Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଜୈମିନିଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନାରୂପେ ସଗରୋପାଖ୍ୟାନ ଆଗକୁ ବଢ଼େ। ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ସଗର ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ବିଦର୍ଭ ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତି। ବିଦର୍ଭରାଜ ତାଙ୍କୁ ସାଦରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଅନୁପମ ଓ ଯୋଗ୍ୟ କନ୍ୟା କେଶିନୀଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି; ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅଗ୍ନିସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ବିଧିବତ୍ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସତ୍କାର ଓ ଆତିଥ୍ୟ ପାଇ ସଗର ଉପହାର ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଶୂରସେନ ଓ ମଥୁରାର ଯାଦବମାନଙ୍କ ପରି ମିତ୍ର ଅଞ୍ଚଳ ଦେଇ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ କର ଓ ସନ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅଧୀନ କରନ୍ତି। ପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ପଠାଇ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରନ୍ତି; ବିଭିନ୍ନ ଲୋକେ ସ୍ୱାଗତ କରନ୍ତି। ନଗରରେ ମହୋତ୍ସବ ପ୍ରସ୍ତୁତି—ରାସ୍ତା ସଫା ଓ ଜଳଛିଟା, ପୂର୍ଣ୍ଣକଳଶ, ଧ୍ୱଜ-ଧୂପ, ତୋରଣ ସଜା, ଘରେ ଘରେ ମଙ୍ଗଳକ୍ରିୟା—ରାଜଧର୍ମର ପବିତ୍ରତା ପ୍ରକାଶ କରେ।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣରେ ସଗରୋପାଖ୍ୟାନ ନାମକ ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଜୈମିନି କହିଲେ: ତଦନନ୍ତର ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ନେଇ ସଗର ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ବିଦର୍ଭ ଆଡ଼କୁ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
ତେବେ ବିଦର୍ଭରାଜା ପ୍ରୀତିପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କନ୍ୟା—କେଶିନୀ ନାମକ, ଅନୁପମା ଓ ଅନୁରୂପା—ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
ସେଇ ରାଜଶାର୍ଦୂଳ ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନିକୁ ସାକ୍ଷୀ କରି, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେଶିନୀଙ୍କ ପାଣିଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
କିଛି ଦିନ ତାଙ୍କ ଘରେ ଅତ୍ୟଧିକ ସତ୍କାର ପାଇ ରହି, ବିଦର୍ଭରାଜାଙ୍କ ସହ ମନ୍ତ୍ରଣା କରି, ପରେ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
ତାପରେ ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ଓ ଉପହାର-ପାରିବର୍ହ ଦ୍ୱାରା ସତ୍କୃତ ହୋଇ, ରାଜା ସେହି ପୁରରୁ ବାହାରି ଶୂରସେନ ଦେଶକୁ ଗଲେ।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
ସେଠାରେ ଯାଦବ ମାତୃସୋଦରମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ; ଧନରାଶି ଦେଇ ତୃପ୍ତ କରି ସେ ମଥୁରାରୁ ବାହାରିଲେ।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
ଏଭଳି ରାଜା ସଗର ଏହି ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଜୟ କରି, ସମସ୍ତ ନୃପମାନଙ୍କୁ କରଦ କରିଲେ ଏବଂ ଅଧୀନତାର ସଙ୍କେତଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଇଲେ।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
ତାପରେ ସେ ନୃପମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହିତ ନିଜ-ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ସମ୍ମାନପୂର୍ବକ ଅନୁମତି ଦେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନୁୟାୟୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବିଦାୟ କଲେ।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
ତାପରେ ସେ ମହାବଳ ସହିତ, ସ୍କନ୍ଧାବାର (ଶିବିର) ସମେତ, ମାର୍ଗର ଦେଶମାନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦମନ କରି, ନିଜ ସ୍ୱରାଜ୍ୟକୁ ଫେରିଲେ।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଅନେକ ଉପହାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦମାନଙ୍କ ଦଳ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି ନଗରର ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହୋତ୍ସବ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ସେହି ନଗରୀକୁ ସଜାଇଲେ।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
ତାପରେ ସେ ସମଗ୍ର ନଗରୀ ମଙ୍ଗଳ-କୌତୁକରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ହେଲା; ଭୂମିଭାଗ ଜଳ ଛିଟାଇ ମସୃଣ କରାଗଲା ଓ ଶତଶଃ ପୂର୍ଣ୍ଣକୁମ୍ଭରେ ଘେରା ରହିଲା।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
