Adhyaya 55
यज्ञसमापन-दक्षिणा-आवभृथस्नान-वर्णनम् (Completion of the Sacrifice, Gifts, and Avabhṛtha Bath)
ଏହି ଖଣ୍ଡରେ ରାଜସତ୍ତମ ବେଦପାରଗ ଋତ୍ୱିକ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ବିଧିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ ସମାପନ କରନ୍ତି। ସୁସଜ୍ଜିତ ବେଦୀ, ପାତ୍ରାଦି ଓ କ୍ରମବଦ୍ଧ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ ହେବା ପରେ ସେ ଋତ୍ୱିକମାନଙ୍କୁ ଦକ୍ଷିଣା ଦିଅନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଯାଚକମାନଙ୍କୁ ଆଶାଠାରୁ ଅଧିକ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ପାଦେ ପ୍ରଣାମ କରି କ୍ଷମା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗନ୍ତି। ପରେ ସୂତ‑ମାଗଧ‑ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି, ବାଦ୍ୟ, ଛତ୍ର‑ଚାମର ଓ ନଗରସଜ୍ଜା ସହ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ସରୟୂ ତଟକୁ ଯାଇ ଅବଭୃଥ ସ୍ନାନ କରେ। ସ୍ନାନ ପରେ ବେଦମନ୍ତ୍ରଘୋଷ ଓ ମଙ୍ଗଳବାଦ୍ୟ ସହ ରାଜା ନଗରକୁ ଫେରନ୍ତି; ଯଜ୍ଞସମାପନ, ଦାନବିତରଣ ଓ ଲୋକପ୍ରଶଂସା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ଓ ରାଜବୈଧତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे कपिलाश्रमस्थाश्वानयनं नाम चतुष्पञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५४// äः अभिनन्द्याशिषात्यर्थं लालयन्प्रशशंस ह
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ, ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟମଭାଗର ତୃତୀୟ ଉପୋଦ୍ଧାତପାଦରେ ‘କପିଲାଶ୍ରମସ୍ଥ ଅଶ୍ୱାନୟନ’ ନାମକ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ତାପରେ ସେ ତାହାକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି, ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ସ୍ନେହରେ ପ୍ରଶଂସା କଲା।
Verse 2
अथ ऋत्विक्सदस्यैश्च सहितो राजसत्तमः / उपाक्रमत तं यज्ञे विधिवद्वेदपारगैः
ତାପରେ ରାଜସତ୍ତମ ଋତ୍ୱିକ୍ ଓ ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ବେଦପାରଗମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିମତ୍ ଭାବେ ସେହି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 3
ततः प्रववृते यज्ञः सर्वसंपद्गुणान्वितः / सम्यगौर्ववसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः संप्रवर्त्तितः
ତତଃ ସର୍ବ ସମ୍ପଦା ଓ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା; ଔର୍ବ, ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ମୁନିମାନେ ତାହାକୁ ଯଥାବିଧି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।
Verse 4
हिरण्मयमयी वेदिः पात्राण्युच्चावचानि च / सुसमृद्धं यथाशास्त्रं यज्ञे सर्वं बभूव ह
ହିରଣ୍ମୟ ବେଦି ଥିଲା ଏବଂ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ; ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞରେ ସବୁକିଛି ସୁସମୃଦ୍ଧ ଥିଲା।
Verse 5
एवं प्रवर्त्तितं यज्ञमृत्विजः सर्व एव ते / क्रमात्समापयामासुर्यजमानपुरस्सराः
ଏଭଳି ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ଯଜ୍ଞକୁ ସେ ସମସ୍ତ ଋତ୍ୱିଜମାନେ ଯଜମାନଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ରଖି କ୍ରମେ ସମାପ୍ତ କଲେ।
Verse 6
समापयित्वा तं यज्ञं राजा विधिविदां वरः / यथावद्दक्षिणां चैव ऋत्विजां प्रददौ तदा
ସେ ଯଜ୍ଞକୁ ସମାପ୍ତ କରି, ବିଧିଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ସେତେବେଳେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 7
अथ ऋत्विक्सदस्यानां ब्राह्मणानां तथार्थिनाम् / तत्काङ्क्षितादभ्यधिकं प्रददौ वसु सर्वशः
ତାପରେ ଋତ୍ୱିଜ, ସଦସ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ଅର୍ଥୀମାନଙ୍କୁ ସେମାନଙ୍କ ଆକାଙ୍କ୍ଷାଠାରୁ ଅଧିକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଧନ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରଦାନ କଲେ।
