्समासेन लक्षणं सुखदुः खयोः

ଯାହା କିଛି ପରବଶ, ସେ ସବୁ ଦୁଃଖ; ଯାହା ଆତ୍ମବଶ, ସେ ସବୁ ସୁଖ। ସଂକ୍ଷେପରେ ଏହିଁ ସୁଖଦୁଃଖର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 62

सुखस्यानन्तरं दुः खं दुः खस्यानन्तरं सुखम् / शुखं दुः खं मनुष्याणां चक्रवत्परिवर्तते

ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ ଆସେ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଚକ୍ର ପରି ଘୁରି ଘୁରି ଫେରେ।

Verse 63

यद्गतं तदतिक्रान्तं यदि स्यात्तच्च दूरतः / वर्तमानेन वर्तेत न स शोकेन बाध्यते

ଯାହା ଗଲା ସେ ଅତୀତ; ସେ ଫେରିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂରେଇ ରହିବ। ଯେ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଧରି ଚାଲେ, ସେ ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ ନାହିଁ।