Adhyaya 9

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत । सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉବାଚ—ହେ ଭାରତ (ପରୀକ୍ଷିତ), ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କର ତିନିଟି ଶିର ଥିଲା। ମୁଁ ପ୍ରମାଣରୁ ଶୁଣିଛି—ଏକ ଶିରରେ ସେ ସୋମରସ ପିଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଶିରରେ ସୁରା ପିଉଥିଲେ, ତୃତୀୟ ଶିରରେ ଅନ୍ନ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 2

स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकै: । अददद्यस्य पितरो देवा: सप्रश्रयं नृप ॥ २ ॥

ହେ ନୃପ ପରୀକ୍ଷିତ, ବିଶ୍ୱରୂପ ଯଜ୍ଞବେଦୀରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ଘୃତ ଆହୁତି ଦେଇ ‘ଇନ୍ଦ୍ରାୟ ଇଦଂ ସ୍ୱାହା’, ‘ଇଦମଗ୍ନୟେ’ ଇତ୍ୟାଦି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ଜପ କରୁଥିଲେ। ପିତୃପକ୍ଷରୁ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ଥିବାରୁ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାକୁ ତାଙ୍କର ଯଥୋଚିତ ଭାଗ ସାଦରେ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 3

स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति । यजमानोऽवहद् भागं मातृस्‍नेहवशानुग: ॥ ३ ॥

ସେ ଦେବତାଙ୍କ ନାମରେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ଘୃତାହୁତି ଦେଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅଜଣା ରଖି, ମାତୃସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସ୍ନେହବଶେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଭାଗ ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ।

Verse 4

तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वर: । आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४ ॥

ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରି ଧର୍ମକୁ ଛଳ କରୁଛି ବୋଲି ଜାଣି ସୁରେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର ଅସୁରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜୟର ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୀତ ହେଲେ; ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କ ତିନିଟି ମୁଣ୍ଡ କାନ୍ଧରୁ କାଟିଦେଲେ।

Verse 5

सोमपीथं तु यत्तस्य शिर आसीत् कपिञ्जल: । कलविङ्क: सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरि: ॥ ५ ॥

ତାପରେ ସୋମରସ ପାନ ପାଇଁ ଥିବା ମୁଣ୍ଡ କପିଞ୍ଜଲ (ଫ୍ରାଙ୍କୋଲିନ) ପକ୍ଷୀ ହେଲା; ସୁରାପାନ ପାଇଁ ଥିବା ମୁଣ୍ଡ କଲବିଙ୍କ (ଚଢ଼େଇ) ହେଲା; ଏବଂ ଅନ୍ନଭୋଜନ ପାଇଁ ଥିବା ମୁଣ୍ଡ ତିତ୍ତିରି (ତିତର) ହେଲା।

Verse 6

ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वर: । संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये । भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्‌भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरि: ॥ ६ ॥

ଇନ୍ଦ୍ର ଏତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟାର ପାପଫଳକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରିପାରୁଥିଲେ; ତଥାପି ପଶ୍ଚାତ୍ତାପରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି ସେ ଏହି ପାପଭାର ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏକ ବର୍ଷ ଯାଏଁ ସେ ଭୋଗିଲେ; ପରେ ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେହି ପାପପ୍ରତିକ୍ରିୟାକୁ ଭୂମି, ଜଳ, ବୃକ୍ଷ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚାରି ଭାଗରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ।

Verse 7

भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै । ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रद‍ृश्यते ॥ ७ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବରଦାନ—ଭୂମିର ଖାତଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱୟଂ ପୂରିଯିବ—ଏହାର ପ୍ରତିଦାନରେ ଭୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପଫଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଗ୍ରହଣ କଲା। ସେହି ପାପପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ଭୂମିପୃଷ୍ଠରେ ଅନେକ ମରୁଭୂମି ଦେଖାଯାଏ।