Verse 8
एवं संतर्प्य विप्रादीन्दक्षिणाभिर्यथाक्रमम् / क्षमापयामास गुरून्सदस्यान्प्रणिपत्य च
ଏଭଳି ଯଥାକ୍ରମେ ଦକ୍ଷିଣା ଦେଇ ବିପ୍ରାଦିମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତର୍ପିତ କରି, ସେ ଗୁରୁମାନଙ୍କୁ ଓ ସଭାସଦମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କ୍ଷମା ଯାଚନା କଲା।
Verse 9
ब्राह्मणाद्यैस्ततो वर्णैरृत्विग्भिश्च समन्वितः / वारकीयाकदंबैश्च सूतमागधवन्दिभिः
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକ ଓ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ସହ, ଏବଂ ୱାରକୀୟ ଦଳମାନଙ୍କ ସହିତ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମନ୍ୱିତ ଥିଲା।
Verse 10
अन्वीयमानः सस्त्रीकः श्वेतच्छत्रविराजितः / दोधूयमानचमरो वालव्यजनराजितः
ସେ ସ୍ତ୍ରୀସହିତ ଅନୁସରିତ ହେଉଥିଲା; ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ରରେ ବିରାଜିତ, ଡୋଳୁଥିବା ଚାମର ଓ ବାଲ-ବ୍ୟଜନର ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
Verse 11
नानावादित्रनिर्घोषैर्बधिरीकृतदिङ्मुखः / स गत्वा सरयूतीरं यथाशाश्त्रं यथाविधि
ନାନା ବାଦ୍ୟର ନିର୍ଘୋଷରେ ଦିଗମୁଖ ଯେନ ବଧିର ହୋଇଗଲା; ସେ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁସାରେ ଓ ବିଧିମତେ ସରୟୂ ତୀରକୁ ଗଲା।
Verse 12
चकारावभृथस्नानं मुदितः सहबन्धुभिः / एवं स्नात्वा सपत्नीकः सुहृद्भिर्ब्राह्मणैः सह
ସେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଅବଭୃଥ-ସ୍ନାନ କଲା; ଏଭଳି ସ୍ନାନ କରି, ସେ ପତ୍ନୀସହିତ ସୁହୃଦ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସହ ରହିଲା।
Verse 13
वीणावेणुमृदङ्गादिनानावादित्रनिःस्वनैः / मङ्गल्यैर्वेदघोषैश्च सह विप्रजनेरितैः
ବୀଣା, ବେଣୁ, ମୃଦଙ୍ଗ ଆଦି ନାନା ବାଦ୍ୟର ନିଃସ୍ୱନ ସହ, ବିପ୍ରମାନଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ମଙ୍ଗଳମୟ ବେଦଘୋଷ ସହିତ।
Verse 14
संस्तूयमानः परितः सूतमागधबन्दिभिः / प्रविवेश पुरीं रम्यां हृष्टपुष्टजनायुतम्
ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚାରିଦିଗରୁ ସ୍ତୁତିତ ହୋଇ, ହର୍ଷିତ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଜନସମୂହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସେଇ ରମ୍ୟ ପୁରୀରେ ସେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 15
श्वेतव्यजन सच्छत्रपताकाध्वजमालिनीम् / सिक्तसंमृष्टभूभागापणशोभासमन्विताम्
ସେଇ ପୁରୀ ଶ୍ୱେତ ବ୍ୟଜନ, ସୁନ୍ଦର ଛତ୍ର, ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜମାଳାରେ ଶୋଭିତ; ଭୂଭାଗ ଜଳ ଛିଟାଇ ସଫା କରାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଆପଣ/ବଜାରର ଶୋଭାରେ ସମନ୍ୱିତ ଥିଲା।
Verse 16
कैलासाद्रिप्रकाशाभिरुज्ज्वलां सौधपङ्क्तिभिः / स तत्रागरुधूपोत्थगन्धामोदितदिङ्मुखम्
କୈଲାସ ପର୍ବତ ସଦୃଶ ପ୍ରକାଶମାନ ସୌଧପଙ୍କ୍ତିମାନେ ନଗରୀକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରିଥିଲେ; ସେଠାରେ ଅଗରୁ ଧୂପରୁ ଉଠିଥିବା ସୁଗନ୍ଧ ଦିଗମୁଖକୁ ପ୍ରମୋଦିତ କରୁଥିଲା।
Verse 17
विकीर्यमाणः परितः पौरनारीजनैर्मुहुः / लाजवर्षेण सानन्दं वीक्षमाणश्च नागरैः
ପୌରନାରୀମାନେ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ଚାରିଦିଗରୁ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଲାଜର ବର୍ଷା କରୁଥିଲେ; ନାଗରିକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
Verse 18
उपदाभिरनेकाभिस्तत्रतत्र वणिग्जनैः / संभाव्यमानः शनकैर्जगम स्वपुरं प्रति
ସେ ନାନା ଉପହାରରେ ସେଠାସେଠିର ବଣିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜ ପୁରକୁ ଗଲା।
Verse 19
स प्रविश्य गृहं रम्यं सर्वमण्डलमण्डितम् / सम्यक्संभावयामास सुहृदो ब्राह्मणानपि
ସେ ସର୍ବମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ ରମ୍ୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୁହୃଦମାନଙ୍କୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ସତ୍କାର କଲା।
