Shloka 1
Ābhūta-saṃplava & Loka-vibhāga
Dissolution Threshold and the Fourteen Abodes
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते उत्तरभागे चतुर्थ उपसंहारपादे आभूतसंप्लवाख्यवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः वायुरुवाच असाधारणवृत्तैस्तु हुतशेषादिभिर्जनैः / धर्मा वैशेषिकाश्चैव आचीर्णाः सूक्ष्मदर्शिभिः
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte uttarabhāge caturtha upasaṃhārapāde ābhūtasaṃplavākhyavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ vāyuruvāca asādhāraṇavṛttaistu hutaśeṣādibhirjanaiḥ / dharmā vaiśeṣikāścaiva ācīrṇāḥ sūkṣmadarśibhiḥ
Translation
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ଉତ୍ତରଭାଗର ଚତୁର୍ଥ ଉପସଂହାରପାଦରେ ‘ଆଭୂତସମ୍ପ୍ଲବ’ ନାମକ ବର୍ଣ୍ଣନର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବାୟୁ କହିଲେ—ହୁତଶେଷ ଆଦି ଅସାଧାରଣ ବୃତ୍ତିର ଲୋକମାନେ, ସୂକ୍ଷ୍ମଦର୍ଶୀ ହୋଇ, ବିଶେଷ ଧର୍ମମାନଙ୍କୁ ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି।
Word by Word
itithus
iti:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formनिपात (colophon marker)
śrī-brahmāṇḍein the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
śrī-brahmāṇḍe:
Adhikarana (अधिकरण/in)
TypeNoun
Rootśrī (प्रातिपदिक) + brahmāṇḍa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारयः (श्रीयुक्तं ब्रह्माण्डम्)
mahā-purāṇein the Mahāpurāṇa
mahā-purāṇe:
Adhikarana (अधिकरण/in)
TypeNoun
Rootmahā (प्रातिपदिक) + purāṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः
vāyu-proktespoken by Vāyu
vāyu-prokte:
Visheshana (विशेषण/of mahāpurāṇe)
TypeAdjective
Rootvāyu (प्रातिपदिक) + prokta (प्रातिपदिक; √vac + kta)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः (वायुनाऽुक्ते)
uttara-bhāgein the latter section
uttara-bhāge:
Adhikarana (अधिकरण/in)
TypeNoun
Rootuttara (प्रातिपदिक) + bhāga (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः
caturthein the fourth
caturthe:
Visheshana (विशेषण/of pāde)
TypeAdjective
Rootcaturtha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
upasaṃhāra-pādein the concluding quarter/section
upasaṃhāra-pāde:
Adhikarana (अधिकरण/in)
TypeNoun
Rootupasaṃhāra (प्रातिपदिक) + pāda (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; तत्पुरुषः
ābhūta-saṃplava-ākhya-varṇanamthe description called ‘Ābhūta-saṃplava’
ābhūta-saṃplava-ākhya-varṇanam:
Karta (कर्ता/title)
TypeNoun
Rootābhūta-saṃplava (प्रातिपदिक; तत्पुरुष) + ākhya (प्रातिपदिक) + varṇana (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः ‘ābhūta-saṃplava’ इति आख्यं यस्य तत्
nāmanamed
nāma:
Sambandha (सम्बन्ध/naming marker)
TypeIndeclinable
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formअव्ययवत् प्रयोगः (indeclinable ‘named’)
prathamaḥfirst
prathamaḥ:
Visheshana (विशेषण/of adhyāyaḥ)
TypeAdjective
Rootprathama (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
adhyāyaḥchapter
adhyāyaḥ:
Karta (कर्ता/title head)
TypeNoun
Rootadhyāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
vāyuḥVāyu
vāyuḥ:
Karta (कर्ता/speaker)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
uvācasaid
uvāca:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Root√vac (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
asādhāraṇa-vṛttaiḥwith uncommon observances
asādhāraṇa-vṛttaiḥ:
Karana (करण/with)
TypeNoun
Rootasādhāraṇa (प्रातिपदिक) + vṛtta (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (वृत्त), तृतीया, बहुवचन; कर्मधारयः
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय (contrastive particle)
hutaśeṣa-ādibhiḥby people such as Hutaśeṣa
hutaśeṣa-ādibhiḥ:
Karana (करण/by/with)
TypeNoun
Roothutaśeṣa (प्रातिपदिक) + ādi (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (हुतशेषः आदिः येषाम्)
janaiḥby people
janaiḥ:
Karana (करण/by)
TypeNoun
Rootjana (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
dharmāḥduties, practices
dharmāḥ:
Karma (कर्म/object of ācīrṇāḥ in passive sense)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
vaiśeṣikāḥspecial
vaiśeṣikāḥ:
Visheshana (विशेषण/of dharmāḥ)
TypeAdjective
Rootvaiśeṣika (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; ‘special/particular’
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)
evaindeed
eva:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rooteva (अव्यय)
Formअवधारणार्थक निपात (emphasis)
ācīrṇāḥwere practiced
ācīrṇāḥ:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Rootā-√car (धातु) + kta (क्त)
Formकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि ‘were practiced’
sūkṣma-darśibhiḥby subtle-seers
sūkṣma-darśibhiḥ:
Karana (करण/by)
TypeNoun
Rootsūkṣma (प्रातिपदिक) + darśin (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; तत्पुरुषः (सूक्ष्मं पश्यन्ति ये)