Adhyaya 53
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାନୁସାରେ ରାଜାଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ବିଘ୍ନ ଘଟେ। ବାସବ/ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବାୟୁ ଯଜ୍ଞାଶ୍ୱକୁ ହଠାତ୍ ଉଠାଇ ରସାତଳକୁ ନେଇଯାଏ। ସାଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପର୍ବତ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଜନପଦ ସବୁଠି ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱ ମିଳେନି। ସେମାନେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ‘ପଛକୁ ଫେରିବା ନୁହେଁ, ପୁଣି ଯାଅ’ ବୋଲି ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତି; ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିପାରେନି। ତାପରେ ରାଜକୁମାରମାନେ ସମୁଦ୍ରତଟରୁ ପୃଥିବୀକୁ ଚିରି ପାତାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଦନ କରନ୍ତି; ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଉଠେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ପାତାଳରେ ଅଶ୍ୱ ଚଳିତ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ କପିଳ ମୁନି ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗର ଭୂମିକା ଗଢ଼ିଉଠେ; ବଂଶଇତିହାସର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋଡ଼ ଭାବେ ଏହା ଉଲ୍ଲେଖିତ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ମଧ୍ୟମଭାଗରେ ସଗରଚରିତ ‘ଅଶ୍ୱମୋଚନ’ ନାମ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚାଶତ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ଜୈମିନି କହିଲେ—ସେମାନେ ସେଠାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବାୟୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅଶ୍ୱକୁ ହରି ରସାତଳକୁ ନେଇଗଲା।
Verse 2
अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିବା ଅଶ୍ୱକୁ ହରି, ସଦା ବେଗବାନ ବାୟୁ, ହେ ରାଜନ୍, ସେହି ପଥରେ ମୁନି କପିଲଙ୍କ ସମୀପକୁ ନେଇଗଲା।
Verse 3
ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
ତାପରେ ଅଶ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହେବାରୁ ସମସ୍ତ ରାଜପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; ସେମାନେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ତୁରଗକୁ ଖୋଜିଲେ।
Verse 4
विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
ନଗର, ପର୍ବତ ଓ କାନନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ସେମାନେ ତଲାଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଯଜ୍ଞପଶୁକୁ ନଦେଖି ମହାଦୁଃଖ ପାଇଲେ।
Verse 5
ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
ତାପରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚି, ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଣାମ କରି, ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତାନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 6
परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
ଆମେ ପୃଥିବୀକୁ ପରିଭ୍ରମଣ କରି ବରୁଣାଳୟରେ ନିବିଷ୍ଟ ହେଲୁ; ଦେଖୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ରକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାକୁ କେହି ହରିନେଲା।
Verse 7
इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
ଏହା ଶୁଣି କ୍ରୋଧାବିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—ହେ ଅଧର୍ମିଷ୍ଠମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ପୁନଃ ଫେରିନ ଆସିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କର।
Verse 8
कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
ତୁମେ ଜୀବିତ ଥାଇ ମଧ୍ୟ, ହେ ଭୀରୁଚିତ୍ତମାନେ, ସେ କିପରି ନଷ୍ଟ ହେଲା? ସତ୍ୟ କହୁଛି—ଘୋଡ଼ା ବିନା ତୁମର ଏଠାକୁ ଆଗମନ ନାହିଁ।
Verse 9
ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
ତାପରେ ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଫେରି ଆସି ପରସ୍ପର ମିଶି କହିଲେ—ଆଜି ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ଏବେ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ?