Verse 8

तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमा: । तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रद‍ृश्यते ॥ ८ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବରରେ କାଟିଦିଆ ଶାଖା-ପଲ୍ଲବ ପୁଣି ଗଜିବ—ଏହି ପ୍ରତିଦାନରେ ବୃକ୍ଷମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପଫଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ପାପ ଗଛର ରସରେ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 9

शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहु: स्त्रिय: । रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रद‍ृश्यते ॥ ९ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବରରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିରନ୍ତର କାମସୁଖ ଭୋଗ କରିପାରିବେ—ଏହି ପ୍ରତିଦାନରେ ସେମାନେ ପାପଫଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତାହାର ଫଳରେ ପ୍ରତିମାସ ରଜଃସ୍ରାବ ଦେଖାଯାଏ।

Verse 10

द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम् । तासु बुद्बुदफेनाभ्यां द‍ृष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବରରେ ଜଳ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ମିଶିଲେ ତାହାର ପରିମାଣ ବଢ଼ାଏ—ଏହି ପ୍ରତିଦାନରେ ଜଳ ପାପମଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଗ୍ରହଣ କଲା। ତେଣୁ ଜଳରେ ବୁଦ୍ବୁଦ ଓ ଫେନ ଦେଖାଯାଏ; ଜଳ ନେବାବେଳେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ।

Verse 11

हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११ ॥

ବିଶ୍ୱରୂପ ହତ ହେବା ପରେ ତାଙ୍କ ପିତା ତ୍ୱଷ୍ଟା ଇନ୍ଦ୍ରବଧ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞକର୍ମ କଲେ। ସେ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେଇ କହିଲେ—“ହେ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ, ବୃଦ୍ଧି ପା; ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କର।”

Verse 12

अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शन: । कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२ ॥

ତାପରେ ଅନ୍ୱାହାର୍ୟପଚନ ନାମକ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରୁ ଭୟଙ୍କର ଦର୍ଶନ ଥିବା ଏକ ପୁରୁଷ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଯୁଗାନ୍ତ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ସଂହାରକ କୃତାନ୍ତ ପରି।

Verse 13

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

ଚାରିଦିଗକୁ ଛୁଟିଥିବା ବାଣମାନଙ୍କ ପରି ସେ ଦୈତ୍ୟର ଦେହ ଦିନକୁ ଦିନ ସର୍ବଦିଗରେ ବଢ଼ିଗଲା। ଜଳିଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି କଳା, ସନ୍ଧ୍ୟାର ମେଘମାଳା ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ; ଗଳିତ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କେଶ-ଦାଢ଼ି-ଗୋଫ ଓ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଥିଲା।

Verse 14

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

ଦୀପ୍ତିମାନ ତ୍ରିଶିଖ ଶୂଳର ଅଗ୍ରରେ ଯେନେ ଦୁଇ ଲୋକକୁ ଉଠାଇ ଧରିଛି—ସେ ଅଜେୟ ପରି ଦେଖାଗଲା। ନାଚି ନାଚି ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କରି ସେ ପାଦଘାତରେ ପୃଥିବୀକୁ ଭୂକମ୍ପ ପରି କମ୍ପାଇଲା।

Verse 15

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

ଗୁହା ପରି ଗଭୀର ମୁଖଗହ୍ୱର ନେଇ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଜମ୍ଭାଇ ନେଉଥିଲା, ଯେନେ ଆକାଶକୁ ହିଁ ପିଇଯିବ। ଜିହ୍ୱାରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଲିହୁଥିବା ପରି ଓ ଦୀର୍ଘ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦନ୍ତରେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଗ୍ରସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

Verse 16

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

ତାହାର ବିଶାଳ ଭୟଙ୍କର ଦନ୍ତ ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଜମ୍ଭାଇ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୀତସ୍ତବ୍ଧ ହେଲେ। ଭୟାକୁଳ ହୋଇ ସେମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଛିଟିକି ପଳାଇଲେ।

