Adhyaya 5

Verse 1

श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ବିଷ୍ଣୁମାୟାର ପ୍ରେରଣାରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ପାଞ୍ଚଜନୀ (ଅସିକ୍ନୀ) ଗର୍ଭରେ ଦଶହଜାର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମଦେଲେ; ସେମାନେ ‘ହର୍ୟଶ୍ୱ’ ନାମେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

Verse 2

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥

ହେ ନୃପ! ଦକ୍ଷଙ୍କ ସେହି ସମସ୍ତ ପୁତ୍ର ଧର୍ମଶୀଳତାରେ ଏକରୂପ ଏବଂ ପିତୃଆଜ୍ଞାପାଳନରେ ବିନୀତ ଥିଲେ। ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପିତା କହିବା ସହିତ ସେମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଗଲେ।

Verse 3

तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥

ପଶ୍ଚିମେ, ସିନ୍ଧୁ ନଦୀ ସମୁଦ୍ର ସହ ଯେଉଁଠି ସଙ୍ଗମ କରେ, ସେଠାରେ ‘ନାରାୟଣ-ସରସ’ ନାମକ ମହାତୀର୍ଥ ଅଛି; ମୁନି ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ତାହାକୁ ସେବନ କରନ୍ତି।

Verse 4

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥

ସେହି ପବିତ୍ର ସରୋବରର ଜଳକୁ ନିୟମିତ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସ୍ନାନ କରିବାମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣର ମଲିନତା ଧୋଇଗଲା ଏବଂ ପରମହଂସ-ଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମତି ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲା। ତଥାପି ପିତୃଆଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧିତ ହୋଇ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେମାନେ ଉଗ୍ର ତପ କଲେ। ଏକଦିନ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ତପ କରୁଥିବା ଦେଖି ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।

Verse 5

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥

ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ସରୋବରର ଜଳକୁ ନିୟମିତ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସ୍ନାନ କଲେ। କ୍ରମେ ତାଙ୍କର ମନମଳ ଧୋଇଗଲା ଏବଂ ପରମହଂସ-ଧର୍ମର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ହେଲା। ତଥାପି ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ସେମାନେ ଘୋର ତପ କଲେ। ଏକଦିନ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ସେମାନଙ୍କୁ ଏପରି ଉତ୍ତମ ତପ କରୁଥିବା ଦେଖି ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।

Verse 6

उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अद‍ृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चाद‍ृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भ‍ुतं गृहम् । क्‍वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥

ଦେବର୍ଷି ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ତୁମେ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତ ଦେଖିନାହ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞ ବାଳକ। ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ରହେ, ଏବଂ ଏମିତି ଗୋଟିଏ ବିଲ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କେହି ବାହାରୁ ଆସେନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚରିତ୍ରହୀନ ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ନାନା ଆକର୍ଷକ ବେଶଭୂଷାରେ ସଜେ, ଏବଂ ସେହି ଏକ ପୁରୁଷ ହିଁ ତାହାର ପତି। ସେଠାରେ ଉଭୟ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ, ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୃହ, ବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ହଂସ, ଏବଂ କ୍ଷୁର ଓ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଦାର୍ଥରେ ତିଆରି ସ୍ୱୟଂ ଘୂରୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏସବୁ ନ ଦେଖି ତୁମେ ପ୍ରଜା କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବ?

Verse 7

उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अद‍ृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चाद‍ृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भ‍ुतं गृहम् । क्‍वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥

ଦେବର୍ଷି ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ତୁମେ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତ ଦେଖିନାହ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞ ବାଳକ। ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ରହେ, ଏବଂ ଏମିତି ଗୋଟିଏ ବିଲ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କେହି ବାହାରୁ ଆସେନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚରିତ୍ରହୀନ ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ନାନା ଆକର୍ଷକ ବେଶଭୂଷାରେ ସଜେ, ଏବଂ ସେହି ଏକ ପୁରୁଷ ହିଁ ତାହାର ପତି। ସେଠାରେ ଉଭୟ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ, ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୃହ, ବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ହଂସ, ଏବଂ କ୍ଷୁର ଓ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଦାର୍ଥରେ ତିଆରି ସ୍ୱୟଂ ଘୂରୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏସବୁ ନ ଦେଖି ତୁମେ ପ୍ରଜା କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବ?