Verse 10
वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
ପର୍ବତ, ବନ, କାନନ ସହିତ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଆମେ ଖୋଜିଲୁ; ତଥାପି ଘୋଡ଼ା ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ, ତାହାର ଖବର ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ନାହିଁ।
Verse 11
तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
ତେବେ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରରୁ ପାତାଳସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ବିଭାଜନ କରି, ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ଖୋଜିଲେ।
Verse 12
इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
ଏପରି ମତି କରି, କ୍ରୂର ନିଶ୍ଚୟବାନ ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରତଟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତଦିଗରେ ଭୂମି ଖୋଦିଲେ।
Verse 13
तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
ସେମାନେ ଖୋଦୁଥିବାବେଳେ ବସୁଧା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କରୁଣ ଧ୍ୱନି କଲା; ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଭୂତପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ।
Verse 14
ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
ତାପରେ ସେମାନେ ଭାରତଖଣ୍ଡକୁ ଖୋଦି ଭୂତଳରୁ ଅଲଗା କରି, ପୃଥିବୀର ସହସ୍ର ଯୋଜନ ପରିମାଣକୁ ସମୁଦ୍ରରେ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।
Verse 15
आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
ସେ ନୃପନନ୍ଦନମାନେ ମେଦିନୀତଳକୁ ଖୋଦି ଖୋଦି ପାତାଳତଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି, ପାତାଳରେ ବିଚରୁଥିବା ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 16
संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
ତେବେ ସମସ୍ତେ ଚାରିଦିଗରୁ ଏକତ୍ର ହୋଇ ପରମ ହର୍ଷିତ ହେଲେ; ସନ୍ତୋଷରେ କେହି ହସିଲେ, କେହି ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।
Verse 17
ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
ସେମାନେ ମହାତ୍ମା କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଦୀପ୍ତ ତେଜସ୍ବୀ, ବୃଦ୍ଧ, ପଦ୍ମାସନରେ ଆସୀନ, ନାସାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିବେଶିତ।
Verse 18
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
ତାଙ୍କର ଶିର ଓ ଗ୍ରୀବା ଋଜୁ ଓ ଦୀର୍ଘ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଆଗକୁ ଦୃଢ଼; ନିଜ ତେଜ ସର୍ବଦିଗରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା।
Verse 19
प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
ସେ ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ବାତ ସ୍ଥାନର ଦୀପ ପରି ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦେହ ସ୍ୱାନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶିତ ସମସ୍ତ ବିଜ୍ଞାନମୟ ଥିଲା।
Verse 20
समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ସମାଧିରେ ନିବିଡ଼, ଶାନ୍ତ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ; ସେ ଯୋଗାରୂଢ଼, ଵିଧିମତେ ଧ୍ୟେୟରେ ମନ ଲୀନ କରିଥିଲେ।
Verse 21
च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତ, ଜ୍ୱାଲାମାଳା ପରି ଅଗ୍ନିସଦୃଶ ତାହାକୁ ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଦେଖି ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଚିନ୍ତା କଲେ।
Verse 22
मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନେ ମୁହୂର୍ତ୍ତମାତ୍ର ପରମ ଭୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ପରେ କାଳପ୍ରେରିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ଏହିଏ ଅଶ୍ୱହର୍ତ୍ତା।”
Verse 23
परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
ଦୁଷ୍ଟମନା ସେମାନେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ କପିଳଙ୍କୁ ଘେରିଲେ; ପରେ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି କହିଲେ—“ଏହିଏ ଚୋର, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।”
Verse 24
अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
“ଏହିଏ ନିଶ୍ଚୟ ଅଶ୍ୱହର୍ତ୍ତା; ଦୁରାଶୟ ଏହା ଆମେ ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ।” ଏମିତି କହି, ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ବସିଥିବା ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସେମାନେ ହତବୁଦ୍ଧି ଦେଖିଲେ।
Verse 25
आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ତାହା ମୁନିଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ମୃତ୍ୟୁର ସମୀପକୁ ନେଲେ। ଜୈମିନି କହିଲେ—ତେବେ ଧ୍ୟାନଭଙ୍ଗରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଦୀନାତ୍ମା ମୁନି (ଏପରି କହିଲେ)।
Verse 26
क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
ମହା କ୍ରୋଧରେ ଆବିଷ୍ଟ କପିଳ ସେତେବେଳେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ; ସେହି ଦୁରାତ୍ମମାନେ ଧର୍ଷିତ କରିବାରୁ ଅଦମ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ ହେଲେ।
Verse 27
व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
କଳ୍ପାନ୍ତେ ପବନମାନେ ଭଳି ଭଡ଼କାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ସେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ; ସମୁଦ୍ର-ଗମ୍ଭୀର ଦେହରୁ ତାଙ୍କ କୋପପାବକ ପ୍ରକଟ ହେଲା।
Verse 28
दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
ପାତାଳଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ସାଙ୍କର୍ଷଣ ଅଗ୍ନି ପରି; ଧର୍ଷଣଜନିତ କ୍ରୋଧସ୍ପର୍ଶରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ସେ ଶୋଭିଲେ।
Verse 29
उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
ଅଗ୍ନିଚକ୍ର ସମ ଦ୍ୟୁତିଧର ସେତେବେଳେ ନେତ୍ର ଉନ୍ମୀଳିତ କଲେ; ହେ ରାଜନ୍, ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଚକ୍ଷୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅରୁଣ ହୋଇ ଜ୍ଵଳିଲା।
Verse 30
पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
ପୂର୍ବସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଉଦିତ ପୁଷ୍ପବନ୍ତ ପର୍ବତଯୁଗଳ ଆକାଶେ ଥିବା ପରି; ତଥାପି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ସେହି ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରେ ସେ ନୃପନନ୍ଦନମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 31
अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
କାଳପର୍ଯ୍ୟୟେ ଗମ୍ଭୀର କୃତାନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦେଖିଲେ; ତାଙ୍କ ନେତ୍ରଦ୍ୱୟରୁ ସହସା ପାବକର ଅର୍ଚ୍ଚିଷ ନିଷ୍କ୍ରମିଲା।
Verse 32
निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
ସେମାନେ କାଳାଗ୍ନିର ଅବିରତ ଧାରା ପରି ସବୁ ଦିଗକୁ ନିଷ୍କ୍ରମିଲେ; ଧୂମକବଳ ସହିତ ମୁହୁଁମୁହୁଁ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗଘନ ଝରାଇଲେ।
Verse 33
मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
ମୁନିକ୍ରୋଧାଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦହାଇଲା; ବ୍ୟାଳୋଦର ପରି ଭୟଙ୍କର କୁହର ଧାରଣ କରିଥିବା ସେ ଜ୍ୱାଳା ତାଙ୍କ ନେତ୍ରରୁ ନିଷ୍କ୍ରମିଲା।
Verse 34
विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
ହେ ସୁମହାରାଜ, ସେମାନେ ନିଭୃତ ସମୁଦ୍ରରେ ବଡବାଗ୍ନିର ଅର୍ଚ୍ଚିଷ ପରି ଦୀପ୍ତ ହେଲେ; କ୍ରୋଧାଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଦିଗନ୍ତର ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଗଲା।
Verse 35
दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
ନଭସ୍ତଳକୁ ଆବୃତ କରି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରି ଭସ୍ମ କଲେ।
Verse 36
सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
ଶବ୍ଦସହ ଉନ୍ମତ୍ତ ବାୟୁର ପ୍ରକୋପରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଅଗ୍ନି-ଧୂମଜାଳ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଡ଼ିଥିବା ଧରାରଜରେ ସମଗ୍ର ଲୋକ ଆବୃତ ହେଲା, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଆତୁର ହେଲା।
Verse 37
ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
ତାପରେ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଚାରିଦିଗରୁ ଆକାଶକୁ ଖୋଦୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା; ବାୟୁବେଗରେ ଆଘାତିତ ଶିଖାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦେବଦ୍ୱେଷୀ ଉର୍ବୀଶସୁତମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୱରେ ନିଃଶେଷ ଦହିଦେଲା।
Verse 38
मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
ସମଗ୍ର ଲୋକ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ି, କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ସାଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ନିଃଶେଷ ଭସ୍ମ କରିଦେଲା।
Verse 39
एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
ଏଭଳି ସେଇ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ପାପଚେତନା ସାଗରପୁତ୍ରମାନେ ହଠାତ୍ ଦାବାନଳରେ ନୀରସ ଗଛମାନେ ଯେପରି ଜଳିଉଠନ୍ତି, ସେପରି ଜଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ।
Verse 40
दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
ସେଇ ଦୁରାତ୍ମା ସାଗରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନିଧନ ଦେଖି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସହ ଦେବତାମାନେ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ପରସ୍ପର କଥାହେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 41
अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
ହାୟ, ଘୋର ପାପୀମାନଙ୍କର ଫଳ ଦେରି ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଲୋକରେ ଅସଦ୍ଚିତ୍ତ ନରମାନଙ୍କର ଶେଷ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁରନ୍ତ।
Verse 42
यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
ପର୍ବତାକାର, ନିର୍ଦୟ ଓ କ୍ରୂରବୁଦ୍ଧି ଥିବା ସେମାନେ ଏକାସାଥି ତୃଣାଗ୍ନି ପରି ହଠାତ୍ ଲୟ ପାଇଲେ।
Verse 43
उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ, ସଦ୍ଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ; ଜୀବନାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ହରିବାକୁ ଥିବା ଏମାନେ, ଦୈବକୃପାରେ, କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 44
परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
ପରକୁ ପୀଡା ଦେଉଥିବା, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଘୃଣିତ—ଏଠାରେ ଅଶୁଭ କର୍ମ କରି କେଉଁ ମଣିଷ ସୁଖ ପାଏ?
Verse 45
विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରାଇ ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡରେ ଆହତ ସେ ପାପୀମାନେ ଶାଶ୍ୱତ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 46
तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
ଏହେତୁ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷମାନେ ସଦା ସତ୍କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଲୋକନିନ୍ଦିତ ଅନ୍ୟ ସବୁକୁ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 47
कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
ଯେ ଜାଣେ ଯେ ଯାବଜ୍ଜୀବ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ସେ ଯତ୍ନ କରୁ; ଜୀବନ ଅନିତ୍ୟ, ତେଣୁ କାହାକୁ ଦ୍ରୋହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 48
अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
ଏହି ଦେହ ସଦା ଅନିତ୍ୟ, ପଦକ୍ଷେପ ଅତିଚଞ୍ଚଳ; ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅତିନିସ୍ସାର—ତେବେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କିପରି ବିଶ୍ୱାସ କରିବ?
Verse 49
एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
ଏଭଳି ଦେବ ଓ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମାନେ ପରସ୍ପର କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ମୁନିଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଇନ୍ଧନ ହୋଇ ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ବିନଶିଗଲେ।
Verse 50
निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ହଠାତ୍ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ଭସ୍ମ ହେଲା; ଭସ୍ମରେ ଭୂମି ଢାକି, ସଗରପୁତ୍ରମାନେ ନିଜ କର୍ମଫଳରେ ସତ୍ୱର ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 51
सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
କ୍ରୋଧଜନିତ ସେଇ ଅଗ୍ନି ଅବଶେଷ ନ ରଖି ସମସ୍ତ ସାଗରକୁ ଦଗ୍ଧ କଲା, ଏବଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ସହଜେ ଦହିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।
Verse 52
भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
ତାପରେ ଭୟଭୀତ ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ, କ୍ରୋଧାଗ୍ନି ଶମନ ଚାହିଁ ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Frequently Asked Questions
The disruption of an aśvamedha: the sacrificial horse (yajña-paśu) is stolen/removed and carried to Rasātala, forcing a royal search to preserve the rite’s completion and legitimacy.
Rasātala and Pātāla are named as the destination and search-depth of the horse; they mark a bhuvana-kośa transition from the surface earth into netherworld strata, showing how ritual history is narrated through cosmographic space.
It belongs to the Sagara-cycle within Solar/Ikṣvāku-associated royal memory: the king’s sons (Sāgaras) undertake the search and excavation, leading toward the Kapila encounter that becomes consequential for later dynastic remembrance.