Adhyaya 16
Vaivāhika-utsava (Martial Procession of Lalitā’s Śakti-Senā) / वैवाहिकोत्सवः
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଖଣ୍ଡରେ (ଉତ୍ତରଭାଗର ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନ) ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସଂବାଦ ମଧ୍ୟରେ ଲଲିତା ପରମେଶ୍ୱରୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟ-କଣ୍ଟକ ଭଣ୍ଡକୁ ଜୟ କରିବା ପାଇଁ ଶକ୍ତି-ସେନାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାନ୍ତି। ମୃଦଙ୍ଗ, ମୁରଜ, ପଟହ, ଆନକ, ପଣବ ଆଦି ବାଦ୍ୟର ନାଦ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ସବ ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ରସ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ପରେ ସମ୍ପତ୍କରୀ ଦେବୀ ପ୍ରମୁଖ ଶକ୍ତିରୂପିଣୀମାନେ ଗଜ-ଅଶ୍ୱ-ରଥର ବିଶାଳ ବ୍ୟୁହ, ନାମାଙ୍କିତ ବାହନ ଓ ଧ୍ୱଜ ସହ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି—ଏହା ଭୂମିୟ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡୀୟ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ପରି ଲାଗେ। ନାଦ, ସେନା-ବ୍ୟୁହ ଓ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ରୂପାୟଣ ଲଲିତାଙ୍କ ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଭଣ୍ଡାସୁର ସମ୍ମୁଖେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने वैवाहिकोत्सवो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ सा जगतां माता ललिता परमेश्वरी / त्रैलोक्यकण्टकं भण्डं दैत्यं जेतुं विनिर्ययौ
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଭାଗରେ ହୟଗ୍ରୀବ–ଅଗସ୍ତ୍ୟ ସମ୍ବାଦସ୍ଥ ଲଲିତୋପାଖ୍ୟାନର ‘ବୈବାହିକୋତ୍ସବ’ ନାମ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ। ତାପରେ ଜଗତ୍ମାତା ଲଲିତା ପରମେଶ୍ୱରୀ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକଣ୍ଟକ ଭଣ୍ଡ ଦୈତ୍ୟକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 2
चकार मर्दलाकारानंभोराशींस्तु सप्त ते / प्रभूतमर्द्दलध्वानैः पूरयामासुरंबरम्
ସେମାନେ ସେଇ ସାତ ସମୁଦ୍ରକୁ ମର୍ଦ୍ଦଳାକାର କରିଦେଲେ; ପ୍ରଚୁର ମର୍ଦ୍ଦଳଧ୍ୱନିରେ ଆକାଶମଣ୍ଡଳ ପୂରିଗଲା।
Verse 3
मृदङ्गमुरजाश्चैव पटहो ऽतुकुलीङ्गणाः / सेलुकाझल्लरीराङ्घाहुहुकाहुण्डुकाघटाः
ମୃଦଙ୍ଗ, ମୁରଜ, ପଟହ, ଅତୁକୁଲୀଙ୍ଗଣ, ସେଲୁକା, ଝଲ୍ଲରୀ, ରାଙ୍ଘା, ହୁହୁକା, ହୁଣ୍ଡୁକା ଓ ଘଟ—ଏହି ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟ ନିନାଦିତ ହେଲା।
Verse 4
आनकाः पणवाश्चैव गोमुखाश्चार्धचन्द्रिकाः / यवमध्या मुष्टिमध्या मर्द्दलाडिण्डिमा अपि