Verse 17

विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥

ଏଭଳି ସେ ମହାକାୟ ଦୈତ୍ୟକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଲେ ଏବଂ ଦଶ ଦିଗକୁ ପଳାଇଗଲେ। ତାହାର ରୌଦ୍ର ରୂପଦର୍ଶନରେ ଯେନେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଭୀତିରେ ଥରଥର କଲା।

Verse 18

येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना । स वै वृत्र इति प्रोक्त: पाप: परमदारुण: ॥ १८ ॥

ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସେଇ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ତପସ୍ୟାର ବଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକମଣ୍ଡଳକୁ ଆବୃତ କଲା; ତେଣୁ ସେ ‘ବୃତ୍ର’—ଯେ ସବୁକିଛି ଢାକେ—ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 19

तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभा: । स्वै: स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघै: सोऽग्रसत्तानि कृत्‍स्‍नश: ॥ १९ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ସେନାସହ ଧାଇ ଆସି ନିଜ-ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷାରେ ତାକୁ ଆଘାତ କଲେ; କିନ୍ତୁ ବୃତ୍ରାସୁର ସେସବୁ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗିଳି ନେଲା।

Verse 20

ततस्ते विस्मिता: सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजस: । प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थु: समाहिता: ॥ २० ॥

ଦାନବର ଶକ୍ତି ଦେଖି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ଓ ନିରାଶ ହୋଇ ନିଜ ତେଜ ହରାଇଲେ; ତେଣୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଆଦିପୁରୁଷ ପରମାତ୍ମା ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।

Verse 21

श्रीदेवा ऊचु: वाय्वम्बराग्‍न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्त: । हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो न: ॥ २१ ॥

ଦେବଗଣ କହିଲେ—ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ—ଏହି ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱରୁ ତ୍ରିଲୋକ ଗଠିତ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବମାନେ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି। କାଳ ଆମ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଶେଷ କରିଦେବ ବୋଲି ଭୟରୁ ଆମେ କାଳଧର୍ମାନୁସାରେ କର୍ମ କରି କାଳକୁ ନିବେଦନ ଦେଉ; କିନ୍ତୁ ସେଇ କାଳ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭୟ କରେ। ତେଣୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା ଦେଇପାରୁଥିବା ସେଇ ପରମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆମେ ଏବେ ଉପାସନା କରିବା।

Verse 22

अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्यपरं हि बालिश: श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ २२ ॥

ପ୍ରଭୁ କେବେ ବି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣକାମ, ନିଜ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧିରେ ସଦା ତୃପ୍ତ, ସମ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ। ସେ ନିରୁପାଧି, ସ୍ଥିର ଓ ଅନାସକ୍ତ—ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ରକ୍ଷା ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ମୂର୍ଖ—କୁକୁରର ପୁଛ ଧରି ସମୁଦ୍ର ପାର ହେବାକୁ ଚାହିବା ପରି।

Verse 23

यस्योरुश‍ृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् । स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्‌दुरन्तात् त्राताश्रितान्वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २३ ॥

ଯାହାଙ୍କ ବିଶାଳ ଶୃଙ୍ଗରେ ମନୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ସମଗ୍ର ଜଗତର ନାଉକା ବାନ୍ଧି ପ୍ରଳୟର ଦୁର୍ଗମ ଭୟକୁ ପାର କରିଥିଲେ, ସେଇ ଜଳଚର ମତ୍ସ୍ୟାବତାର ତ୍ୱଷ୍ଟାପୁତ୍ରଜନିତ ଦୁରନ୍ତ ଭୟରୁ ଆମ ଶରଣାଗତମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 24

पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ- स्युदीर्णवातोर्मिरवै: कराले । एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद्येन स नोऽस्तु पार: ॥ २४ ॥

ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପ୍ରଳୟଜଳରେ ଉଦ୍ଦୀର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ବାତାସ ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗ ଓ କରାଳ ଗର୍ଜନ ସୃଷ୍ଟି କଲା; ସେଇ ନାଦରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମାସନରୁ ପଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାହାଯ୍ୟରେ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭୟରୁ ପାର କରୁନ୍ତୁ।

