Adhyaya 110

Verse 1

ऽध्यायः सूत उवाच / योध्रुवाणि परित्यज्य ह्यधुवाणि निषेवते / ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च

ସୂତ କହିଲେ—ଯେ ଧ୍ରୁବ (ଶାଶ୍ୱତ)କୁ ଛାଡ଼ି ଅଧ୍ରୁବ (କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର)କୁ ସେବନ କରେ, ତାହାର ଧ୍ରୁବ ଲାଭ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଅଧ୍ରୁବ ତ ଏମିତି ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଥାଏ।

Verse 2

वाग्यन्त्रहीनस्य नरस्य विद्या शस्त्रं यथा कापुरुषस्य हस्ते / न तुष्टिमुत्पादयते शरीरे ह्यन्धस्य दारा इव दर्शनीयाः

ବାକ୍‌ଯନ୍ତ୍ର ନଥିବା ନର ପାଇଁ ବିଦ୍ୟା କାପୁରୁଷର ହାତରେ ଶସ୍ତ୍ର ପରି; ତାହା ଦେହେ ତୃପ୍ତି ଜନାଏ ନାହିଁ—ଅନ୍ଧର ସ୍ତ୍ରୀ ‘ଦର୍ଶନୀୟା’ ବୋଲି କେବଳ କଥିତ ହେବା ପରି।

Verse 3

भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः / विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम्

ଭୋଜ୍ୟ ଥିଲେ ଭୋଜନଶକ୍ତି ଦରକାର; ଭୋଗ ପାଇଁ ରତିଶକ୍ତି ଓ ଯୋଗ୍ୟ ସଙ୍ଗ ଦରକାର। ବିଭବ ଥିଲେ ଦାନଶକ୍ତି ଦରକାର; ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଅଲ୍ପ ନୁହେଁ।

Verse 4

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तिफलं शुभम् / रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम्

ବେଦର ଫଳ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଶୁଭର ଫଳ ଶୀଳ ଓ ସଦ୍ବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା। ସ୍ତ୍ରୀର ଫଳ ପ୍ରେମ ଓ ପୁତ୍ର; ଧନର ଫଳ ଦାନ ଏବଂ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ଭୋଗ।

Verse 5

वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् / सुरूपां सुनितम्बाञ्च नाकुलीनां कदाचन

ପ୍ରାଜ୍ଞ ପୁରୁଷ ସୁକୁଳଜାତ କନ୍ୟାକୁ, ସେ ରୂପହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ସୁରୂପା ଓ ସୁଗଠିତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅକୁଳୀନାକୁ କେବେ ନୁହେଁ।

Verse 6

अर्थेनापि हि किं तेन यस्यानर्थे तु संगतिः / को हि नाम शिखाजातं पन्नगस्य मणिं हरेत्

ଯାହାର ସଙ୍ଗ ଅନର୍ଥ ସହ, ତାହାକୁ ଧନରେ କ’ଣ ଲାଭ? ସର୍ପର ଫଣାରେ ଜନ୍ମିଥିବା ମଣିକୁ କିଏ ଧୈର୍ୟରେ ହରିବ?

Verse 7

हविर्दुष्टकुलद्वाह्यं बालादपि सुभाषितम् / अमेध्यात्काञ्चनं ग्राह्यं स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

ଦୁଷ୍ଟ କୁଳରୁ ଆଣିଥିବା ହବି ମଧ୍ୟ ଗ୍ରାହ୍ୟ; ଶିଶୁର ସୁଭାଷିତ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣୀୟ। ଅମେଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନିଆଯାଏ, ଦୁଷ୍କୁଳରୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନ ଗ୍ରାହ୍ୟ।

Verse 8

विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् / नीचादप्युत्तमां विद्यां स्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि

ବିଷରୁ ମଧ୍ୟ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣୀୟ, ଅମେଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ। ନୀଚ ଲୋକଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୟା ଶିଖିବା ଉଚିତ, ଦୁଷ୍କୁଳରୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନ ଗ୍ରାହ୍ୟ।

Verse 9

न राज्ञा सह मित्रत्वं न सर्पो निर्विषः क्रचित् / न कुलं निर्मलं तत्र स्त्रीजनो यत्र जायते

ରାଜା ସହିତ ମିତ୍ରତା କେବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ନୁହେଁ; ସର୍ପ କେବେ ନିର୍ବିଷ ନୁହେଁ। ସେପରି ଯେଉଁ କୁଳରେ ସ୍ତ୍ରୀଜନ ଜନ୍ମେ, ସେ କୁଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ମଳ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ।

Verse 10

कुले नियोजयेद्भक्तं पुत्रं विद्यासु योजयेत् / व्यसने योजयेच्छत्रुमिष्टं धर्मे नियोज्येत्