Verse 8

उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अद‍ृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चाद‍ृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भ‍ुतं गृहम् । क्‍वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥

ଦେବର୍ଷି ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ, ତୁମେ ପୃଥିବୀର ଅନ୍ତ ଦେଖିନାହ; ତେଣୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞ ବାଳକ। ଗୋଟିଏ ରାଜ୍ୟ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପୁରୁଷ ରହେ, ଏବଂ ଏମିତି ଗୋଟିଏ ବିଲ ଅଛି ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ କେହି ବାହାରୁ ଆସେନାହିଁ। ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚରିତ୍ରହୀନ ଗୋଟିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ନାନା ଆକର୍ଷକ ବେଶଭୂଷାରେ ସଜେ, ଏବଂ ସେହି ଏକ ପୁରୁଷ ହିଁ ତାହାର ପତି। ସେଠାରେ ଉଭୟ ଦିଗକୁ ବହୁଥିବା ନଦୀ, ପଚିଶ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୃହ, ବିଚିତ୍ର ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ହଂସ, ଏବଂ କ୍ଷୁର ଓ ବଜ୍ର ସଦୃଶ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ପଦାର୍ଥରେ ତିଆରି ସ୍ୱୟଂ ଘୂରୁଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏସବୁ ନ ଦେଖି ତୁମେ ପ୍ରଜା କିପରି ସୃଷ୍ଟି କରିବ?

Verse 9

कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥

ହାୟ! ତୁମେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶର ସତ୍ୟ ତାତ୍ପର୍ୟ ଜାଣୁନାହ। ପିତା ସର୍ବଜ୍ଞ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିନାହିଁ ଓ ଯଥାଯଥ ଉପାୟ ନ ଜାଣି, ତୁମେ ପ୍ରଜା-ସୃଷ୍ଟି କିପରି କରିବ?

Verse 10

श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ବଚନ ଶୁଣି ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ଅନ୍ୟର ସାହାଯ୍ୟ ବିନା ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ତାହା ବିଚାର କଲେ।

Verse 11

भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अद‍ृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥

‘ଭୂଃ’ ଅର୍ଥ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର; ଜୀବର ଏହି ଦେହ ହିଁ କର୍ମର କ୍ଷେତ୍ର ଓ ମିଥ୍ୟା ଉପାଧିର ଆଧାର। ଅନାଦିକାଳରୁ ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ପାଇ ସେ ସଂସାରବନ୍ଧନର ମୂଳରେ ବନ୍ଧିତ। ଯେ ଏହି ବନ୍ଧନନିବୃତ୍ତିକୁ ନ ଦେଖି ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳକର୍ମରେ ଲାଗି ରହେ, ତାହାର କର୍ମର କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 12

एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमद‍ृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥

ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ଓ ଈଶ୍ୱର ପରମ ଭଗବାନ—ସ୍ୱାଧୀନ, ସର୍ବଦର୍ଶୀ, ଷଡୈଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ଓ ତ୍ରିଗୁଣାତୀତ। ତାଙ୍କୁ ନ ବୁଝି ମନୁଷ୍ୟମାନେ କ୍ଷଣିକ ସୁଖ ପାଇଁ ଦିନରାତି ବ୍ୟର୍ଥ ଶ୍ରମ କଲେ, ସେ କର୍ମର କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 13

पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥

ଯେପରି ପାତାଳରୂପ ‘ବିଲ’ରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଲୋକ ପୁନଃ ଫେରି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ବୈକୁଣ୍ଠଧାମ (ପ୍ରତ୍ୟଗ୍ଧାମ) ପ୍ରାପ୍ତ ଜୀବ ଏହି ସଂସାରକୁ ଆଉ ଫେରେ ନାହିଁ। ଏମିତି ପରମ ପଦ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ନ ଦେଖି ଏହି କ୍ଷଣିକ ଜଗତରେ କପିପରି ଲାଫାଲାଫି କଲେ, ତାହାର ଅସତ୍କର୍ମର କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 14

नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥

ରଜୋଗୁଣମିଶ୍ର ଚଞ୍ଚଳ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ୱୈରିଣୀ ବେଶ୍ୟା ପରି ଗୁଣାନୁସାରେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହାକୁ ନ ବୁଝି ଯେ କେବଳ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳକର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ରହେ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ କ’ଣ ପାଏ?