Verse 25

य एक ईशो निजमायया न: ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।

ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ଈଶ୍ୱର, ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ବିଶ୍ୱସୃଷ୍ଟିକୁ ବିସ୍ତାର କରୁ, ସେଇ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ପରମାତ୍ମା ସଦା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ଆମେ ନିଜକୁ ପୃଥକ୍ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ଦେବତା ଭାବୁ।

Verse 26

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାମନ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରଶୁରାମ, ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୃସିଂହ ଓ ବରାହ, ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମତ୍ସ୍ୟ ଓ କୂର୍ମ—ଏପରି ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଦିବ୍ୟ ଦେହରେ ଅବତାର ନେଇ, ସପତ୍ନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ଆମ ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିଜର କରି ଯୁଗେ ଯୁଗେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି—ସେଇ ପ୍ରଭୁ।

Verse 27

यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्‌नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥

ସେଇ ଦେବଙ୍କୁ—ଯିଏ ଆମର ଆତ୍ମଦେବତା, ପରମ ପ୍ରଧାନ କାରଣ, ପୁରୁଷ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ—ଆମେ ସମସ୍ତେ ଶରଣ୍ୟଙ୍କ ଶରଣକୁ ଯାଉ। ସେଇ ମହାତ୍ମା ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଅଭୟ-ରକ୍ଷା ଦେବେ।

Verse 28

श्रीशुक उवाच इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम् । प्रतीच्यां दिश्यभूदावि: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ २८ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ! ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତିରେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିବାବେଳେ, ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ହରି ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏବଂ ପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 29

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

ପରମଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଘେରି ଷୋଳ ଜଣ ନିଜ ପାର୍ଷଦ ସେବା କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ଓ ରୂପରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭମଣି ବିନା। ହେ ରାଜନ୍! ଶରଦ୍‌କାଳୀନ କମଳଦଳ ସଦୃଶ ନେତ୍ର ଓ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଲେ; ପରେ ଧୀରେ ଉଠି ସ୍ତୁତିରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।

Verse 30

आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ द‍ृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥

ପରମଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଘେରି ଷୋଳ ଜଣ ନିଜ ପାର୍ଷଦ ସେବା କରୁଥିଲେ; ସେମାନେ ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ ଓ ରୂପରେ ତାଙ୍କ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀବତ୍ସଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭମଣି ବିନା। ହେ ରାଜନ୍! ଶରଦ୍‌କାଳୀନ କମଳଦଳ ସଦୃଶ ନେତ୍ର ଓ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟଯୁକ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଲେ; ପରେ ଧୀରେ ଉଠି ସ୍ତୁତିରେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।

Verse 31

श्रीदेवा ऊचु: नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नम: । नमस्ते ह्यस्तचक्राय नम: सुपुरुहूतये ॥ ३१ ॥

ଦେବତାମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଆପଣଙ୍କ ଯଜ୍ଞବୀର୍ୟକୁ ନମସ୍କାର; ଏବଂ କାଳତତ୍ତ୍ୱରୂପେ ସମୟକ୍ରମେ ସେହି ଫଳକୁ ନାଶ କରୁଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର। ହେ ଅସୁରବଧ ପାଇଁ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ୁଥିବା! ହେ ବହୁନାମଧାରୀ ପ୍ରଭୁ! ଆମର ସାଦର ପ୍ରଣାମ।

Verse 32

यत्ते गतीनां तिसृणामीशितु: परमं पदम् । नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति ॥ ३२ ॥

ହେ ପରମ ନିୟନ୍ତା! ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି, ମାନବଜନ୍ମ ଓ ନରକଗତି—ଏଇ ତିନି ଗତିକୁ ଆପଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ତଥାପି ଆପଣଙ୍କ ପରମ ପଦ ହେଉଛି ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ। ଆମେ ସୃଷ୍ଟି ପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବାରୁ ଆପଣଙ୍କ କ୍ରିୟା-ଲୀଳା ବୁଝିବାକୁ ଅସମର୍ଥ। ତେଣୁ ଆମେ କେବଳ ବିନମ୍ର ପ୍ରଣାମ ଅର୍ପଣ କରୁଛୁ।

