Adhyaya 109

Verse 1

नामाष्टोत्तरशततमो ऽध्यायः सूत उवाच / आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि / आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि

ସୂତ କହିଲେ—ଆପଦକାଳ ପାଇଁ ଧନକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଧନ ଦ୍ୱାରା ଦାର-ପରିବାରକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆତ୍ମରକ୍ଷା ସଦା କରିବା ଦରକାର—ଆବଶ୍ୟକ ହେଲେ ଦାର ଓ ଧନ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ।

Verse 2

त्यजेदकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् / ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

କୁଳର ହିତ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ଲୋକକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇପାରେ; ଗ୍ରାମର ହିତ ପାଇଁ କୁଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇପାରେ; ଦେଶର ହିତ ପାଇଁ ଗ୍ରାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇପାରେ; ଏବଂ ଆତ୍ମହିତ ପାଇଁ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 3

वरं हि नरके वासो न तु दुश्चरिते गृहे / नरकात्क्षीयते पाप कुगृहान्न निवर्तते

ଦୁଶ୍ଚରିତ ଗୃହରେ ବାସ କରିବାଠାରୁ ନରକବାସ ଭଲ; କାରଣ ନରକରେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କୁଗୃହର କୁସଙ୍ଗରୁ ମଣିଷ ସତ୍ୟରେ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେନାହିଁ।

Verse 4

चलत्येकेन पादेन तिष्ठत्येकेन बुद्धिमान् / न परीक्ष्य परं स्थानं पूर्वमायतनं त्यजेत्

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଜଣେ ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଆଗକୁ ଚାଲେ, ଅନ୍ୟ ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦାଁଡ଼ାଇ ରହେ। ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରଥମେ ପରୀକ୍ଷା ନକରି ପୂର୍ବ ଆଶ୍ରୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 5

त्यजेद्देशमसद्वृत्तं वासं सोपद्रवं त्यजेत् / त्यजेत्कृपणराजानं मित्रं मायामयं त्यजेत्

ଯେଉଁ ଦେଶରେ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଦୁଷ୍ଟ, ସେ ଦେଶକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଘରେ ଉପଦ୍ରବ ଓ ଭୟ ରହେ, ସେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। କୃପଣ ରାଜାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ମାୟାମୟ ମିତ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼।

Verse 6

अर्थेन किं कृपणहस्तगतेन केन ज्ञानेन किं बहुशठाग्रहसंकुलेन / रूपेण किं गुणपराक्रमवर्जितेन मित्रेण किं व्यसनकालपराङ्मुखेन

କୃପଣର ହାତରେ ପଡ଼ିଥିବା ଧନର କି ପ୍ରୟୋଜନ? ଅନେକ ଛଳମୟ ହଠରେ ଜଡିତ ଜ୍ଞାନର କି ମୂଲ୍ୟ? ଗୁଣ ଓ ପରାକ୍ରମ ବିହୀନ ରୂପର କି ଲାଭ? ଏବଂ ବିପଦକାଳେ ପଛ ଫେରାଇ ନେଇଥିବା ମିତ୍ରର କି ପ୍ରୟୋଜନ?

Verse 7

अदृष्टपूर्वा बहवः सहायाः सर्वे पदस्थस्य भवन्ति मित्राः / अर्थैर्विहीनस्य पदच्युतस्य भवत्यकाले स्वजनो ऽपि शत्रुः

ପୂର୍ବେ ଅଦୃଷ୍ଟ ଅନେକ ସହାୟକ ଆସି ପଡ଼ନ୍ତି; ପଦସ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ମିତ୍ର ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଧନହୀନ ହୋଇ ପଦଚ୍ୟୁତ ହେଲେ, ଅକାଳେ ନିଜ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 8

आपत्सु मित्रं जानी याद्रणे शूरं रहः शुचिम् / मार्या च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम्

ଆପଦାରେ ମିତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ; ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୂରକୁ; ଏକାନ୍ତରେ ଶୁଚିତାକୁ; ଧନ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ; ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ପ୍ରିୟ ଅତିଥିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 9