ଆନକ, ପଣବ, ଗୋମୁଖ, ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ରିକା, ଯବମଧ୍ୟା, ମୁଷ୍ଟିମଧ୍ୟା, ମର୍ଦ୍ଦଳ ଓ ଡିଣ୍ଡିମ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନାଦିତ ହେଲେ।
Verse 5
झर्झराश्च बरीताश्च इङ्ग्यालिङ्ग्यप्रभेदजाः / उद्धकाश्चैतुहुण्डाश्च निःसाणा बर्बराः परे
ଝର୍ଝରା, ବରୀତା, ଇଙ୍ଗ୍ୟାଲିଙ୍ଗ୍ୟ-ପ୍ରଭେଦଜ ବାଦ୍ୟ, ଉଦ୍ଧକା, ଐତୁହୁଣ୍ଡା, ନିଃସାଣା ଓ ଅନ୍ୟ ବର୍ବର ବାଦ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିନାଦିତ ହେଲେ।
Verse 6
हुङ्कारा काकतुण्डाश्च वाद्यभेदास्तथापरे / दध्वनुः शक्तिसेनाभिराहताः समरोद्यमे
ହୁଙ୍କାର ଓ କାକତୁଣ୍ଡମାନଙ୍କ ନାଦ, ତଥା ଅନ୍ୟ ନାନା ବାଦ୍ୟଭେଦ—ସମରୋଦ୍ୟମେ ଶକ୍ତିସେନାର ଆଘାତରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।
Verse 7
ललितापरमेशान्या अङ्कुशास्त्रान्समुद्गता / संपत्करी नाम देवी चचाल सह शक्तिभिः
ଲଲିତା-ପରମେଶ୍ୱରୀଠାରୁ ଅଙ୍କୁଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଏବଂ ‘ସମ୍ପତ୍କରୀ’ ନାମ ଦେବୀ ନିଜ ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ସହ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
Verse 8
अनेककोटिमातङ्गतुरङ्गरथपङ्क्तिभिः / सेविता तरुणादित्यपाटला संपदीश्वरी
ଅନେକ କୋଟି ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥର ପଙ୍କ୍ତିଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ପାଟଳବର୍ଣ୍ଣା ‘ସମ୍ପଦୀଶ୍ୱରୀ’ ଶୋଭିତ ହେଲେ।
Verse 9
मत्तमुद्दण्डसंग्रामरसिकं शैलसन्निभम् / रणकोलाहलं नाम सारुरोह मतङ्गजम्
ମତ୍ତ, ଉଦ୍ଦଣ୍ଡ, ସଙ୍ଗ୍ରାମରସିକ, ଶୈଳସଦୃଶ ବିଶାଳ—‘ରଣକୋଲାହଳ’ ନାମକ ମତଙ୍ଗଜ ଉପରେ ସେ ଆରୁଢ଼ ହେଲେ।
Verse 10
तामन्वगा ययौ सेना महती धोरराविणी / लोलाभिः केतुमालाभिरुल्लिखन्ती धनाधनात्
ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ମହାନ, ଘୋରନାଦିନୀ ସେନା ଗଲା; ଲୋଳାୟମାନ କେତୁମାଳାଦ୍ୱାରା ଆକାଶକୁ ମାନୋ ଉଲ୍ଲେଖନ କରୁଥିବା ପରି ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 11
तस्याश्च संपन्नाथायाः पीनस्तनसुसंकटः / कण्टको घनसंनाहो रुरुचे वक्षसिस्थितः
ସେଇ ସମୃଦ୍ଧ ଦେବୀଙ୍କ ପୀନସ୍ତନମଧ୍ୟରେ ଘନ କବଚ ସଦୃଶ କଣ୍ଟକ ବକ୍ଷସ୍ଥଳେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା।
Verse 12
कंपमाना खड्गलता व्यरुचत्तत्करे धृता / कुटिला कालनाथस्य भृकुटीव भयङ्करा
କମ୍ପମାନ ଖଡ୍ଗଲତା ତାହାର ହସ୍ତରେ ଧୃତ ହୋଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ସେ କାଳନାଥଙ୍କ କୁଟିଳ ଭୃକୁଟି ପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା।
Verse 13
उत्पातवातसंपाताच्चलिता इव पर्वताः / तामन्वगा ययुः कोटिसंख्याकाः कुञ्जरोत्तमाः