କୁଳକାର୍ଯ୍ୟରେ ଭକ୍ତଜନକୁ ନିଯୁକ୍ତ କର, ପୁତ୍ରକୁ ବିଦ୍ୟାଶିକ୍ଷାରେ ଲଗା। ବିପଦେ ଶତ୍ରୁକୁ ମଧ୍ୟ କାମରେ ଲଗା, ଏବଂ ପ୍ରିୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନକୁ ଧର୍ମସେବାରେ ନିଯୋଜ।

Verse 11

स्थानेष्वेव प्रयोक्ताव्या भृत्याश्चाभरणानि च / न हि चूडामणिः पादे शोभते वै कदाचन

ଭୃତ୍ୟ ଓ ଆଭୂଷଣ ନିଜ ନିଜ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ମାତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ଚୂଡାମଣି ପାଦରେ କେବେ ଶୋଭେ ନାହିଁ।

Verse 12

चूडामणिः समुद्रो ऽग्निर्घण्टा चाखण्डमम्बरम् / अथवा पृथिवीपालो मूर्ध्नि पादे प्रमादतः

ଚୂଡାମଣି, ସମୁଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଘଣ୍ଟା ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଆକାଶ—କିମ୍ବା ପୃଥିବୀପାଳ ରାଜା ମଧ୍ୟ—ପ୍ରମାଦରେ ମୁଣ୍ଡଠାରୁ ପାଦସ୍ଥାନକୁ ପଡ଼ିପାରେ; ଅର୍ଥାତ୍ ଉଚ୍ଚରୁ ନୀଚ ହୋଇପାରେ।

Verse 13

कुसुमस्तबकस्येव द्वे गती तु मनस्विनः / मूर्ध्नि वा सर्वलोकानां शीर्षतः पतितो वने

କୁସୁମସ୍ତବକ ପରି ମନସ୍ବୀଙ୍କର ଦୁଇଟି ଗତି—ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିରୋସ୍ଥାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଶିଖରଠାରୁ ପଡ଼ି ବନରେ ପଡ଼ି ରହେ।

Verse 14

कनकभूषणसंग्रहणोचितो यदि मणिस्त्रपुणि प्रतिबध्यते / न च विरौति न चापि स शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता

ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆଭୂଷଣରେ ଜଡ଼ିବାଯୋଗ୍ୟ ମଣିକୁ ଯଦି ଟିନ୍‌ରେ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ତେବେ ସେ ନ ଯଥାଯଥ ନାଦ କରେ, ନ ଶୋଭେ; ଦୋଷ ଯୋଜନାକାରୀଙ୍କର ହୁଏ।

Verse 15

वाजिवारणलौहानां काष्ठपाषाणवाससाम् / नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्

ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ ଓ ଲୋହାରେ; କାଠ, ପଥର ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ; ଏହିପରି ନାରୀ, ପୁରୁଷ ଓ ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ମହାନ୍ତ ଭେଦ ଅଛି।

Verse 16

कदर्थितस्यापि हि धैर्यवृत्तेर्न शक्यते सर्वगुणप्रमाथः / अधः खलेनापि कृतस्य वह्नेर्नाधः शिखा याति कदाचिदेव

ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଅପମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଧୈର୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ବଳେ ଅଗ୍ନିକୁ ତଳକୁ ଦବାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଖା କେବେ ତଳମୁଖୀ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 17

न सदश्वः कशाघातं सिंहो न गजगर्जितम् / वीरो वा परनिर्दिष्टं न सहेद्भीमनिः स्वनम्

ସୁଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ା କଶାଘାତ ସହେ ନାହିଁ; ସିଂହ ହାତୀର ଗର୍ଜନ ସହେ ନାହିଁ। ସେପରି ବୀର ‘ପରର’ ବୋଲି ଇଙ୍ଗିତ ହେବାକୁ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅପମାନଜନକ ନିନାଦକୁ ସହେ ନାହିଁ।

Verse 18

यदि विभवविहीनः प्रच्युतो वाशु दैवान्न तु खलजनसेवां काङ्क्षयेन्नैव नीचाम् / न तृणमदनकार्ये सुक्षुधार्तो ऽत्ति सिंहः पिबति रुधिरमुष्णं प्रायशः कुञ्चराणाम्

ଯଦି କେହି ବିଭବହୀନ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା ଦୈବବଶେ ହଠାତ୍ ପତିତ ହୁଏ, ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟଜନଙ୍କ ନୀଚ ସେବା କେବେ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। କାରଣ ସିଂହ ତୀବ୍ର କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୃଣ ଖାଏ ନାହିଁ; ସେ ପ୍ରାୟଃ କୁଞ୍ଚରମାନଙ୍କ ଉଷ୍ଣ ରକ୍ତ ପାନ କରେ।

Verse 19

सकृद्दुष्टञ्च यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति / स मृत्युमेव गृह्णीयाद्गर्भमश्वतरी यथा