वृक्षं क्षीणफलं त्यजन्ति विहगाः शुष्कं सरः सारसानिर्द्रव्यं पुरुषं त्यजन्ति गणिका भ्रष्टं नृपं मन्त्रिणः / पुष्पं पर्युषितं त्यजन्ति मधुपाः दर्ग्ध वनान्तं मृगाः सर्वः कार्यवशाज्जनो हि रमते कस्यास्ति को वल्लभः

ଫଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗଛକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ସରୋବର ଶୁଖିଗଲେ ସାରସମାନେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ଧନହୀନ ପୁରୁଷକୁ ଗଣିକା ତ୍ୟାଗ କରେ; ପଦଭ୍ରଷ୍ଟ ରାଜାକୁ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି। ମୁର୍ଝାଇଥିବା ପୁଷ୍ପକୁ ମଧୁପମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ଦଗ୍ଧ ବନକୁ ମୃଗମାନେ ଛାଡ଼ି ପଳାନ୍ତି। ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟସିଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାତ୍ର ଲଗି ରହନ୍ତି—ତେବେ କାହାର କିଏ ସତ୍ୟ ପ୍ରିୟ?

Verse 10

लुब्धमर्थप्रदानेन श्लाध्यमञ्जलिकर्मणा / मूर्खं छन्दानुवृत्त्या च याथातथ्येन पण्डितम्

ଲୋଭୀକୁ ଧନଦାନରେ ବଶ କର; ପ୍ରଶଂସାପ୍ରିୟକୁ ଅଞ୍ଜଳି-ନମସ୍କାର କର୍ମରେ। ମୂର୍ଖକୁ ତାହାର ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲି, ପଣ୍ଡିତକୁ ଯଥାତଥ୍ୟ ସତ୍ୟ କହି ଜିତ।

Verse 11

सद्भावेन हि तुष्यन्ति देवाः सत्पुरुषा द्विजाः / इतरेः खाद्यपानेन मानदानेन पण्डिताः

ଦେବତା, ସତ୍ପୁରୁଷ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସଦ୍ଭାବରେ ହିଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଖାଦ୍ୟ-ପାନରେ, ଏବଂ ପଣ୍ଡିତମାନେ ମାନ-ଦାନରେ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 12

उत्तमं प्रणिपातेन शठं भेदेन योजयेत् / नीचं स्वल्पप्रदानेन समं तुल्यपराक्रमैः

ଉତ୍ତମକୁ ପ୍ରଣିପାତରେ ଜିତ; ଶଠକୁ ଭେଦନୀତିରେ ନିୟୋଜନ କର। ନୀଚକୁ ସ୍ୱଳ୍ପଦାନରେ ବଶ କର; ସମକୁ ତୁଲ୍ୟ ପରାକ୍ରମୀମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁକାବିଲା କର।

Verse 13

यस्ययस्य हि यो भावस्तस्यतस्य हितं वदन् / अनुप्रविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मवशं नयेत्

ଯାହାର ଯେପରି ଭାବ, ତାହାର ହିତକର କଥା କହି, ସେହି ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମେଧାବୀ ଶୀଘ୍ର ତାକୁ ନିଜ ବଶରେ ଆଣେ।

Verse 14

नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् / विश्वासो नैव गन्तव्यः स्त्रिषु राजकुलेषु च

ନଦୀ, ନଖଯୁକ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ ପଶୁ ଓ ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀଙ୍କ ଉପରେ କେବେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଓ ରାଜକୁଳରେ ମଧ୍ୟ ଭରସା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 15

अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च / वञ्चनं चाप मानं च मतिमान्न प्रिकाशयेत्

ଧନହାନି, ମନସ୍ତାପ, ଘରଭିତରର ଦୁଶ୍ଚରିତ, ଏବଂ ଠକେଇ ଓ ଅପମାନ—ଏସବୁ କଥା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

Verse 16

हीनदुर्जनसंसर्ग अत्यन्तविरहादरः / स्नेहो ऽन्यगेहवासश्च नारीसच्छीलनाशनम्

ହୀନ ଓ ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ-ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଅତ୍ୟଧିକ ବିରକ୍ତି, ପରଘରେ ବାସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗ—ଏସବୁ ସଦାଚାରକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 17

कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को पीडितः / केन न व्यसनं प्राप्तं श्रियः कस्य निरन्तराः

କାହାର କୁଳରେ ଦୋଷ ନାହିଁ? କିଏ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୋଇନାହିଁ? କାହାକୁ ବିପଦ ଆସିନାହିଁ? ଏବଂ କାହାର ଶ୍ରୀ ସଦା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ?