ଉତ୍ପାତୀ ବାତ୍ୟାର ଆଘାତରେ ଚଳିତ ପର୍ବତମାନଙ୍କ ପରି, କୋଟିସଂଖ୍ୟକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଞ୍ଜରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଗଲେ।
Verse 14
अथ श्रीललितादेव्या श्रीपाशायुधसंभवा / अतित्वरितविक्रान्तिरश्वारूढाचलत्पुरः
ତାପରେ ଶ୍ରୀଲଲିତାଦେବୀଙ୍କ ଶ୍ରୀପାଶ ନାମକ ଆୟୁଧରୁ ସମ୍ଭୂତ, ଅତିତ୍ୱରିତ ବିକ୍ରମବତୀ ଅଶ୍ୱାରୂଢା ସେନା ଆଗକୁ ଚଳିଲା।
Verse 15
तया सह हयप्रायं सैन्यं हेषातरङ्गितम् / व्यचरत्खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्
ତାଙ୍କ ସହ ଅଶ୍ୱପ୍ରାୟ ସେନା ହେଷାଧ୍ୱନିର ତରଙ୍ଗରେ ଗୁଞ୍ଜିତ ହୋଇ ଚାଲିଲା; ଖୁରର କୁଦ୍ଦାଳ ପ୍ରହାରରେ ମହୀତଳ ବିଦାରିତ ହେଲା।
Verse 16
वनायुजाश्च कांबोजाः पारदाः सिंधुदेशजाः / टङ्कणाः पर्वतीयाश्च पारसीकास्तथा परे
ବନେ ପାଳିତ, କାମ୍ବୋଜ, ପାରଦ ଓ ସିନ୍ଧୁଦେଶଜ; ଟଙ୍କଣ, ପର୍ବତୀୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପାରସୀକମାନେ ମଧ୍ୟ (ଉଲ୍ଲେଖିତ)।
Verse 17
अजानेया घट्टधरा दरदाः काल वन्दिजाः / वाल्मीकयावनोद्भूता गान्धर्वाश्चाथ ये हयाः
ଅଜାନେୟ, ଘଟ୍ଟଧର, ଦରଦ, କାଳବନ୍ଦିଜ; ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି-ଯବନୋଦ୍ଭୂତ, ଗାନ୍ଧର୍ବ ନାମରେ ପରିଚିତ ଯେ ଅଶ୍ୱମାନେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ।
Verse 18
प्राग्देशजाताः कैराता प्रान्तदेशोद्भवास्तथा / विनीताः साधुवोढारो वेगिनः स्थिरचेतसः
ପ୍ରାଗ୍ଦେଶଜ କୈରାତ ଏବଂ ପ୍ରାନ୍ତଦେଶୋଦ୍ଭବ; ସେମାନେ ବିନୀତ, ସାଧୁମାନଙ୍କୁ ବହନକାରୀ, ବେଗୀ ଓ ସ୍ଥିରଚେତସ।
Verse 19
स्वामिचित्तविशेषज्ञा महायुद्धसहिष्णवः / लक्षणैर्बहुभिर्युक्ता जितक्रोधा जितश्रमाः
ସେମାନେ ସ୍ୱାମୀଚିତ୍ତର ବିଶେଷ ଜାଣନ୍ତି, ମହାଯୁଦ୍ଧ ସହିପାରନ୍ତି; ବହୁ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ, କ୍ରୋଧ ଓ ଶ୍ରମକୁ ଜିତିଥିବା।
Verse 20
पञ्चधारासु शक्षढ्या विनीताश्च प्लवान्विताः
ସେମାନେ ପଞ୍ଚଧାରାରେ ଦକ୍ଷ, ବିନୀତ ଏବଂ ଛାଲ ଦେବା ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ।
Verse 21
फलशुक्तिश्रिया युक्ताः श्वेतशुक्तिसमन्विताः / देवपद्मं देवमणिं देवस्वस्तिकमेव च
ସେମାନେ ଫଳଶୁକ୍ତିର ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ, ଶ୍ୱେତଶୁକ୍ତିରେ ସମନ୍ୱିତ; ଏବଂ ଦେବପଦ୍ମ, ଦେବମଣି, ଦେବସ୍ୱସ୍ତିକ ମଧ୍ୟ (ସହ) ଥିଲା।
Verse 22
अथ स्वस्तिकशुक्तिश्च गडुरं पुष्पगण्डिकाम् / एतानि शुभलक्ष्माणि ज्यराज्यप्रदानि च / वहन्तो वातजवना वाजिनस्तां समन्वयुः
ତାପରେ ସ୍ୱସ୍ତିକଶୁକ୍ତି, ଗଡୁର ଓ ପୁଷ୍ପଗଣ୍ଡିକା—ଏହି ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ଓ ଜୟ-ରାଜ୍ୟଦାୟକ ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ବହନ କରି, ବାତବେଗୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଲେ।
Verse 23