ଉଚ୍ଚରେ ଉଠାଇଥିବା ଶତଶଃ ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକାରେ ସେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା; ସର୍ବତ୍ର ଅଗରୁ-ଧୂପର ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା ଓ ବିଚିତ୍ର ପୁଷ୍ପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲା।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରତ୍ନତୋରଣ ଓ ଉଚ୍ଚ ଗୋପୁର-ଅଟ୍ଟାଳିକାରେ ସେ ଭୂଷିତ ଥିଲା; ପୁଷ୍ପ ଓ ଲାଜ (ଭଜା ଧାନ) ବର୍ଷାରେ ତାହାର ମହାପଥ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
ମହୋତ୍ସବରେ ସମାୟୁକ୍ତ ହୋଇ ସେ ପୁରୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଉତ୍ସବମୟ ହେଲା; ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାସ୍ତୁଦେବତାଙ୍କ ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ପୂଜିତ ହୋଇ ଗୃହମାଳିନୀ ଭଳି ଶୋଭିଲା।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
ଦିଗ୍ଚକ୍ରଜୟୀ ରାଜାଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଉତ୍ସାହରେ ଭରିଥିବା ପୌର ଓ ଜନପଦବାସୀ ସର୍ବତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ନଗରୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ଅଲଙ୍କୃତ ଥିଲା।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
ତତଃ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାବର୍ଗ ଓ ଅନ୍ତଃପୁରବାସୀମାନେ, ବାରକାତାକଦବ ଆଦି ନଗରର ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ, ଚାରିଦିଗରୁ ଘେରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
ତେବେ ନଗରବାସୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିଶି ଆଶୀର୍ବାଦ ଲାଭ କରି, ସତ୍କାରରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
ଅସଂଖ୍ୟ ‘ଜୟ’ ଶବ୍ଦରେ ଦିଗ୍ଚକ୍ର ଯେନେ ବଧିର ହୋଇଗଲା; ନାନା ବାଦ୍ୟର ମଧୁର ମିଶ୍ର ଧ୍ୱନି ସହ ସବୁଦିଗେ ଗୁଞ୍ଜିଲା।
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
ସେମାନଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସତ୍କାର କରି, ହର୍ଷିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
ସୁମଧୁର ବେଦଘୋଷ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ; ଏବଂ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦୀମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
ଚାରିଦିଗରେ ନାନା ଜନପଦର ଲୋକମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ ‘ଜୟ’ ଶବ୍ଦ ଗୁଞ୍ଜୁଥିଲା, ଏବଂ କରତାଳ ରବ ସହ ମିଶିଥିବା ବୀଣା–ବେଣୁର ମଧୁର ସ୍ୱର ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
ଗାୟକମାନଙ୍କ ଗାନ ଓ ଗଣିକାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଅନୁସରିତ ହୋଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ; ଦୀପ୍ତ ଶ୍ୱେତ ଛତ୍ର ତଳେ ସେ ଅଧିକ ଶୋଭା ପାଇଲେ।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
ଚାରିପାଖେ ସଲ୍ଲାଜ କୁସୁମର ଢେର ଛିଟାଯାଉଥିବାବେଳେ, ସେ ଅଯୋଧ୍ୟା ପୁରୀରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଯେପରି ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ନିଜ ଅମରାବତୀରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଥିବା ସୁଗନ୍ଧ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପଥର ମଧ୍ୟଦ୍ୱାରା ସେ ନଗରମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶ୍ରୀମଦ୍ ଅଲଙ୍କୃତ ଗୃହକୁ ଗଲେ।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
ତାପରେ ସେ ଯାନରୁ ଅବରୋହଣ କରି, ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଆନନ୍ଦରେ, ହୃଷ୍ଟ ଓ ପୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିବା ମାତୃଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
ବିନୟସହ ସେ ଶୟ୍ୟାରେ ଥିବା ମାତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମସ୍ତକରେ ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେତେବେଳେ ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
ସେ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ତାହାକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ; ହର୍ଷରେ ଗଦ୍ଗଦ କଣ୍ଠରେ, ଆତୁରତାରେ ଉଠି ପୁତ୍ରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