Verse 18

कोर्ऽथं प्राप्य न गर्वितो भुवि नरः कस्यापदोनागताः स्त्रीभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को नाम राज्ञां प्रियः / कः कालस्य न गोचरान्तरगतः कोर्ऽथो गतो गौरवं को वा दुर्जनवागुरानिपतितः क्षेमेण यातः पुमान्

ପୃଥିବୀରେ ଧନ ପାଇ ଗର୍ବିତ ନହୋଇଥିବା ନର କିଏ? କାହା ପାଖକୁ ଆପଦ ଆସିନାହିଁ? ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାହାର ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇନାହିଁ? ରାଜାମାନଙ୍କର ସତ୍ୟ ପ୍ରିୟ କିଏ? କାଳର ଗୋଚରରେ ପଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ନ ଗଲା କିଏ? କେଉଁ ଧନ ନିଜ ଗୌରବ ଧାରଣ କରିପାରିଲା? ଦୁର୍ଜନଙ୍କ ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି ମଧ୍ୟ କ୍ଷେମରେ ବାହାରିଗଲା ପୁରୁଷ କିଏ?

Verse 19

सुहृत्स्वजनबन्धुर्न बुद्धिर्यस्य न चात्मनि / यस्मिन्कर्मणि सिद्धे ऽपि न दृश्येत फलोदयः / विपत्तौ च महद्दुःखं तद्वुधः कथमाचरेत्

ଯାହାର ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ, ସ୍ୱଜନ ବା ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମସ୍ଥିରତା ନାହିଁ; ଏବଂ କର୍ମ ସିଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳୋଦୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ବିପତ୍ତିରେ ମହାଦୁଃଖ ଆସିଲେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି ଆଚରଣ କରିବ?

Verse 20

यस्मिन्देशे न संमानं न प्रीतिर्न च बान्धवाः / न च विद्यागमः कश्चित्तं देशं परिवर्जयेत्

ଯେ ଦେଶରେ ସମ୍ମାନ ନାହିଁ, ପ୍ରୀତି ନାହିଁ, ବନ୍ଧୁ ନାହାନ୍ତି, ଏବଂ ବିଦ୍ୟା-ଜ୍ଞାନ ଲାଭର କୌଣସି ସୁଯୋଗ ନାହିଁ—ସେ ଦେଶକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 21

धनस्य यस्य राजतो भयं न चास्ति चौरतः / मृतं च यन्न मुच्यते समर्जयस्व तद्धनम्

ଯେ ଧନରେ ରାଜା (ରାଜ୍ୟ) ଠାରୁ ଭୟ ନାହିଁ, ଚୋର ଠାରୁ ଭୟ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ—ସେହି ଧନକୁ ଅର୍ଜନ କର।

Verse 22

यदर्जितं प्राणहरैः परिश्रमैर्मृतस्य तं वै विभजन्तिरिक्थिनः / कृतं च यद्दुष्कृतमर्थलिप्सया तदेव दोषोपहतस्य यौतुकम्

ପ୍ରାଣହର ପରିଶ୍ରମରେ ଯେ ଧନ ଅର୍ଜିତ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ତାହା ବାଣ୍ଟିନେଇଥାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଧନଲୋଭରେ କରା ଦୁଷ୍କୃତ୍ୟ ହିଁ ପାପପୀଡିତ ଜୀବର ପରଲୋକ ଯାତ୍ରାର ‘ଯୌତୁକ’ ହୁଏ।

Verse 23

सञ्चितं निहितं द्रव्यं परामृश्यं मुहुर्मुहुः / आखोरिव कदर्यस्य धनं दुः खाय केवलम्

