Upasamhara
The Conclusion
‘ଉପସଂହାର’ (ଅଧ୍ୟାୟ ୧–୪) ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡପୁରାଣର ଶେଷ ସମାହାର ଅଂଶ। ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ କଥିତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ-ତତ୍ତ୍ୱ, କାଳମାନ, ଯୁଗଧର୍ମ ଓ ନୀତି-ଆଚାରର ସାରକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ଏକତ୍ର କରି ଶ୍ରୋତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତିମ ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଭାଗରେ ଦୃଷ୍ଟି ‘ସଂହାର’ ଓ ‘ପ୍ରଳୟ’ ପ୍ରତି ଯାଏ—ଲୋକମାନଙ୍କର ଲୟ, ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଏବଂ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଚକ୍ରର ଆବର୍ତ୍ତନ। ଜଗତ ଚକ୍ରାକାର; ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ଲୟ ମହାକାଳର ନିୟମରେ ଅନିବାର୍ୟ—ଏହି ବୋଧ ଦୃଢ଼ କରାଯାଏ। ଯୁଗ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଧର୍ମର ରୂପ ବଦଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମଧାରା ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ—ଏହା ଏଠାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭବିଷ୍ୟ-ସୂଚକ ସଙ୍କେତ ଦ୍ୱାରା ଆସନ୍ତା ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଇ ଇତିହାସକୁ ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ର ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଶେଷରେ ପୁରାଣ-ଶ୍ରବଣ ଓ ସ୍ମରଣର ପୁଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ଧାରକ ମହିମା ପ୍ରଶଂସିତ। କଳିର ଅବନତି ମଧ୍ୟରେ ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ କରି, ମୋକ୍ଷମାର୍ଗ ପ୍ରତି ମୁଖୀ କରିବା—ଏହି ଉପସଂହାରର ମୂଳ ସନ୍ଦେଶ।