Shloka 117
Ābhūta-saṃplava & Loka-vibhāga
Dissolution Threshold and the Fourteen Abodes
Devanagari script
परमाणुः सुसूक्ष्मस्तु भावग्राह्यो न चक्षुषा / यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणुवत्
Transliteration
paramāṇuḥ susūkṣmastu bhāvagrāhyo na cakṣuṣā / yadabhedyatamaṃ loke vijñeyaṃ paramāṇuvat
Translation
ପରମାଣୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଚକ୍ଷୁରେ ନୁହେଁ, ଭାବ-ବୁଦ୍ଧିରେ ଗ୍ରାହ୍ୟ। ଲୋକରେ ଯାହା ସର୍ବାଧିକ ଅଭେଦ୍ୟ, ତାହାକୁ ପରମାଣୁ ସମାନ ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Word by Word
परम-अणुःthe atom (paramāṇu)
परम-अणुः:
कर्ता (Kartā/Subject)
TypeNoun
Rootपरम (प्रातिपदिक) + अणु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); कर्मधारय: ‘supreme/minute atom’
सु-सूक्ष्मःvery subtle
सु-सूक्ष्मः:
कर्तृविशेषण (Kartṛ-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootसु (उपसर्ग/अव्यय) + सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); विशेषण; ‘सु-’ = अत्यर्थ (very)
तुbut/indeed
तु:
सम्बोधन-निपात (Discourse particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formनिपात (particle), विरोध/विशेषार्थ (but/indeed)
भाव-ग्राह्यःapprehensible by thought/idea
भाव-ग्राह्यः:
कर्तृविशेषण (Kartṛ-viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootभाव (प्रातिपदिक) + ग्राह्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ग्रह् + ण्यत्)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular); तत्पुरुष: ‘graspable by (mental) conception/being’
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध (negation particle)
चक्षुषाby the eye
चक्षुषा:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootचक्षुस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन (Singular)
यत्that which
यत्:
सम्बन्ध (Relative link)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular); सम्बन्धबोधक (relative pronoun)
अभेद्य-तमम्most indivisible
अभेद्य-तमम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa)
TypeAdjective
Rootअभेद्य (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भिद् + यत् with अ-निषेध) + तमप् (तद्धित)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular); अतिशय (superlative)
लोकेin the world
लोके:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), सप्तमी (7th/Locative), एकवचन (Singular)
विज्ञेयम्is to be understood/known
विज्ञेयम्:
विधेय (Predicate/what is to be known)
TypeVerb
Rootवि + ज्ञा (धातु)
Formतव्यत्/अनीयर्-अर्थे (gerundive; ‘to be known’), नपुंसकलिङ्ग (Neuter), प्रथमा/द्वितीया (Nom/Acc), एकवचन (Singular)
परम-अणु-वत्like an atom
परम-अणु-वत्:
उपमान (Upamāna/Standard of comparison)
TypeIndeclinable
Rootपरमाणु (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
Formअव्यय (indeclinable), उपमानवाचक (comparative): ‘like an atom’