ସଞ୍ଚିତ ଓ ଗୁପ୍ତ ଧନକୁ ବାରମ୍ବାର ଛୁଇଁ ଛୁଇଁ ଗଣିବା—କଦର୍ୟର ମୂଷା ପରି—ସେ ଧନ କେବଳ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।

Verse 24

नग्ना व्यसनिनो रूक्षाः कपालाङ्कितपाणयः / दर्शयन्तीह लोकस्य अदातुः फलमीदृशम्

ନଗ୍ନ, ବ୍ୟସନାସକ୍ତ ଓ ରୁକ୍ଷ ସ୍ୱଭାବର—ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ କପାଳ-ଚିହ୍ନ—ସେମାନେ ଏଠାରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଦାନ ନଦେବାର ଫଳ ଏପରି ବୋଲି।

Verse 25

शिक्षयन्ति च याचन्ते देहीति कृपणा जनाः / अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

କୃପଣ ଲୋକ ‘ଦେ’ ବୋଲି ଡାଟନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ମାଗନ୍ତି ମଧ୍ୟ। ଦାନ ନଦେବାର ଏହି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥା; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହେଉନାହିଁ।

Verse 26

सञ्चितं क्रतुशतैर्न युज्यते याचितं गुणवते न दीयते / तत्कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहे प्रयुज्यते

ସଞ୍ଚିତ ଧନ ଶତଶତ ଯଜ୍ଞରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗେନାହିଁ; ଗୁଣବାନ ଲୋକ ମାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଏନାହିଁ। କଦର୍ୟତାରେ ରକ୍ଷିତ ସେଇ ଧନ ଶେଷେ ଚୋର କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ବ୍ୟୟ ହୁଏ।

Verse 27

न देवेभ्यो न विप्रोभ्यो बन्धुभ्यो नैव चात्मने / कदर्यस्य धनं याति त्वग्नितस्करराजसु

କଦର୍ୟର ଧନ ନ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ନ ବିପ୍ରମାନଙ୍କୁ, ନ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ, ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତାହା ଚର୍ମରୋଗ, ଅଗ୍ନି, ଚୋର ଓ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଏ।

Verse 28

अतिक्लेशेन ये ऽप्यर्था धर्मस्यातिक्रमेण च / अरेर्वा प्रणिपातेन मा भूतस्ते कदाचन

ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ଲେଶରେ, ଧର୍ମ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି, କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣିପାତ କରି ଯେ ଲାଭ ମିଳେ—ଏପରି ଲାଭ ତୁମର କଦାଚିତ୍ ନ ହେଉ।

Verse 29

विद्याघातो ह्यनभ्यासः स्त्रीणां घातः कुचैलता / व्याधीनां भोजनं जीर्णं शत्रोर्घातः प्रपञ्चता

ଅଭ୍ୟାସ ନଥିଲେ ବିଦ୍ୟା ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମେଳା‑କୁଚୈଲ ବସ୍ତ୍ର ବିନାଶକ; ରୋଗୀ ପାଇଁ ବାସି ଭୋଜନ ହାନିକର; ଶତ୍ରୁ ପାଇଁ ନିଜ କପଟ କଥା ହିଁ ପତନହେତୁ।

Verse 30

तस्करस्य वधो दण्डः कुमित्रस्याल्पभाषणम् / पृथक् शय्या तु नारीणां ब्राह्मणस्यानिमन्त्रणम्

ଚୋର ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ; କୁମିତ୍ର ସହ ଅଳ୍ପ କଥା କହିବା ଉଚିତ; ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୃଥକ ଶୟ୍ୟାରେ ଶୟନ କରୁନ୍ତୁ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି କର୍ମରେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ବିନା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 31

दुर्जनाः शिल्पिनो दासा दुष्टाश्च पटहाः स्त्रियः / ताडिता मार्दवं यान्ति न ते सत्कारभाजनम्

ଦୁର୍ଜନ, ମଜୁରିଆ ଶିଳ୍ପୀ, ଦାସ‑ଭୃତ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ପଟହବାଦକ ଓ ଏପରି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ—ମାଡ଼ ଖାଇଲେ ମାତ୍ର ନମ୍ର ହୁଅନ୍ତି; ସେମାନେ ସତ୍କାର‑ସମ୍ମାନର ପାତ୍ର ନୁହେଁ।