Verse 15

तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥

ଯେପରି ବେଶ୍ୟାର ପତି ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଏ, ସେପରି ଦୂଷିତ ବୁଦ୍ଧିଥିବା ଜୀବ ସଂସାରରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଭ୍ରମେ। ପ୍ରକୃତିରେ କ୍ଲେଶିତ ହୋଇ ବୁଦ୍ଧିର ଗତି ଅନୁସାରେ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ ଅସତ୍ କର୍ମରୁ କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 16

सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥

ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ କରାଉଥିବା ମାୟା ନଦୀ ପରି ଦୁଇ ଦିଗକୁ ବହେ; କୂଳ ନିକଟେ ତାହାର ବେଗ ଅଧିକ। ଅଜ୍ଞ ଜୀବ ତାହାରେ ପଡିଲେ ତରଙ୍ଗରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇ ବାହାରି ପାରେନି; ଏମିତି ମାୟା-ନଦୀରେ ଫଳକାମୀ କର୍ମରୁ କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 17

पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भ‍ुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥

ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ଓ କାରଣ-କାର୍ଯ୍ୟର ନିୟନ୍ତା ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନ, ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ପଣ ପରି। ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନ ଜାଣି ଯେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ପାଇଁ କର୍ମ କରେ, ତାହାର କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 18

ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥

ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ଉପାୟ ଦେଖାଉଥିବା ମହିମାମୟ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଛାଡି, ହଂସ ପରି ବିବେକପଦ ନ ଜାଣି ଯେ ମୂଢ ଅସ୍ଥାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରମେ—ତାହାର ଅସତ୍ କର୍ମରୁ କ’ଣ ଫଳ?

Verse 19

कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥

କାଳଚକ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଭାବେ ଭ୍ରମେ, କ୍ଷୁର ଓ ବଜ୍ର ପରି; ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ହୋଇ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ। କାଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିବା ମୂଢ ପାଇଁ ଅସ୍ଥାୟୀ କର୍ମରୁ କ’ଣ ଲାଭ?

Verse 20

शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥

ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରରୂପ ପିତାଙ୍କର ସଂସାରମାର୍ଗରୁ ନିବୃତ୍ତ କରାଉଥିବା ଆଦେଶ ଜାଣେନାହିଁ, ସେ ତାହାନୁରୂପ ଭକ୍ତିଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କିପରି ଆରମ୍ଭ କରିବ?

Verse 21

इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ହର୍ୟଶ୍ୱମାନେ ଏକଚିତ୍ତରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ଗୁରୁ ମାନି ପରିକ୍ରମା କରି, ଅନାବର୍ତ୍ତନ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।

Verse 22

स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥

ସାମବେଦଜନ୍ୟ ସ୍ୱରବ୍ରହ୍ମର ନାଦରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାଗୁଣ ଗାଇ ନାରଦମୁନି ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅଖଣ୍ଡ ଚିତ୍ତ ନିବେଶ କରି ଲୋକଲୋକାନ୍ତରେ ବିଚରଣ କଲେ।

Verse 23

नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥

ନାରଦଙ୍କ କାରଣରେ ଶୀଳଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ନାଶ/ବିୟୋଗ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଦକ୍ଷ ଶୋକରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ସୁପ୍ରଜାଙ୍କ ପିତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଃଖପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

Verse 24

स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्‍त्‍वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥

