Shloka 4
Steya-doṣa-nirūpaṇa (On the Nature and Gravity of Theft) — within the Hayagrīva–Agastya Saṃvāda frame
Devanagari script
ब्रह्मज्ञस्य दरिद्रस्य कृच्छ्रार्जितधनस्य च / बहुपुत्रकलत्रस्य तेन जीवितुमिच्छतः / तद्द्रव्यस्तेयदोषस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते
Transliteration
brahmajñasya daridrasya kṛcchrārjitadhanasya ca / bahuputrakalatrasya tena jīvitumicchataḥ / taddravyasteyadoṣasya prāyaścittaṃ na vidyate
Translation
ଯେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ, ଦରିଦ୍ର, କଷ୍ଟାର୍ଜିତ ଧନ ଥିବା, ଏବଂ ବହୁ ପୁତ୍ର-କଳତ୍ର ସହିତ ସେହି ଧନରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ— ତାଙ୍କର ଧନ ଚୋରି କରିବା ଦୋଷର କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।
Word by Word
ब्रह्मज्ञस्यof a knower of Brahman
ब्रह्मज्ञस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootब्रह्म-ज्ञ (प्रातिपदिक; ब्रह्मन् + ज्ञ)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; तत्पुरुषः (ब्रह्मणो ज्ञः = ब्रह्मविदः)
दरिद्रस्यof a poor (man)
दरिद्रस्य:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootदरिद्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषणम् (ब्रह्मज्ञस्य)
कृच्छ्रार्जितधनस्यof one whose wealth is earned with hardship
कृच्छ्रार्जितधनस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootकृच्छ्र-अर्जित-धन (प्रातिपदिक; कृच्छ्र + अर्जित(√अर्ज् + क्त) + धन)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (कृच्छ्रेण अर्जितं धनं यस्य)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-निपात (and)
बहुपुत्रकलत्रस्यof one with many children and a wife
बहुपुत्रकलत्रस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootबहु-पुत्र-कलत्र (प्रातिपदिक; बहु + पुत्र + कलत्र)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; तत्पुरुषः (बहवः पुत्राः कलत्रं च यस्य)
तेनtherefore / by him
तेन:
Hetu/Karaṇa (हेतु/करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (Instrumental), एकवचन; ‘तेन’ = ‘by him/therefore’ (contextual)
जीवितुम्to live
जीवितुम्:
Prayojana (प्रयोजन/purpose)
TypeVerb
Root√जीव् (जीवति) (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्ययान्त (Infinitive), अव्ययभाव
इच्छतःof (him) desiring
इच्छतः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeVerb
Root√इष् (इच्छायाम्) (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘(तस्य) इच्छतः’
तत्of that (one)
तत्:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘तत्’ = ‘that (person’s)’
द्रव्यस्तेयदोषस्यof the fault of stealing property
द्रव्यस्तेयदोषस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
TypeNoun
Rootद्रव्य-स्तेय-दोष (प्रातिपदिक; द्रव्य + स्तेय + दोष)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (द्रव्यस्य स्तेयस्य दोषः)
प्रायश्चित्तम्expiation
प्रायश्चित्तम्:
Karta (कर्ता/subject)
TypeNoun
Rootप्रायश्चित्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेधार्थक-अव्यय (negation)
विद्यतेis found / exists
विद्यते:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (विद्यते) (धातु; विद्/विन्द् in sense ‘to be found’)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपदम्