Shloka 24

The Universal Form (Virāṭ-Puruṣa): The Lord’s Entry into the Elements, the Devas, and the Origin of Varṇāśrama

Devanagari script

हृदयं चास्य निर्भिन्नं चन्द्रमा धिष्ण्यमाविशत् । मनसांशेन येनासौ विक्रियां प्रतिपद्यते ॥ २४ ॥

Transliteration

hṛdayaṁ cāsya nirbhinnaṁ candramā dhiṣṇyam āviśat manasāṁśena yenāsau vikriyāṁ pratipadyate

Translation

ତାପରେ ବିରାଟ୍-ପୁରୁଷଙ୍କ ହୃଦୟ ପୃଥକ୍ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ମନସିକ କ୍ରିୟାର ଅଂଶ ସହ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଜୀବ ମନୋବିଚାର ଓ କଳ୍ପନା କରିପାରେ।

Synonyms

• हृदयम्: heart
• हृदयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अस्य: of him/its
• अस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• निर्भिन्नम्: separated/manifested
• निर्भिन्नम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निर्भिन्न (कृदन्त; √भिद्)
• Form: भूतकृदन्त, नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् ‘हृदयम्’

• चन्द्रमा: the Moon
• चन्द्रमा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चन्द्रमस्/चन्द्रमा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• धिष्ण्यम्: the seat/abode
• धिष्ण्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: धिष्ण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आविशत्: entered
• आविशत्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-√विश् (धातु)
• Form: लङ्, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• मनसा: by mind
• मनसा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• अंशेन: by (his) portion
• अंशेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• येन: by which
• येन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; सम्बन्धः ‘मनसा’

• असौ: this/that (being)
• असौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• विक्रियाम्: transformation/change
• विक्रियाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विक्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• प्रतिपद्यते: undergoes/attains
• प्रतिपद्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति-√पद् (धातु)
• Form: लट्, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

Characters & Entities

• Candramā (Moon-god)

FAQs

What does the Srimad Bhagavatam say about the Moon’s connection to the mind?

This verse states that when the Universal Person’s heart manifested, Candramā entered it, and by his portion the jīva’s mind becomes active and undergoes changes.

Why does Śukadeva Gosvāmī describe deities entering the organs of the Universal Form?

He is explaining cosmic creation: each organ/seat of the Virāṭ-Puruṣa is empowered by a presiding deity, showing that material functions operate under divine governance.

Practical application of this teaching about the mind in modern life?

Recognize the mind’s changeable nature and practice steadiness through sādhana (hearing, chanting, remembrance), rather than identifying with every mental fluctuation.