Verse 32

जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान्व्यसनागमे / मित्रमापदि काले च भार्याञ्च विभवक्षये

କାମରେ ପଠାଇଲେ ଭୃତ୍ୟଙ୍କ ପରିଚୟ ମିଳେ; ବିପଦ ଆସିଲେ ବାନ୍ଧବଙ୍କ; ଆପଦକାଳେ ମିତ୍ରଙ୍କ; ଧନକ୍ଷୟ ହେଲେ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପରିଚୟ ଜଣାପଡ଼େ।

Verse 33

स्त्रीणां द्विगुण आहारः प्रज्ञा चैव चतुर्गुणा / षड्गुणो व्यवसायश्च कामश्चाष्टगुणः स्मृतः

ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ କୁହାଯାଇଛି; ପ୍ରଜ୍ଞା ଚତୁର୍ଗୁଣ; ବ୍ୟବସାୟ/ଉଦ୍ୟମ ଷଡ୍ଗୁଣ; ଏବଂ କାମନା ଅଷ୍ଟଗୁଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 34

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् / न चेन्धनैर्जयेद्वह्निं न मद्येन तृषां जयेत्

ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଦ୍ରାକୁ ଜିତିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଓ କାମନାରେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଧନ ଦେଇ ଅଗ୍ନିକୁ ଦମନ କରିବା ନୁହେଁ, ଓ ମଦ୍ୟରେ ତୃଷ୍ଣା ନିବାରଣ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 35

समांसैर्भोजनैः स्निग्धैर्मद्यैर्गन्धविलेपनैः / वस्त्रैर्मनोरमैर्माल्यैः कामः स्त्रीषु विजृम्भते

ମାଂସମିଶ୍ରିତ ଭୋଜନ, ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ମଦ୍ୟ, ସୁଗନ୍ଧ ଲେପନ, ମନୋହର ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳାଦି ଦ୍ୱାରା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମ ଅଧିକ ଫୁଲିଉଠେ।

Verse 36

ब्रह्मचर्ये ऽपि वक्तव्यं प्राप्तं मन्मथचेष्टितम् / हृद्यं हि पुरुषं दृष्ट्वा योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମଧ୍ୟ କହିବାକୁ ପଡେ—ମନ୍ମଥର ଚେଷ୍ଟା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; କାରଣ ହୃଦୟହାରୀ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲେ ସ୍ତ୍ରୀର ଯୋନି ଆର୍ଦ୍ର (ଉତ୍ତେଜିତ) ହୁଏ।

Verse 37

सुवेषं पुरुषं दृष्ट्वा भ्रातरं यदि वा सुतम् / योनिः क्लिद्यति नारीणां सत्यंसत्यं हि शौनक !

ସୁବେଶିତ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖି—ସେ ଭାଇ ହେଉ କି ପୁଅ—ନାରୀମାନଙ୍କ ଯୋନି ଆର୍ଦ୍ର ହୁଏ। ହେ ଶୌନକ, ଏହା ସତ୍ୟ ହି ସତ୍ୟ!

Verse 38

नद्यश्च नार्यश्च समस्वभावाः स्वतन्त्रभावे गमनादिकेच / तोयैश्च दोषैश्च निपातयन्ति नद्यो हि कूलानि कुला नि नार्यः

ନଦୀ ଓ ନାରୀ ସମସ୍ୱଭାବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସ୍ୱତନ୍ତ୍ରଭାବେ ଗମନାଦି କଲେ ସେମାନେ ପତନ ଘଟାନ୍ତି—ନଦୀ ଜଳ ଓ ଦୋଷରେ କୂଳକୁ ଭାଙ୍ଗେ, ନାରୀ କୁଳ-ବଂଶକୁ ପତିତ କରେ।

Verse 39

नदी पातयते कूलं नारी पातयते कुलम् / नारीणाञ्च नदीनां च स्वच्छन्दा ललिता गतिः

ନଦୀ କୂଳକୁ ଭାଙ୍ଗି ପକାଏ, ନାରୀ କୁଳକୁ ମଧ୍ୟ ପତନ କରାଇପାରେ। ନାରୀ ଓ ନଦୀ—ଦୁହିଁର ଗତି ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦ, ଲଲିତ, ରୋକିବା କଠିନ।