Verse 20
संसेव्यमानश्च तदा नानादेशेश्वरैर्नृपैः / सभायां राजशार्दूलो रेमे शक्र इवापरः
ସେତେବେଳେ ନାନା ଦେଶର ଅଧିପତି ରାଜମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୋଇ, ସେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ସଭାରେ ଅପର ଶକ୍ର ପରି ରମିଲା।
Verse 21
एवं सुहृद्भिः सहितः पूरयित्वा मनोरथम् / सगरः सह भार्याभ्यां रेमे नृपवरोत्तमः
ଏଭଳି ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ସହିତ ରହି ମନୋରଥ ପୂରଣ କରି, ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଗର ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଆନନ୍ଦରେ ରମିଲା।
Verse 22
अंशुमन्तं ततः पौत्रं मुदा विनयशालिनम् / वसिष्ठानुमते राजा यौवराज्ये ऽभ्यषेचयत्
ତାପରେ ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଆନନ୍ଦରେ ବିନୟଶୀଳ ପୌତ୍ର ଅଂଶୁମନ୍ତକୁ ଯୌବରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
Verse 23
पौरजानपदानां तु बन्धूनां सुहृदामपि / स प्रियो ऽभवदत्यर्थमुदारैश्च गुणैर्नृपः
ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସୁହୃଦମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ରାଜା ନିଜ ଉଦାର ଗୁଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହେଲେ।
Verse 24
प्रजास्तमन्वरज्यन्त बालमप्यमितौजसम् / नवं च शुक्लपक्षादौशीतांशुमचिरोदितम्
ଅମିତ ତେଜସ୍ବୀ ସେ ବାଳକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଜା ଅନୁସରି ପ୍ରେମ କଲେ; ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ନବୋଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି।
Verse 25
स तेन सहितः श्रीमान्सुत्दृद्भिश्च नृपोत्तमः / भार्याभ्यामनुरूपाभ्यां रममाणो ऽवसच्चिरम्
ସେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନୃପୋତ୍ତମ, ତାଙ୍କ ସହ ଓ ଦୃଢ଼ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ, ଅନୁରୂପ ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ରମଣ କରି ଦୀର୍ଘକାଳ ବସିଲେ।
Verse 26
युवैव राजशार्दूलः साक्षाद्धर्म इवापरः / पालयामास वसुधां सशैलवनकाननाम्
ଯୁବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ସାକ୍ଷାତ୍ ଅପର ଧର୍ମ ପରି; ପର୍ବତ, ବନ ଓ କାନନ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କଲେ।
Verse 27
एवं महानहिमदीधितिवंशमौलिरत्नाय यमानवपुरुत्तरकोसलेशः / पूर्णेन्दुवत्सकललोकमनो ऽभिरामः सार्द्ध प्रजाभिरखिलाभिरलं जहर्ष
ଏଭଳି ଯମାନବପୁରର ଉତ୍ତରକୋସଲେଶ, ମହା-ନହିମ-ଦୀଧିତି ବଂଶର ମୌଲିରତ୍ନ, ପୂର୍ଣ୍ଣେନ୍ଦୁ ପରି ସକଳ ଲୋକମନୋହର, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସହିତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ହର୍ଷିତ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
In the provided verses, the emphasis is not a Vamsha catalogue but a ritual closure sequence (yajña → dakṣiṇā → avabhṛtha). Any lineage data would likely be contextual or in adjacent chapters rather than explicitly enumerated in this excerpt.
The chapter stresses vedapāragā officiants, a properly prepared vedi and vessels (pātrāṇi), orderly completion (kramāt samāpanam), prescribed dakṣiṇā to ṛtviks/sadasyas, and the avabhṛtha-snāna—together forming the canonical closure and validation of the sacrifice.
Sarayū anchors the rite in sacred geography, while the procession with bards, Vedic chants, and civic decoration externalizes ritual success into public order—encoding how dharma is made visible and politically operative after the sacrificial act.