Verse 33

ॐ नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकै: परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्‌घाटिततम:कपाट द्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३ ॥

ହେ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ, ବାସୁଦେବ, ଆଦିପୁରୁଷ! ହେ ମହାପୁରୁଷ, ପରମମଙ୍ଗଳ, ପରମକଲ୍ୟାଣ, ପରମକାରୁଣିକ! ଆପଣ ହିଁ ଜଗଦାଧାର, ଲୋକେକନାଥ, ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀପତି। ପରମହଂସ ପରିବ୍ରାଜକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଭକ୍ତିଯୋଗ ସମାଧିରେ ଲୀନ ହୋଇ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପକୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରନ୍ତି; ହୃଦୟର ଅନ୍ଧକାର ନଶିଲେ ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ପରମାନନ୍ଦ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ହିଁ। ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ସଶ୍ରଦ୍ଧ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ।

Verse 34

दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुण: सृजसि पासि हरसि ॥ ३४ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଲୀଳା-ଶକ୍ତି ମନେ ହୁଏ ବୁଝିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଆପଣ ନିରାଶ୍ରୟ, ଭୌତିକ ଦେହହୀନ, ଏବଂ ଆମ ସହଯୋଗକୁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ଅବିକାରୀ ରହି ପଦାର୍ଥ-ତତ୍ତ୍ୱ ଯୋଗାଇ ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି। ଗୁଣକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଦେଖାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ସର୍ବଥା ଗୁଣାତୀତ; ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବୋଧ।

Verse 35

अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतित: पारतन्‍त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपशमशील: समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदाम: ॥ ३५ ॥

ଏବେ ଆମ ପ୍ରଶ୍ନ—ଆପଣ କି ଦେବଦତ୍ତ ପରି ସାଧାରଣ ଜୀବ ଭଳି ଗୁଣଜନିତ ଦେହରେ ଏହି ଲୋକରେ ରହି, ପରତନ୍ତ୍ର ହୋଇ ନିଜ କୃତ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି? କିମ୍ବା ଆପଣ ଆତ୍ମାରାମ, ଶାନ୍ତସ୍ୱଭାବ, ସମ୍ୟକ୍-ଦର୍ଶୀ ଓ ଉଦାସୀନ ସାକ୍ଷୀରୂପେ ମାତ୍ର ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ? ହେ ଭଗବାନ, ଆପଣଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱସ୍ଥିତି ଆମେ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ।

Verse 36

न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिमितगुणगण ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्त:करणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरत समस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥

ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ; କାରଣ ଆପଣ ଅପରିମିତ ଗୁଣଗଣର ଆଶ୍ରୟ, ସର୍ବେଶ୍ୱର ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ମାହାତ୍ମ୍ୟବାନ। କୁତର୍କ, ଭ୍ରାନ୍ତ ପ୍ରମାଣ, ବିକଳ୍ପ-ବିତର୍କରେ କଲୁଷିତ ମନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକେ ଆପଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ବିବାଦ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ମାୟାମୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଆପଣ ନିଜ ଆତ୍ମମାୟା-ଶକ୍ତିରେ ଏକମେବ ଅବସ୍ଥିତ; ଆପଣଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ ଦ୍ୱୈତ ନଥିଲେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅସମ୍ଭବ କ’ଣ? ଆପଣ ଇଚ୍ଛା କଲେ କରନ୍ତି, ଇଚ୍ଛା କଲେ ନ କରନ୍ତି ମଧ୍ୟ।

Verse 37

समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् ॥ ३७ ॥

ଯେପରି ରଜ୍ଜୁଖଣ୍ଡକୁ ସର୍ପ ବୋଲି ଭ୍ରମ କରୁଥିବା ଲୋକ ଭୟ ପାଏ, କିନ୍ତୁ ଯେ ଏହାକୁ ରଜ୍ଜୁ ଭାବେ ଜାଣେ ସେ ଭୟହୀନ; ସେପରି ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ପରମାତ୍ମା ହୋଇ, ବୁଦ୍ଧି ଅନୁସାରେ କାହାକୁ ଭୟ ଓ କାହାକୁ ଅଭୟ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ କୌଣସି ଦ୍ୱୈତ ନାହିଁ।

Verse 38

स एव हि पुन: सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूप: सर्वेश्वर: सकलजगत्कारणकारणभूत: सर्व प्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषित: ॥ ३८ ॥

ସେଇ ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁରେ ବସ୍ତୁସ୍ୱରୂପ ହୋଇ ସର୍ବେଶ୍ୱର; ସମଗ୍ର ଜଗତର କାରଣମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କାରଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଥିବାରୁ ଶେଷେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।

Verse 39

अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितद‍ृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासा: परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनस: कथमु ह वा एते मधुमथन पुन: स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृद: साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्त: ॥ ३९ ॥

ହେ ମଧୁମଥନ! ଯେମାନେ ତୁମ ମହିମା-ଅମୃତସମୁଦ୍ରର ଗୋଟିଏ ବିନ୍ଦୁ ମାତ୍ର ଏକଥର ଆସ୍ୱାଦନ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଅବିରତ ପରମାନନ୍ଦ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ ଏବଂ ଦୃଷ୍ଟି-ଶ୍ରବଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖର ଅତି ସାନ ଛାୟା ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାନ୍ତି। ସର୍ବଭୂତପ୍ରିୟ ସୁହୃଦ୍ ଓ ସର୍ବାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା ସେ ସାଧୁମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ପୁନର୍ବାର ସଂସାର ପର୍ଯ୍ୟାବର୍ତ୍ତ ନାହିଁ, ତୁମ ଚରଣାମ୍ବୁଜ ସେବାକୁ କିପରି ଛାଡ଼ିବେ?

Verse 40

त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रित जलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवञ्जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे ॥ ४० ॥

ହେ ତ୍ରିଭୁବନାତ୍ମଭବନ, ହେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ହେ ତ୍ରିନୟନ, ହେ ତ୍ରିଲୋକମନୋହର! ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ, ଦୈତ୍ୟ, ଦାନବ—ସମସ୍ତେ ତୁମର ହିଁ ବିଭୂତି। ଯେତେବେଳେ ଅଧର୍ମୀମାନେ ବଳବାନ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଯୋଗମାୟାରେ ଦେବ-ନର-ମୃଗ-ମିଶ୍ର-ଜଳଚର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ତାଙ୍କ ଅପରାଧାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ। ତେଣୁ, ହେ ଭଗବାନ, ଯଦି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଆଜି ଏହି ତ୍ୱାଷ୍ଟ୍ରୀୟ ବୃତ୍ରାସୁରକୁ ସଂହାର କର।

Verse 41

अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगल ध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलित मधुरमुख रसामृत कलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम् ॥ ४१ ॥

ହେ ହରେ! ଆମେ ତୁମର ଶରଣାଗତ; ପ୍ରେମର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ଆମ ହୃଦୟ ତୁମ ଚରଣନଳିନ ଧ୍ୟାନରେ ବନ୍ଧା। କୃପାକରି ତୁମ ଅବତାର ପ୍ରକାଶ କରି ଆମକୁ ନିଜ ନିତ୍ୟଦାସ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କର। କରୁଣାଭରା ଶୀତଳ ସ୍ମିତଯୁକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ତୁମ ମଧୁର ମୁଖରୁ ନିସ୍ସୃତ ଅମୃତବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ରାସୁର ଜନିତ ଆମ ଅନ୍ତସ୍ତାପକୁ ଶମନ କର।

Verse 42

अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवत: सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मण: परमात्मन: कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीय: स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतस: ॥ ४२ ॥