अपराजितनामानमतितेजस्विनं चलम् / अत्यन्तोत्तुङ्गवर्ष्माणं कविकाविलसन्मुखम्
‘ଅପରାଜିତ’ ନାମଧାରୀ, ଅତିତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଚଞ୍ଚଳ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତୁଙ୍ଗ ଦେହବିନ୍ୟାସ, କବି ପରି ଦୀପ୍ତ ମୁଖମଣ୍ଡଳ।
Verse 24
पार्श्वद्वये ऽपि पतितस्फुरत्केसरमण्डलम् / स्थूलवालधिविक्षेपक्षिप्यमाणपयोधरम्
ଯାହାର ଉଭୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଝୁଲିଥିବା ସ୍ଫୁରତ୍ କେସରମଣ୍ଡଳ ଚମକୁଥିଲା; ଏବଂ ମୋଟା ପୁଛର ଝାଟକାରେ ତାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳ କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା।
Verse 25
जङ्घाकाण्डसमुन्नद्धमणिकिङ्किणिभासुरम् / वादयन्तमिवोच्चण्डैः खुरनिष्ठुरकुट्टनैः
ଜଂଘାଭାଗରେ ବାନ୍ଧା ମଣିଖଚିତ କିଙ୍କିଣୀରେ ଯେ ଭାସୁର ଥିଲା; ଏବଂ ଉଚ୍ଚଣ୍ଡ, କଠୋର ଖୁରର ଠକ୍ଠକ୍ ଆଘାତରେ ମନେ ହେଉଥିଲା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବାଜାଉଛି।
Verse 26
भूमण्डलमहावाद्यं विजयस्य समृद्धये / घोषमाणं प्रति मुहुः संदर्शितगतिक्रमम्
ବିଜୟର ସମୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଭୂମଣ୍ଡଳର ସେଇ ମହାବାଦ୍ୟ ପୁନଃପୁନଃ ଘୋଷ କରି ଗତିକ୍ରମ ଦେଖାଉଥିଲା।
Verse 27
आलोलचामरव्याजाद्वहन्तं पक्षती इव / भाण्डैर्मनोहरैर्युक्तं घर्घरीजालमण्डितम्
ଆଲୋଳ ଚାମରର ଛଳରେ ପକ୍ଷୀ ପରି ଉଡୁଥିବା ଭଳି; ମନୋହର ସାମଗ୍ରୀଯୁକ୍ତ, ଘୁଂଘୁରୁ ଜାଲରେ ମଣ୍ଡିତ ଥିଲା।
Verse 28
एषां घोषस्य कपटाद्धुङ्कुर्वतीमि वासुरान् / अश्वारूढा महादेवी समारूढा हयं ययौ
ସେମାନଙ୍କ ଘୋଷର ଛଳରେ ଯେନ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ହିଁକାର କରୁଛି; ଅଶ୍ୱାରୂଢା ମହାଦେବୀ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 29
चतुर्भिर्वाहुभिः पाशमङ्कुशं वेत्रमेव च / हयवल्गां च दधती बहुविक्रमशोभिनी
ଚାରି ଭୁଜାରେ ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ବେତ୍ର ଏବଂ ଘୋଡ଼ାର ଲଗାମ ଧରି, ସେ ବହୁ ପରାକ୍ରମରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ।
Verse 30
तरुणादित्यसङ्काशा ज्वलत्काञ्चीतरङ्गिणी / सञ्चचाल हयारूढा नर्तयन्तीव वाजिनम्
ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ କାଞ୍ଚୀର ତରଙ୍ଗରେ ମଣ୍ଡିତ; ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ି ଚାଲିଲେ, ଯେନ ଅଶ୍ୱକୁ ନାଚାଉଛନ୍ତି।
Verse 31
अथ श्रीदण्डनाथाया निर्याणपटहध्वनिः / उद्दण्डसिन्धुनिस्वानश्चकार बधिरं जगत्
ତେବେ ଶ୍ରୀଦଣ୍ଡନାଥାଙ୍କ ନିର୍ୟାଣ-ପଟହଧ୍ୱନି ଉଦ୍ଦଣ୍ଡ ସମୁଦ୍ରଗର୍ଜନା ପରି ହୋଇ, ଯେନେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବଧିର କରିଦେଲା।
Verse 32
वज्रबाणैः कठोरैश्चभिन्दन्त्यः ककुभो दश / अन्युद्धतभुजाश्मानः शक्तयः काश्चिदुच्छ्रिताः
କଠୋର ବଜ୍ରବାଣରେ ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଭେଦୁଥିଲେ; ଆଉ କିଛି ଉଚ୍ଛ୍ରିତ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଧତ ଭୁଜର ଶିଳାଖଣ୍ଡ ପରି ଉଠିଥିଲା।
Verse 33
काश्चिच्छ्रीदण्डनाथायाः सेनानासीरसङ्गताः / खड्गं फलकमादाय पुप्लुवुश्चण्डसक्तयः
ଶ୍ରୀଦଣ୍ଡନାଥାଙ୍କ ସେନାରେ କିଛି ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିଧାରୀ ଯୋଦ୍ଧା ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଳ ଧରି ଲାଫିଲାଫି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
Verse 34
अत्यन्तसैन्यसम्बाधं वेत्रसंताडनैः शतैः / निवारयन्त्यो वेत्रिण्यो व्युच्छलन्ति स्मशक्तयः
ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘନ ସେନାସମ୍ବାଧକୁ ବେତ୍ରଧାରିଣୀମାନେ ଶତଶଃ ବେତ୍ରପ୍ରହାରରେ ରୋକୁଥିଲେ; ଶକ୍ତିମାନେ ଉଛଳିଉଛଳି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ।
Verse 35
अथ तुङ्गध्वजश्रेणीर्महिषाङ्का मृगाङ्किकाम् / सिहाङ्काश्चैव बिभ्राणाः शक्तयो व्यचलन्पुरा
ତାପରେ ଉଚ୍ଚ ଧ୍ୱଜଶ୍ରେଣୀ ଚଳିଲା—କେଉଁଠି ମହିଷଚିହ୍ନ, କେଉଁଠି ମୃଗଚିହ୍ନ, ଆଉ କେଉଁଠି ସିଂହଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶକ୍ତିମାନେ ପୁରରେ ଆଗେଇଲେ।
Verse 36
ततः श्रीदण्डनाथायाः श्वेतच्छत्रं सहस्रशः / स्फुरत्कराः प्रचलिताः शक्तयः काश्चिदाददुः
ତାପରେ ଶ୍ରୀ ଦଣ୍ଡନାଥାଙ୍କ ପାଇଁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ଉଠିଲା; ସ୍ଫୁରତ୍ ହସ୍ତବତୀ ଚଳିତ କିଛି ଶକ୍ତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧାରଣ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Lalitā Parameśvarī sets out to conquer Bhaṇḍa (trailokya-kaṇṭaka), accompanied by a vast Śakti-senā, with the narrative highlighting the ceremonial-martial soundscape of many instruments and the ordered advance of divine forces.
Saṃpatkarī Devī is highlighted as moving with Lalitā’s powers, attended by enormous ranks of elephants, horses, and chariots; her depiction emphasizes abundance, splendor, and battle-readiness as a personification of prosperity harnessed for cosmic restoration.
The catalogue functions as nāda-metadata: sound becomes a cosmological signal of sovereignty and impending dharmic conflict, transforming the march into a ritualized cosmic event where vibration, order, and power converge before the battle with Bhaṇḍāsura.