ସେ ହର୍ଷସହ ବହୁ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଉଭୟ ସ୍ନୁଷାଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲା; ପରେ ସ୍ନେହମୟ କଥାରେ ସମ୍ମାନ କରି ସେଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଲା ପରି ହେଲା।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ରାଜା ସେ ଆଳୟରୁ ବାହାରିଲା; ପରେ ଅନୁଚରସହ ରାଜା ଶ୍ୱେତ ଚାମର ଦୋଳାଯାଇ ଅଗ୍ରସର ହେଲା।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
ଶ୍ରୀମାନ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଧୀରେ ଧୀରେ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା; ଏବଂ ଅନେକ ନୃପମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ସେ ଦିବ୍ୟ ସଭାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
ସମସ୍ତ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଅଭିନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନରେଶ୍ୱର ଶୁଭ ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
ନାନା ଜନପଦର ଈଶ୍ୱର ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ ହୋଇ, ସେଇ ନୃପସତ୍ତମ ସେଠାରେ ନାନାବିଧ କଥା କହୁଥିଲେ।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ ହୋଇ ସେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହ ବସିଲେ; ଏଭଳି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ସେ ରାଜା ଦିଗ୍ମଣ୍ଡଳ ଜୟ କଲେ।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
ଉଦାରଧୀ ସେଇ ଦିଗ୍ମଣ୍ଡଳାଧିପ ନିଜ ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ବୈରୀଙ୍କୁ ଜୟ କରି, ଅନ୍ୟାୟ ଛାଡ଼ି ଅର୍ଥତ୍ରୟ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
ଧର୍ମରୂପ ବୃଷଭ ପରି ସେ ଏକଛତ୍ର ଭାବେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ; ସ୍ୱର୍ଗଗତ ପିତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଅପମାନ ସେ ସହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
ସେ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ତାହା ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ପୂରଣ କରି ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର, ନଗର, ଗ୍ରାମ ଓ ତୀର୍ଥାୟତନରେ ଶୋଭିତ ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କଲେ।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
ସେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନିଶେଷରେ ଜିତି ପୃଥିବୀକୁ ପାଳନ କଲେ। ଏଭଳି କାଳ ଗତି କରୁଥିବାବେଳେ ଭଗବାନ ଋଷି ବଶିଷ୍ଠ ଆସିଲେ।
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
ପୁଣି ଜରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖି (ରାଜା) ସମ୍ଭ୍ରମ ସହିତ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
ରାଜା ଅନ୍ୟ ନୃପମାନଙ୍କ ସହିତ ହାତରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଧରି ପ୍ରତ୍ୟୁଦ୍ଗମନ କଲେ। ସେ ମହାମତି ଅର୍ଘ୍ୟ, ପାଦ୍ୟ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ୟକ୍ ପୂଜା କଲେ।
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
ଗୁରୁଭକ୍ତି ସହିତ ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତେବେ ବଶିଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦବାଣୀରେ ସଗରଙ୍କୁ ବର୍ଦ୍ଧିତ କଲେ।
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
ତେବେ ସମସ୍ତ ନରେଶ୍ୱରମାନଙ୍କ ସହ ସେ କହିଲେ—“ବସନ୍ତୁ।” ତାପରେ ରାଜା ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ପରମ ଆସନରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ।
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
ମୁନିଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ, ପତ୍ନୀ ସହ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେ ଉପହ୍ୱରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୃପଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
ଶୁଣୁଥିବା ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଷ୍ଠ ଧୀରେ ମୃଦୁ ଅକ୍ଷରରେ କହିଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର—ଦୁହିଁଠି କୁଶଳ ତୋ?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
ଏବେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଓ ଅମାତ୍ୟବର୍ଗରେ, କିମ୍ବା ସମଗ୍ର ରାଜ୍ୟରେ ସବୁ କୁଶଳ ତୋ? ଏବଂ ଦିଷ୍ଟିବଶତଃ ସମଗ୍ର ବଳ-ବାହନ ସହ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଜିତାଗଲେ କି?
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
ଏହା ମଧ୍ୟ ଦିଷ୍ଟି—ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଅଳ୍ପ ପ୍ରୟାସରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜିତିଛ; କାରଣ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ମୋ ବଚନକୁ ସମ୍ମାନ କରିଛ।
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
ଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ ବିସର୍ଜନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଜିତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତିବାକୁ ପୁନଃ ଦିଗ୍ବିଜୟ ଇଚ୍ଛା କଲ।
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
ତୁମେ ବାହନବଳ ସହିତ ଗଲା ବୋଲି ମୁଁ ଶୁଣିଲି। ପୁନଃ ଦିଙ୍ମଣ୍ଡଳ ଜିତି ତୁମେ ନଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଶୁଣିଲି।
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
ହେ ରାଜସତ୍ତମ, ପ୍ରୀତିରେ ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି। ଜୈମିନି କହିଲେ—ବସିଷ୍ଠ ଏଭଳି କହିବା ପରେ ତାଳଜଂଘଜିତ୍ ସଗର…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
କୃତାଞ୍ଜଳି ହୋଇ ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ଦେଲା। ସଗର କହିଲା—ହେ ମହର୍ଷେ, ସର୍ବତ୍ର କୁଶଳ ଅଛି; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
ହେ ମୁନେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିତ୍ୟ କଲ୍ୟାଣମୁଖୀ ଅଛନ୍ତି; କାରଣ ଆପଣ ମନସା ସତତ କଲ୍ୟାଣକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
ହେ ମୁନେ! ମୋ ପାଇଁ ସେହି ଉପସର୍ଗଗୁଡ଼ିକ କିପରି ଘଟିବ? ଆପଣ ମୋତେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ମୁଁ କୃତାର୍ଥ।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
ହେ ଗୁରୋ! ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଭଗବାନ୍ ମୋତେ ବିପକ୍ଷବିଜୟ ଆଦି କଥା କହିଲେ।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
ସେସବୁ ଯଥାବିଧି ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲା, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରୁ; ହେ ରାଜା, ସବୁକିଛି ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରସାଦରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ବୋଲି ମୁଁ ମନେ କରେ।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
ନହେଲେ ଏପରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ମୋର କେଉଁ ଶକ୍ତି ଥାଆନ୍ତା? ଆପଣ ମୋ ପାଇଁ ଯେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଅଲ୍ପ ନୁହେଁ; ମହାଫଳଦାୟକ।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଇଥିବା ଜନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଳ୍ପ ଫଳ ମଧ୍ୟ ପ୍ରୀତିକର ହୁଏ। ଜୈମିନି କହିଲେ—ଏଭଳି ସଗର ମହାମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ସମ୍ମାନ କଲେ।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
ତାଙ୍କୁ ପୁନର୍ବାର ଅନୁମତି ଦେଇ ସେ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଯାଇଥିବା ପରେ ରାଜା ସଗରଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତିମୟ ହେଲା।
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ବସି ସେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ। ରୂପ, ଶୀଳ ଓ ଗୁଣାଦିରେ ସମୃଦ୍ଧ ଦୁଇ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ସହ ସେ ବିରାଜିତ ଥିଲେ।
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
ସେ ମନୋହର ବିଷୟଭୋଗକୁ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଓ ସୁଖାନୁସାରେ ଉପଭୋଗ କଲେ। ସୁମତି ଓ କେଶିନୀ—ଦୁହେଁଙ୍କ ମୁଖକମଳ ବିକଶିତ ଥିଲା।
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
ସେମାନେ ରୂପ, ଔଦାର୍ୟ ଓ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ; ପୀନ ଓ ବୃତ୍ତ ପୟୋଧର ଧାରିଣୀ; ନୀଳ କୁଞ୍ଚିତ କେଶରେ ସମୃଦ୍ଧ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଭରଣରେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଶୁଭଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ନବଯୌବନର ଶୋଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଥିଲେ। ପ୍ରିୟା ଭାବେ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ନିତ୍ୟ ରହି, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟହିତରେ ରତ ଥିଲେ।
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଚାର-ଭାବ-ଚେଷ୍ଟାରେ ତାହାର ମନ ନିରନ୍ତର ଆକର୍ଷିତ ହେଉଥିଲା। ଏବଂ ସେ ମହୀପତି ପୋଷଣର ଉତ୍କର୍ଷ ଜାଣି ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମା ହେଲେ।
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
ସେ ତାଙ୍କ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସହ ଯଥାଇଚ୍ଛା ରମଣ କରି ପୁରେ ବସିଲେ। ଭୂମିର ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ରାଜା’ ଶବ୍ଦଟି ମଧ୍ୟ ନ ଥିଲା ଭଳି ହେଲା।
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କର ଏହି ଗୁଣ ଥିଲା—ଅଳ୍ପ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନରେ ସଦା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଥାଏ।
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଯେତେ ବିପୁଳ ହେଉ, ସେପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ନ ଥିଲା; ଲୋଭହୀନ ମନରେ ସେ ଧର୍ମକୁ ପୀଡ଼ା ନ ଦେଇ ଅର୍ଥକୁ ସେବନ କଲେ।
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ସେହି କାରଣରୁ ସେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାମକୁ ମଧ୍ୟ ପୀଡ଼ା ନ ଦେଇ (ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ରଖି) ଚାଲିଲେ।
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.