ହେ ଭଗବାନ! ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଛୋଟ ଛୋଟ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗ ସମଗ୍ର ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ତୁମର ଅଂଶ ଥିବା ଆମେ ଆମ ଜୀବନର ଆବଶ୍ୟକତା କ’ଣ ତୁମକୁ ଜଣାଇବୁ? ତୁମେ ହିଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି-ସ୍ଥିତି-ଲୟର ମୂଳ କାରଣ; ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଓ ଭୌତିକ ଶକ୍ତି ସହ ଲୀଳା କର। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଏବଂ ବାହାରେ ପ୍ରଧାନତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବିରାଜମାନ। ତୁମେ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା, ଆକାଶସମ ବ୍ୟାପକ ସାକ୍ଷୀ—ତୁମ ପାଖରେ ଅଜଣା କ’ଣ ରହିପାରେ?

Verse 43

अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवत: परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिन संसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिता: ॥ ४३ ॥

ହେ ସର୍ବଜ୍ଞ ଭଗବାନ, ପରମଗୁରୁ! ସଂସାରର ବିଭିନ୍ନ କ୍ଲେଶର ପରିଶ୍ରମ ଶମନ କରୁଥିବା ତୁମ ପଦ୍ମଚରଣର ଛାୟାରେ ଆମେ ଶରଣ ନେଇଛୁ। ଆମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ; କୃପାକରି ବର୍ତ୍ତମାନ ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରି ଉପଦେଶ ଦିଅ।

Verse 44

अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् । ग्रस्तानि येन न: कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ४४ ॥

ଏହେତୁ ହେ ଈଶ୍ୱର, ହେ ପରମ ନିୟନ୍ତା, ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ତ୍ରିଭୁବନକୁ ଗ୍ରସିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଏବଂ ଯେ ଆମର ଅସ୍ତ୍ର-ଆୟୁଧ ଓ ତେଜ ସବୁ ଗ୍ରସିଛି, ସେ ତ୍ୱଷ୍ଟାପୁତ୍ର ବୃତ୍ରାସୁରକୁ କୃପାକରି ସଂହାର କର।

Verse 45

हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय । सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्ता- वन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५ ॥

ହେ ହଂସସ୍ୱରୂପ, ହୃଦୟଗୁହାନିବାସୀ, ସର୍ବନିରୀକ୍ଷକ! ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ନିର୍ମଳ ଯଶସ୍ବୀ, ଆଦିହୀନ ଆଦିକାରଣ! ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ଭବପଥର ପଥିକଙ୍କ ନିଜ ଆଶ୍ରମ—ତୁମ ପଦ୍ମଚରଣରେ ଶରଣ ପାଇ ମୁକ୍ତଜନ ପରମଗତି ପାଆନ୍ତି; ହେ ହରି, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

Verse 46

श्रीशुक उवाच अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरि: । स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तानभिनन्दित: ॥ ४६ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି ଆଦରସହିତ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ହରି ନିଜ ଅହେତୁକ କୃପାରେ ସେହି ସ୍ତୁତି ଶୁଣିଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 47

श्रीभगवानुवाच प्रीतोऽहं व: सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया । आत्मैश्वर्यस्मृति: पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि ॥ ४७ ॥

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ମଦୁପାସନା-ବିଦ୍ୟା ସହିତ ତୁମେ ଯେ ସ୍ତୁତି କରିଛ, ତାହାରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୀତ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ମୋର ପରମ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସ୍ମରଣ କରେ ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭବି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

Verse 48

किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभा: । मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥

ହେ ଦେବବୁଦ୍ଧିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ କ’ଣ ଦୁର୍ଲଭ? ତଥାପି ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ମୋତେ ଏକାନ୍ତ ମନେ ଧରେ, ସେ ମୋଠାରୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେନି; କେବଳ ଭକ୍ତିସେବାର ସୁଯୋଗ ଚାହେ।

Verse 49

न वेद कृपण: श्रेय आत्मनो गुणवस्तुद‍ृक् । तस्य तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविध: ॥ ४९ ॥