ପୁତ୍ରବିୟୋଗର ଶୋକରେ ଥିବା ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ଉପଦେଶ ଦେଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ। ପରେ ଦକ୍ଷ ପାଞ୍ଚଜନୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଏକ ସହସ୍ର ପୁତ୍ର ଜନ୍ମାଇଲେ; ସେମାନେ ସବଳାଶ୍ୱ ନାମେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

Verse 25

ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥

ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ପ୍ରଜା-ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନାରାୟଣ-ସରୋବରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠଭାଇମାନେ ପୂର୍ବେ ସିଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ।

Verse 26

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥

ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳର ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ମଲିନ ଆଶା-ଆକାଙ୍କ୍ଷା ଧୋଇଗଲା; ଓଂକାରାଦି ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଜପି ସେମାନେ ସେଠାରେ ମହାତପ କଲେ।

Verse 27

अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥

କିଛି ମାସ ସେମାନେ କେବଳ ଜଳ ପାନ କଲେ, କିଛି ସମୟ ବାୟୁକୁ ମାତ୍ର ଆହାର ମାନିଲେ; ଏଭଳି ମହାତପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପି ଇଡସ୍ପତି ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଆରାଧନା କଲେ।

Verse 28

अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥

ॐ—ମହାତ୍ମା ପୁରୁଷ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ବିଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱର ଧାମ ମହାହଂସଙ୍କୁ ଆମେ ଧ୍ୟାନ କରୁ।

Verse 29

इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥

ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ପ୍ରଜା-ସୃଷ୍ଟିର ଚିନ୍ତାରେ ତପସ୍ୟାରତ ସେହି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ମଧ୍ୟ ନାରଦ ମୁନି ଆସି, ପୂର୍ବବତ୍ କୂଟବାକ୍ୟ କହିଲେ।

Verse 30

दाक्षायणा: संश‍ृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥

ହେ ଦକ୍ଷପୁତ୍ରମାନେ, ମୋର ଉପଦେଶବାଣୀକୁ ସାବଧାନରେ ଶୁଣ। ତୁମେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତା ହର୍ୟଶ୍ୱମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହ କର; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କର।

Verse 31

भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भ‍ि: सह मोदते ॥ ३१ ॥

ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଭାଇ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏମିତି ପୁଣ୍ୟବାନ ଭାଇ ଭ୍ରାତୃସ୍ନେହୀ ମରୁତ୍ ଆଦି ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ସଙ୍ଗ ପାଇ ଆନନ୍ଦ କରେ।

Verse 32

एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥

ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆର୍ୟ, ଏତେ କହି ଅମୋଘ କୃପାଦୃଷ୍ଟିବାନ ନାରଦ ମୁନି ନିଜ ଯୋଜନାଅନୁସାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଦକ୍ଷପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ସନ୍ତାନୋତ୍ପାଦନ ଚେଷ୍ଟା ନକରି କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଲଗିଗଲେ।

Verse 33

सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥

ସବଲାଶ୍ୱମାନେ ସଠିକ୍ ପଥ ଧରିଲେ—ଭକ୍ତିସେବା ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଥିବା ଜୀବନରୀତି ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ ପଥ। ପଶ୍ଚିମକୁ ଗଲା ରାତିମାନଙ୍କ ପରି ସେମାନେ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିନାହାନ୍ତି।

Verse 34

एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाश‍ृणोत् ॥ ३४ ॥

ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଉତ୍ପାତ ଦେଖିଲେ। ପରେ ବିଭିନ୍ନ ସୂତ୍ରରୁ ସେ ଶୁଣିଲେ ଯେ ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁତ୍ରଦଳ ସବଲାଶ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ପଥ ଧରିଛନ୍ତି।

Verse 35

चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥

ସବଳାଶ୍ୱମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଗବଦ୍‌ଭକ୍ତି-ସେବା ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ତ୍ୟାଗ କରିଗଲେ ବୋଲି ଶୁଣି ଦକ୍ଷ ନାରଦଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପ୍ରାୟ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ। ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଅଧର କ୍ରୋଧରେ କମ୍ପିଲା ଏବଂ ସେ ଏପରି କହିଲେ।