Verse 40

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः / नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

ଅଗ୍ନି କାଠରେ କେବେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି, ମହାସାଗର ନଦୀଜଳରେ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନି। ଅନ୍ତକ ସର୍ବଭୂତରେ ତୃପ୍ତ ନୁହେଁ—ପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁନୟନୀ ନାରୀରେ ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 41

न तृप्तिरस्ति शिष्टानामिष्टानां प्रियवादिनाम् / सुखानाञ्च सुतानाञ्च जीवितस्य वरस्य च

ଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ, ପ୍ରିୟଜନ, ମଧୁରଭାଷୀ—ଏଥିରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ। ସେପରି ସୁଖ, ସନ୍ତାନ, ଜୀବନ ଓ ଧନ—ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 42

राजा न तप्तो धनसंचयेन न सागरस्तृप्तिमगाज्जलेन / न पण्डितस्तृप्यति भाषितेन तृप्तं न चक्षुर्नृपदर्शनेन

ରାଜା ଧନ ସଞ୍ଚୟରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି, ସାଗର ଜଳରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି। ପଣ୍ଡିତ କେବଳ କଥାରେ ତୃପ୍ତ ନୁହେଁ, ଚକ୍ଷୁ ମଧ୍ୟ ନୃପଦର୍ଶନରେ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି।

Verse 43

स्वकर्म धर्मार्जितजीवितानां शास्त्रेषु दारेषु सदा रतानाम् / जितेन्द्रियाणामतिथिप्रियाणां गृहे ऽपि मोक्षः पुरुषोत्तमानाम्

ଯେମାନେ ସ୍ୱକର୍ମ ଓ ଧର୍ମଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାନ୍ତି; ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଦାର (ପତ୍ନୀ) ଉପରେ ସଦା ରତ ରହନ୍ତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ ଏବଂ ଅତିଥି-ସତ୍କାରପ୍ରିୟ—ସେହି ପୁରୁଷୋତ୍ତମମାନେ ଗୃହେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।

Verse 44

मनो ऽनुकूलाः प्रमदारूपवत्यः स्वलङ्कृताः / वसः प्रासादपृष्ठेषु स्वर्गः स्याच्छुभकर्मणः

ଶୁଭ କର୍ମର ଫଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସେଠାରେ ମନକୁ ଅନୁକୂଳ, ସୁଅଳଙ୍କୃତ କନ୍ୟାସଦୃଶ ସହଚରୀମାନେ ଥାନ୍ତି ଏବଂ ଭବ୍ୟ ପ୍ରାସାଦର ଛାତ ଉପରେ ବାସ ମିଳେ।

Verse 45

न दानेन न मानेन नार्जवेन न सवया / न शस्त्रेण न शास्त्रेण सर्वथा विषमा स्त्रियः

ନ ଦାନରେ, ନ ମାନରେ, ନ ସରଳତାରେ, ନ ସେବାରେ; ନ ଶସ୍ତ୍ରରେ, ନ ଶାସ୍ତ୍ରରେ—ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସର୍ବଥା ବିଷମ, ବୁଝିବା କଠିନ।

Verse 46

शनैर्विद्या शनैर्थाः शनैः पर्वतमारुहेत् / शनैः कामं च धर्मं च पञ्चैतानि शनैः शनैः

ବିଦ୍ୟା ଧୀରେ ଧୀରେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ, ଧନ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଉପାର୍ଜିତ ହୁଏ, ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆରୋହଣ କରାଯାଏ; ସେପରି କାମ ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ କ୍ରମେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଶନୈଃ ଶନୈଃ ସାଧିବା ଉଚିତ।

Verse 47

शाश्वतं देवपूजादि विप्रदानं च शाश्वतम् / शाश्वतं सगुणा विद्या सुहृन्मित्रं च शाश्वतम्

ଦେବପୂଜା ଆଦି କର୍ମ ଶାଶ୍ୱତ, ବିପ୍ରଦାନ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ; ଗୁଣଯୁକ୍ତ ବିଦ୍ୟା ଶାଶ୍ୱତ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ୍-ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ।