ଯେମାନେ ଭୌତିକ ସମ୍ପତ୍ତିକୁ ସବୁକିଛି ଓ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ‘କୃପଣ’ କୁହାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ ଆତ୍ମାର ପରମ ଶ୍ରେୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ଏମିତି ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଯଦି କେହି ଦେଇଦିଏ, ଦାତା ମଧ୍ୟ ମୂର୍ଖ ଗଣାଯିବ।

Verse 50

स्वयं नि:श्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तम: ॥ ५० ॥

ଭକ୍ତିବିଜ୍ଞାନରେ ସିଦ୍ଧ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ ପରମ ନିଶ୍ରେୟ ଜାଣି, ଅଜ୍ଞକୁ ଭୋଗ ପାଇଁ ଫଳାଶା କର୍ମ କରିବାକୁ କେବେ ଶିଖାଏ ନାହିଁ, ନ ତାହାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ସେ ଅନୁଭବୀ ଚିକିତ୍ସକ ପରି—ରୋଗୀ ଚାହିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପଥ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଦିଏ ନାହିଁ।

Verse 51

मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् । विद्याव्रततप:सारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१ ॥ H

ହେ ମଘବନ୍ (ଇନ୍ଦ୍ର), ତୁମମାନଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ ଋଷିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ (ଦଧୀଚି)ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ। ସେ ବିଦ୍ୟା, ବ୍ରତ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସିଦ୍ଧ; ତାଙ୍କ ଦେହ ଦୃଢ଼। ବିଳମ୍ବ ନକରି ତାଙ୍କ ଦେହ ମାଗ।

Verse 52

स वा अधिगतो दध्यङ्‌ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥

ସେଇ ସନ୍ତ ଦଧ୍ୟଙ୍ଗ୍ (ଦଧୀଚି) ନିଷ୍କଳ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାକୁ ସ୍ୱୟଂ ଅଧିଗତ କରି ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାରମାନଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ। କୁହାଯାଏ ସେ ଘୋଡ଼ାର ମୁଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ ମନ୍ତ୍ର ଦେଇଥିଲେ; ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ଅଶ୍ୱଶିର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ମନ୍ତ୍ର ପାଇ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଏହି ଜୀବନରେ ହିଁ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 53

दध्यङ्‌ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय यत्प्रादात् त्वष्टा यत्त्वमधास्तत: ॥ ५३ ॥

ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ଆଥର୍ବଣ ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କୁ ନିଜ ସ୍ୱରୂପମୟ, ଅଭେଦ୍ୟ ନାରାୟଣ-କବଚ ଦେଇଥିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ତାହା ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପଙ୍କଠାରୁ ତୁମେ ତାହା ପାଇଲ। ଏହି କବଚବଳରେ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୃଢ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦେହ ଯାଚନା କର।

Verse 54

युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मित: । येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजउपबृंहित: ॥ ५४ ॥

ତୁମମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର ଯେତେବେଳେ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚଙ୍କୁ ଯାଚନା କରିବେ, ଧର୍ମଜ୍ଞ ଦଧ୍ୟଞ୍ଚ ସ୍ନେହବଶତଃ ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଦେବେ; ସନ୍ଦେହ କରନି। ପରେ ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆୟୁଧ—ବଜ୍ର—ନିର୍ମାଣ କରିବେ; ମୋ ତେଜରେ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇ ସେ ବୃତ୍ରାସୁରର ଶିର ନିଶ୍ଚୟ ହରିବ।

Verse 55

तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पद: । भूय: प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५ ॥

ମୋ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତେଜରେ ବୃତ୍ରାସୁର ନିହତ ହେଲେ, ତୁମେ ପୁନଃ ନିଜ ବଳ, ଅସ୍ତ୍ର-ଆୟୁଧ ଓ ସମ୍ପଦ ପାଇବ; ତୁମମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେବ। ସେ ତ୍ରିଲୋକ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିବ ବୋଲି ଭୟ କରନି; ସେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତ, ମୋ ପରାୟଣଙ୍କୁ ହିଂସା କରେନି।