Verse 36

श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥

ଶ୍ରୀଦକ୍ଷ କହିଲେ—ହାୟ, ହେ ଅସାଧୁ! ସାଧୁର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସାଧୁ ନୁହଁ। ଭିକ୍ଷୁ ହୋଇ ମୋ ନିର୍ଦୋଷ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗର ପଥ ଦେଖାଇ ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଘୃଣିତ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ।

Verse 37

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥

ସେମାନେ ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ନଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିନଥିଲେ। ହେ ନାରଦ, ପାପକର୍ମର ପୁରୁଷ! ଋଷି, ଦେବତା ଓ ପିତାଙ୍କ ଋଣରେ ବନ୍ଧା ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କର ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ଗତିକୁ ତୁମେ ଅବରୋଧ କରିଛ।

Verse 38

एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥

ଏଭଳି ତୁମେ ଦୟାହୀନ ହୋଇ ନିର୍ଦୋଷ ବାଳକମାନଙ୍କର ମତିକୁ ଭାଙ୍ଗୁଛ, ତଥାପି ନିଜକୁ ହରିଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ବୋଲି କହୁଛ। ତୁମେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଯଶକୁ ନିନ୍ଦିତ କରିଛ; ତୁମେ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ କରୁଣାହୀନ। ତେବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କିପରି ଚରୁଛ?

Verse 39

ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥

ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ କୃପା କରିବାକୁ ଆତୁର—ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି। ତୁମେ ତ ସୌହୃଦ୍ୟ ଘାତକ; ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁ ନୁହଁ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବୈର ସୃଷ୍ଟି କର। ଭକ୍ତର ବେଶ ଧରି ଏପରି ଘୃଣିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ତୁମକୁ ଲଜ୍ଜା ହୁଏ ନାହିଁ କି?

Verse 40

नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्‍नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥

ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ—ହେ କେବଳିନ୍! କେବଳ ବିରାଗ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ ମାତ୍ର ଲୋକଙ୍କର ସଂସାର-ଆସକ୍ତି କଟେ ନାହିଁ; ତୁମ କଥା ମିଥ୍ୟା। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନ ଜାଗିଲେ, କେବଳ ବେଶ ବଦଳାଇଲେ ସ୍ନେହପାଶ ଛିନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 41

नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥

ମଣିଷ ବିଷୟଭୋଗର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦୁଃଖକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ ନ କଲେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ନିର୍ବେଦ ପାଏ। ଅନ୍ୟମାନେ ବଦଳାଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକ, ସ୍ୱାନୁଭବରେ ବଦଳାଇଥିବା ଲୋକ ପରି ଏତେ ବିରକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 42

यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥

ତୁମେ ଆମ ପରି ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ କର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା, ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ସାଧୁ ଗୃହମେଧୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଛ; ତାହାକୁ ମୁଁ ସହୁଛି। ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁତ୍ର ସହ ଗୃହସ୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଯଜ୍ଞ-ବ୍ରତ ପାଳନ କରେ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିର୍ହେତୁକ ଭାବେ ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ସନ୍ନ୍ୟାସ ପଥରେ ମୋହିତ କଲ—ଏହା ଏକଥର ସହ୍ୟ।

Verse 43

तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥

ହେ ତନ୍ତୁକୃନ୍ତନ! ତୁମେ ଏକଥର ମୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ହରାଇଦେଲ, ଏବେ ପୁଣି ସେଇ ଅଶୁଭ କାମ କଲ। ତେଣୁ ହେ ମୂଢ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶାପ ଦେଉଛି—ତୁମେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଭ୍ରମଣ କରିବ, କିନ୍ତୁ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୁମର ନିବାସ ହେବ ନାହିଁ।

Verse 44

श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्ब‍ाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ସାଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ ନାରଦ ମୁନି ଦକ୍ଷଙ୍କ ଶାପ ଶୁଣି “ତଦ୍ ବାଢମ୍—ଠିକ୍ ଅଛି” ବୋଲି କହି ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏହିଏ ସାଧୁତା—ସମର୍ଥ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସହନ କରନ୍ତି, ପ୍ରତିଶାପ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।