Verse 48

ये बालभावान्न पठन्ति विद्यां ये यौवनस्था ह्यधनात्मदाराः / ते शोचनीया इह जीवलोके मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति

ଯେମାନେ ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥାରେ ବିଦ୍ୟା ପଢ଼ନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନେ ଯୌବନରେ ଧନହୀନ ହୋଇ ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଗୃହକର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧ ବିନା ରହନ୍ତି—ସେମାନେ ଏହି ଜୀବଲୋକରେ ଶୋଚନୀୟ; ମନୁଷ୍ୟରୂପେ ମୃଗ ପରି ଘୁରନ୍ତି।

Verse 49

पठने भोजने चित्तं न कुर्याच्छास्त्रसेवकः / सुदूरमपि विद्यार्थो व्रजेद्गरुडवेगवान्

ଶାସ୍ତ୍ରସେବୀ ସାଧକ ପଠନକାଳେ ଭୋଜନ-ଭୋଗରେ ଚିତ୍ତ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବିଦ୍ୟାର୍ଥେ ଛାତ୍ର ଗରୁଡବେଗ ପରି ଦୃଢ଼ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୂରଦେଶକୁ ମଧ୍ୟ ଯାଉ।

Verse 50

ये बालभावे न पठन्ति विद्यां कामातुरा यौवननष्टवित्ताः / ते वृद्धबावे परिभूयमानाः संदह्यमानाः शिशिरे यथाब्जम्

ଯେମାନେ ବାଳ୍ୟକାଳରେ ବିଦ୍ୟା ପଢ଼ନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଯୌବନରେ କାମାତୁର ହୋଇ ଧନ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ତିରସ୍କୃତ ଓ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଦହନ୍ତି—ଶିଶିରରେ ପଦ୍ମ ଯେପରି ମ୍ଲାନ ହୁଏ।

Verse 51

तर्के ऽप्रतिष्ठा श्रुतयो विभिन्नाः नासावृषिर्यस्य मतं न भिन्नम् / धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः

ତର୍କର ଶେଷ ଆଧାର ନାହିଁ, ଶ୍ରୁତିମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ; ଯାହାର ମତ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ ସେ ଋଷି ନୁହେଁ। ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଗୁହାରେ ନିହିତ; ତେଣୁ ମହାଜନ ଯେ ପଥେ ଗଲେ ସେହି ପଥ।

Verse 52

आकारैरिङ्गितैर्गत्या चेष्टया भाषितेन च / नेत्रवक्रविकाराभ्यां लक्ष्यते ऽन्तर्गतं मनः

ଆକାର, ଇଙ୍ଗିତ, ଗତି, ଚେଷ୍ଟା, ଭାଷଣ ଏବଂ ନେତ୍ରର ବକ୍ରତା-ବିକାର ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ମନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 53

अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेङ्गितज्ञानफला हि बुद्धयः / उदीरितोर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति दर्शितम्

ଅନୁକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ଲୋକ ତାହା ଅନୁମାନ କରନ୍ତି; କାରଣ ବୁଦ୍ଧିର ଫଳ ହେଉଛି ପରର ଅପ୍ରକାଶିତ ଇଙ୍ଗିତ ଜାଣିବା। କିନ୍ତୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କହାଯାଇଥିବା ଅର୍ଥ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ଧରେ—ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ଦେଖାଇଦିଆ ଭାର ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 54

अर्थाद्भ्रष्टस्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सत्याद्भ्रष्टो रौरवं वै व्रजेच्च / योगाद्भ्रष्टः सत्यघृतिञ्च गच्छेद्राज्याद्भ्रष्टो मृगयायां व्रजेच्च

ଯେ ଧନରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁ; ଯେ ସତ୍ୟରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ସେ ରୌରବ ନରକକୁ ଯାଏ। ଯେ ଯୋଗରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଏ ସେ ସତ୍ୟଘୃତିକୁ ପାଏ; ଯେ ରାଜ୍ୟରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୁଏ ସେ ମୃଗୟା-ଜୀବନକୁ ଯାଏ।