Srimad Bhagavatam — Tritiya Skandha, Shloka 30

Transmission of Bhāgavata Wisdom and Brahmā’s Vision of the Supreme Lord on Ananta

Devanagari script

चराचरौको भगवन्महीध्र- महीन्द्रबन्धुं सलिलोपगूढम् । किरीटसाहस्रहिरण्यश‍ृङ्ग- माविर्भवत्कौस्तुभरत्नगर्भम् ॥ ३० ॥

Transliteration

carācarauko bhagavan-mahīdhram ahīndra-bandhuṁ salilopagūḍham kirīṭa-sāhasra-hiraṇya-śṛṅgam āvirbhavat kaustubha-ratna-garbham

Translation

ଭଗବାନ୍ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆଶ୍ରୟଧାମ ଭାବେ ମହାପର୍ବତ ସଦୃଶ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ। ଅନନ୍ତଶେଷ ତାଙ୍କ ସଖା-ସେବକ ଥିବାରୁ ସେ ନାଗମାନଙ୍କ ମିତ୍ର। ପର୍ବତର ସହସ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଖର ପରି ଅନନ୍ତଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କିରୀଟଧାରୀ ଫଣା ଦେଖାଗଲା; କୌସ୍ତୁଭାଦି ରତ୍ନରେ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଦେହ ରତ୍ନଗର୍ଭ ଥିଲା। ପ୍ରଳୟଜଳରେ ସେ କେବେ କେବେ ନିମଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

Synonyms

• चर: moving
• चर: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग

• अचर: non-moving
• अचर: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अचर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग

• ओकः: abode
• ओकः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ओकस्/ओकः (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘आवास/गृह’ अर्थे; समासाङ्ग

• चर-अचर-ओकः: the abode of moving and non-moving beings
• चर-अचर-ओकः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: चर (प्रातिपदिक) + अचर (प्रातिपदिक) + ओकस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्वपूर्वक-तत्पुरुषः (चराणाम् अचराणां च ओकः)

• भगवत्: divine, glorious
• भगवत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; विशेषणम्; समासाङ्ग

• महीधरम्: mountain
• महीधरम्: Karma (कर्म) / Viśeṣya (विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: महीधर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘पर्वत’ अर्थे

• भगवत्-महीधरम्: the divine mountain
• भगवत्-महीधरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भगवत् (प्रातिपदिक) + महीधर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मधारयः (भगवान् महीधरः)

• अहीन्द्र: of the serpent-king
• अहीन्द्र: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अहीन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th), एकवचन; समासाङ्ग

• बन्धुम्: kinsman, relative
• बन्धुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: बन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन

• अहीन्द्र-बन्धुम्: kinsman of the serpent-king
• अहीन्द्र-बन्धुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अहीन्द्र (प्रातिपदिक) + बन्धु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अहीन्द्रस्य बन्धुः)

• सलिल: water
• सलिल: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया/षष्ठी (3rd/6th), एकवचन; समासाङ्ग

• उपगूढम्: submerged, enveloped
• उपगूढम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: उप+गुह् (धातु) → उपगूढ (कृदन्त, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषणम्

• सलिल-उपगूढम्: enveloped by water
• सलिल-उपगूढम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सलिल (प्रातिपदिक) + उपगूढ (कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; तृतीया-तत्पुरुषः (सलिलेन उपगूढम्)

• किरीट: crown
• किरीट: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: किरीट (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग

• साहस्र: thousandfold
• साहस्र: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: साहस्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘सहस्रसम्बन्धि’

• हिरण्य: gold
• हिरण्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग

• शृङ्गम्: peak, horn
• शृङ्गम्: Viśeṣya (विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• किरीट-साहस्र-हिरण्य-शृङ्गम्: having golden peaks like thousands of crowns
• किरीट-साहस्र-हिरण्य-शृङ्गम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: किरीट (प्रातिपदिक) + साहस्र (प्रातिपदिक) + हिरण्य (प्रातिपदिक) + शृङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (हिरण्यस्य शृङ्गम्; किरीट-साहस्रवत्)

• आविर्भवत्: manifesting, appearing
• आविर्भवत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आविर् (अव्यय) + भू (धातु) → भवत् (कृदन्त, शतृ)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले; विशेषणम्

• कौस्तुभ: Kaustubha (gem)
• कौस्तुभ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कौस्तुभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी (6th), एकवचन; समासाङ्ग

• रत्न: jewel
• रत्न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: रत्न (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी/प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासाङ्ग

• गर्भम्: womb, interior, containing
• गर्भम्: Viśeṣya (विशेष्य)
• Type: Noun
• Root: गर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• कौस्तुभ-रत्न-गर्भम्: containing the Kaustubha jewel
• कौस्तुभ-रत्न-गर्भम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Noun
• Root: कौस्तुभ (प्रातिपदिक) + रत्न (प्रातिपदिक) + गर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (कौस्तुभस्य रत्नस्य गर्भः)

Characters & Entities

• Bhagavān (Śrī Viṣṇu/Nārāyaṇa)
• Kaustubha

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about Lord Vishnu appearing from the waters?

This verse describes Bhagavān manifesting from within the waters, revealing His cosmic, mountain-like form as the shelter of all beings—signifying His transcendence and His role as the source and support of creation.

Why is the Kaustubha jewel mentioned in this Bhagavatam verse?

The Kaustubha jewel is a distinctive mark of Viṣṇu’s supreme divinity; its mention emphasizes that the appearing form is not ordinary but the fully opulent Personality of Godhead.

How can a devotee apply this verse in modern spiritual practice?

Use the imagery for meditation: remember the Lord as the inner support of all life, and cultivate steadiness in bhakti by contemplating His protective presence even when He seems “hidden,” like within the waters.