ଯେ ଜଣେ ଏକଥର ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ମିତ୍ର ସହ ପୁନଃ ସନ୍ଧି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ହିଁ ଗ୍ରହଣ କରେ—ଯେପରି ଅଶ୍ୱତରୀ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରେ।

Verse 20

शत्रोरपत्यानि प्रियंवदानि नोपेक्षितव्यानि बुधैर्मनुष्यैः / तान्येव कालेषु विपत्कराणि विषस्य पात्राण्यपि दारुणानि

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଶତ୍ରୁର ମିଠା କଥା କହୁଥିବା ସନ୍ତାନ କିମ୍ବା ଦୂତମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ନିଜେ ଅପଦାର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି—ବିଷଭରା ଭୟଙ୍କର ପାତ୍ର ପରି।

Verse 21

उपकारगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् / पादलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम्

ଉପକାରରେ ବାନ୍ଧା ଥିବା ଗୋଟିଏ ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁକୁ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍; ପାଦରେ ଲାଗିଥିବା କଣ୍ଟକକୁ ହାତର କଣ୍ଟକ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ବାହାର କରାଯାଏ ପରି।

Verse 22

अपकारपरान्नित्यं चिन्त येन्न कदाचन / स्वयमेव पतिष्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः

ଯେମାନେ ସଦା ଅପକାରରେ ଲିପ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କେବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ଆସିଲେ ସେମାନେ ନିଜେ ଗଡ଼ିପଡ଼ିବେ—ଭଙ୍ଗୁର କୂଳରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଗଛ ପରି।

Verse 23

अनर्था ह्यर्थरूषाश्च अर्थाश्चानर्थरूपिणः / भवन्ति ते विनाशाय दैवायत्तस्य वै सदा

ଅନର୍ଥ କେବେ କେବେ ଅର୍ଥ-ସମୃଦ୍ଧିର ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଆଉ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଅନର୍ଥର ରୂପ ନେଇଥାଏ; ଯେ ସଦା ଦୈବାଧୀନ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ସବୁ ନାଶର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 24

कार्यकालोचितापापा मतिः सञ्जायते हि वै / सानुकूले तु दैवे शं पुंसः सर्वत्र जायते

କାର୍ଯ୍ୟର ଯଥୋଚିତ ସମୟ ଆସିଲେ ଉଚିତ ଓ ଅପାପ ମତି ନିଶ୍ଚୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଦୈବ ଅନୁକୂଳ ହେଲେ ମନୁଷ୍ୟର ସର୍ବତ୍ର କଳ୍ୟାଣ ଓ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ।

Verse 25

धनप्रयोगकार्येषुः तथा विद्या गमेषु च / आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सदा भवेत्

ଧନ ବ୍ୟୟର କାର୍ଯ୍ୟରେ, ବିଦ୍ୟା ଅର୍ଜନରେ, ଏବଂ ଆହାର ଓ ଦୈନିକ ବ୍ୟବହାରରେ—ଅନୁଚିତ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ସଦା ନିର୍ଦ୍ୱିଧା ହେବା ଉଚିତ।

Verse 26

धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः / पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्रत्र संस्थितिम्

ଧନୀ ଆଶ୍ରୟଦାତା, ବେଦଜ୍ଞ ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ନଦୀ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ—ବୈଦ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ନାହିଁ, ସେଠି ବସତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 27

लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं दानशीलता / पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत्

ଲୋକମର୍ଯ୍ୟାଦା, ଧର୍ମଭୟ, ଲଜ୍ଜା, ସୌଜନ୍ୟ (ଦାକ୍ଷିଣ୍ୟ), ଦାନଶୀଳତା—ଯେଉଁଠି ଏହି ପାଞ୍ଚ ନାହିଁ, ସେଠି ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 28

कालविच्छोत्रियो राजा नदी साधुश्च पञ्चमः / एते यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्

କାଳବିଦ୍ (ଜ୍ୟୋତିଷୀ), ଶ୍ରୋତ୍ରିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ନଦୀ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ—ସାଧୁ; ଏମାନେ ଯେଉଁଠି ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ବାସ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 29

नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य किल शौनक / सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कुत्रचित्

ହେ ଶୌନକ! ଜ୍ଞାନର ପରିନିଷ୍ଠା କେବଳ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ। କେହି ସବୁକିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞ ନାହିଁ।

Verse 30

न सर्ववित्कश्चिदिहास्ति लोके नात्यन्तमूर्खो भुवि चापि कश्चित् / ज्ञानेन नीचोत्तममध्यमेन यो ऽयं विजानाति स तेन विद्वान्

ଏହି ଲୋକରେ କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସର୍ବଜ୍ଞ ନୁହେଁ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ କେହି ସର୍ବଥା ମୂର୍ଖ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଜ୍ଞାନ ନୀଚ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଉତ୍ତମ ଭେଦରେ ଅଛି—ଏହା ଯେ ଜାଣେ, ସେଇ ବୁଝାମଣାରେ ସତ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ।