Adhyaya 4
Soma Pacifies the Pracetās; Dakṣa’s Haṁsa-guhya Prayers; Hari Grants Creative Power
ବିସର୍ଗ (ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି) ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ପରୀକ୍ଷିତ ଇଚ୍ଛା କରିବାରୁ, ଶୁକଦେବ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନକୁ ପୂର୍ବ ସୃଷ୍ଟିବର୍ଣ୍ଣନା ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି। ପୃଥିବୀ ଗଛରେ ଆବୃତ ଦେଖି ପ୍ରଚେତାମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଦହନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୁଅନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ବନସ୍ପତିପତି ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ସୋମ ଆସି ରାଜଧର୍ମ ହେଉଛି ଗଛ ସହ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା, କାରଣ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ପରମାତ୍ମା ବିରାଜମାନ ବୋଲି ବୋଧ କରାନ୍ତି। ସୋମ ଗଛମାନେ ପାଳିଥିବା ମାରିଷାକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କଠାରୁ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମେ, ଯିଏ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଜାରେ ପୂରଣ କରିବେ। ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ମନସିକ ସୃଷ୍ଟି କରି ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଜାଣି ଅଘମର୍ଷଣରେ ଘୋର ତପ କରନ୍ତି ଓ ହଂସଗୁହ୍ୟ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଗୁଣାତୀତ, ପ୍ରମାଣାତୀତ ତଥା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ପ୍ରସନ୍ନ ହରି ଅଷ୍ଟଭୁଜ ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କହି, ଅସିକ୍ନୀକୁ ପତ୍ନୀ ଦେଇ ପ୍ରଜନନଶକ୍ତି ଦାନ କରନ୍ତି; ପରବର୍ତ୍ତୀ ବଂଶବିସ୍ତାରର ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟ ଆପଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ଏବେ, ହେ ଭଗବନ, ମୁଁ ସେହି କଥାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏବଂ ପରମ ଭଗବାନ କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ଅନୁସୃଷ୍ଟି (ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି) କଲେ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 2
श्रीराजोवाच देवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀରାଜା କହିଲେ—ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ, ନାଗ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ବିଷୟ ଆପଣ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିଛନ୍ତି। ଏବେ, ହେ ଭଗବନ, ମୁଁ ସେହି କଥାକୁ ବିସ୍ତାରରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଏବଂ ପରମ ଭଗବାନ କେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ଅନୁସୃଷ୍ଟି (ଦ୍ୱିତୀୟ ସୃଷ୍ଟି) କଲେ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି।
Verse 3
श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ରାଜର୍ଷିଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ମହାଯୋଗୀ ବାଦରାୟଣି (ଶୁକଦେବ) ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 4
श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना ददृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ପ୍ରାଚୀନବର୍ହିଷଙ୍କ ଦଶ ପୁତ୍ର ପ୍ରଚେତାସମାନେ ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ତପ କରି ଜଳରୁ ଉଦ୍ଗତ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଦ୍ରୁମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
Verse 5
द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥
ଜଳରେ ଦୀର୍ଘ ତପ କରିଥିବାରୁ ପ୍ରଚେତାସମାନେ ଦ୍ରୁମମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ମୁଖରୁ ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 6
ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ! ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁମମାନେ ଦହିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ବୃକ୍ଷରାଜ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅଧିଦେବତା ମହାନ ସୋମ ପ୍ରଚେତାସମାନଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶମନ କରିବାକୁ ରାଜସଭାଭାବେ କହିଲେ।
Verse 7
न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନମାନେ! ଏହି ଦୀନ ଦ୍ରୁମମାନଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରି ନଶ୍ଟ କରିବା ତୁମମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ଉନ୍ନତି ଓ କଲ୍ୟାଣ ଇଚ୍ଛୁକ; ପ୍ରଜାର ପତି ଓ ରକ୍ଷକ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 8
अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥
ଅହୋ! ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି, ଅବ୍ୟୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀହରି ଏହି ବନସ୍ପତି ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି, ଯେଣୁ ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆହାର ଓ ପୋଷଣ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 9
अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥
ପ୍ରକୃତିର ବ୍ୟବସ୍ଥାନୁସାରେ ଫଳ‑ଫୁଲ କୀଟ ଓ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଆହାର; ଘାସ ଆଦି ଅପାଦ ଜୀବଙ୍କୁ ଗାଈ‑ମହିଷ ଭଳି ଚତୁଷ୍ପଦ ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ଯେ ପଶୁ ଆଗ ପାଦକୁ ହାତ ଭଳି ବ୍ୟବହାର କରିପାରେନି ସେମାନେ ବ୍ୟାଘ୍ରାଦି ନଖଧାରୀଙ୍କ ଭକ୍ଷ୍ୟ; ଏବଂ ହରିଣ‑ଛେଳି ଓ ଧାନ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆହାର।
Verse 10
यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥
ହେ ନିର୍ଦୋଷମନା ଲୋକମାନେ, ତୁମ ପିତା ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ଓ ଦେବଦେବ ଭଗବାନ ତୁମକୁ ପ୍ରଜାସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ ପ୍ରଜା ଓ ସନ୍ତାନ‑ସନ୍ତତିର ପୋଷଣକୁ ଆବଶ୍ୟକ ଏହି ଗଛ ଓ ଔଷଧିକୁ ତୁମେ କିପରି ଦଗ୍ଧ କରିପାରିବ?
Verse 11
आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥
ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମାର୍ଗ ଧର—ଯେ ମାର୍ଗ ତୁମ ପିତା, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଚାଲିଥିଲେ: ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ଗଛ ସହିତ ପ୍ରଜାଙ୍କ ପାଳନ। ଅକାରଣ ଜ୍ୱଳିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ରୋକ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—କ୍ରୋଧ ନିଗ୍ରହ କର।
Verse 12
तोकानां पितरौ बन्धू दृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥
ଯେପରି ମାତା‑ପିତା ସନ୍ତାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ପାଳକ, ଯେପରି ପଳକ ଚକ୍ଷୁକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଯେପରି ପତି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ପୋଷକ ଓ ରକ୍ଷକ, ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଭିକ୍ଷୁମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଏବଂ ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅଜ୍ଞଙ୍କ ସୁହୃଦ—ସେପରି ରାଜା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଓ ପ୍ରାଣଦାତା। ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଜା; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ।
Verse 13
अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥
ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କ ଦେହମଧ୍ୟରେ—ଚର ଓ ଅଚର, ମନୁଷ୍ୟ, ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ଗଛ ଆଦି ସବୁରେ—ଆତ୍ମାରୂପେ ହରି ଈଶ୍ୱର ବିରାଜିତ। ତେଣୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହକୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିବାସ, ମନ୍ଦିର ଭାବେ ଦେଖ; ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭଗବାନ ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ କ୍ରୋଧରେ ଗଛରୂପ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରନି।
Verse 14
य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥
ଯେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ-ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଦେହରେ ଆକାଶରୁ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ହଠାତ୍ ଉଦ୍ଭବିତ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ସଂଯମ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
Verse 15
अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥
ଏହି ଦୀନ ଗଛମାନଙ୍କୁ ଆଉ ଜଳାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ; ଯେ ଗଛ ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ତୁମେମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁଖୀ ହେଉ। ଏହି ‘ମରୀଷା’ ନାମକ ସୁନ୍ଦର ସୁଗୁଣୀ କନ୍ୟାକୁ, ଯାହାକୁ ଗଛମାନେ କନ୍ୟାଭାବେ ପାଳିଛନ୍ତି, ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 16
इत्यामन्त्र्य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥
ହେ ନୃପ! ଏପରି ଭାବେ ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ବା ଅପ୍ସରା-କନ୍ୟାକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଚନ୍ଦ୍ରରାଜ ସୋମ ତାଙ୍କୁ ଦାନ କରି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ପ୍ରଚେତାମାନେ ଧର୍ମବିଧିରେ ତାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।
Verse 17
तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥
ସେହି କନ୍ୟାର ଗର୍ଭରୁ ପ୍ରଚେତାମାନଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘ପ୍ରାଚେତସ’ ଦକ୍ଷ ଜନ୍ମିଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରଜା-ବିସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ତିନି ଲୋକ ଜୀବମାନେ ଭରିଗଲେ।
Verse 18
यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: शृणु ॥ १८ ॥
କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ ଦକ୍ଷ କିପରି ରେତସା ଓ ମନସା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।
Verse 19
मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥
ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ ମନସା ହିଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ—ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ଏବଂ ଆକାଶ, ଭୂମି, ଜଳରେ ବସୁଥିବା ଜୀବ।
Verse 20
तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्दुष्करं तप: ॥ २० ॥
ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଜାସର୍ଗ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ନ ବଢ଼ୁଥିବା ଦେଖି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତଶ୍ରେଣୀ ସମୀପର ଏକ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ସେଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପ କଲେ।
Verse 21
तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥
ସେହି ପର୍ବତ ନିକଟରେ ‘ଅଘମର୍ଷଣ’ ନାମକ ପରମ ପାପହର ତୀର୍ଥ ଥିଲା। ସେଠାରେ ଦକ୍ଷ ନିୟମିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ-ଆଚମନ କରି ମହାତପରେ ଲଗି ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ।
Verse 22
अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥
ଦକ୍ଷ ‘ହଂସଗୁହ୍ୟ’ ସ୍ତୋତ୍ରରେ ଅଧୋକ୍ଷଜ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ହେ ରାଜନ, ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାଦ୍ୱାରା ହରି କିପରି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି।
Verse 23
श्रीप्रजापतिरुवाच नम: परायावितथानुभूतये गुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अदृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि- र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥
ଶ୍ରୀପ୍ରଜାପତି କହିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଅନୁଭୂତି କେବେ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ତ୍ରିଗୁଣମୟ ମାୟାର ଆଭାସ ଦ୍ୱାରା ଜୀବବନ୍ଧନର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଯେ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପ୍ରମାଣରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ଧାମଧାରୀ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଗୁଣତତ୍ତ୍ୱ-ବୁଦ୍ଧିରୁ ମଧ୍ୟ ଅତୀତ, ନିର୍ଲିପ୍ତ, ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଓ ସ୍ୱୟଂସିଦ୍ଧ ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛି।
Verse 24
न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु: सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तदृष्टे- स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥
ଯେପରି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ କିପରି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଜାଣିନଥାନ୍ତି, ସେପରି ଦେହରେ ପରମାତ୍ମା ସହ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟିନିୟନ୍ତା ପରମପୁରୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ କିପରି ଚାଳନ୍ତି ଜାଣିପାରେନି। ସେଇ ପରମ ନିୟନ୍ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 25
देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा- मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञो न वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥
ଜଡ ଥିବାରୁ ଦେହ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ବାହ୍ୟ-ଅନ୍ତଃଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଭୂତ ଓ ତନ୍ମାତ୍ରା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ, ପରସ୍ପର, କିମ୍ବା ନିୟନ୍ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଚେତନ ଜୀବ ଏସବୁ ଓ ତାଙ୍କର ମୂଳ ତ୍ରିଗୁଣକୁ ଜାଣେ; ତଥାପି ସର୍ବଜ୍ଞ ଅନନ୍ତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେନି। ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 26
यदोपरामो मनसो नामरूप- रूपस्य दृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थया हंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥
ଯେତେବେଳେ ମନ ନାମ-ରୂପର କଳ୍ପନାରୁ ଉପରମ ହୁଏ, ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ନା ସୁଷୁପ୍ତି ପରି ଲୟ ହୁଏ—ସେତେବେଳେ ସମାଧି ଅବସ୍ଥା ଆସେ। ସେଇ ନିର୍ମଳ ସମାଧିରେ ମାତ୍ର ପରମହଂସସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଇ ଶୁଚିସଦ୍ମ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 27
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
ଯେପରି ଯଜ୍ଞକର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପନ୍ଦର ସାମିଧେନୀ ମନ୍ତ୍ରରେ କାଠରେ ଗୁପ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି, ସେପରି ଉନ୍ନତ ଚେତନାର ଯୋଗୀମାନେ ଧ୍ୟାନଦ୍ୱାରା ହୃଦୟସ୍ଥ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାଆନ୍ତି। ହୃଦୟ ତ୍ରିଗୁଣ, ନବ ତତ୍ତ୍ୱ, ପଞ୍ଚଭୂତ ଓ ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଆବୃତ—ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ବହିରଙ୍ଗ ଶକ୍ତି। ସେଇ ପରମାତ୍ମା ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 28
मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितं स्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यं मनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमाया निषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप: प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥
ସେଇ ପରମାତ୍ମା ମୋର ଅଶେଷ ବିଭିନ୍ନ ମାୟାକୁ ନିଷେଧ କରି ନିର୍ବାଣ-ସୁଖର ଅନୁଭୂତି ଦିଅନ୍ତି। ସେ ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ସେଇ ବିଶ୍ୱରୂପ। ଯାହାଙ୍କ ଆତ୍ମଶକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ସେ ପ୍ରଭୁ ମୋପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 29
यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितं धियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत् स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥
ଯାହା କିଛି ଭୌତିକ ଶବ୍ଦକମ୍ପନରେ କୁହାଯାଏ, ଭୌତିକ ବୁଦ୍ଧିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କିମ୍ବା ମନରେ ଅନୁଭୂତ/କଳ୍ପିତ ହୁଏ—ସେ ସବୁ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣବିକାର ମାତ୍ର; ଏହାରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଗୁଣମୂଳ ଓ ସୃଷ୍ଟିକାରଣ; ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବେ ଓ ପରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ। ସେହି କାରଣ-କାରଣ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 30
यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मै यद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धं तद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥
ଯାହାରେ ସବୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଯାହାଠାରୁ ଏବଂ ଯାହାଦ୍ୱାରା ସବୁ ଚାଲେ; ସବୁ ଯାହାର, ସବୁ ଯାହାକୁ ଅର୍ପିତ; ଯିଏ ନିଜେ କରେ ଓ କରାଏ—ସେହି ଆଦିପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରବ୍ରହ୍ମ। ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ସମସ୍ତ କାରଣର ମଧ୍ୟ କାରଣ ସେ ଏକମାତ୍ର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କାରଣ ନାହିଁ। ତାଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 31
यच्छक्तयो वदतां वादिनां वै विवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहं तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥
ଅନନ୍ତ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ୍ ଦାର୍ଶନିକମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ହୋଇ କେବେ ସମ୍ମତି, କେବେ ବିରୋଧ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ଆତ୍ମମୋହରେ ପକାନ୍ତି। ତେଣୁ ସେମାନେ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେହି ଅନନ୍ତଗୁଣମୟ ମହିମାବାନ୍ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 32
अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो- रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो: समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥
‘ଅଛି’ ‘ନାହିଁ’—ଏପରି ବିରୋଧୀ କଥା କହୁଥିବା ଆସ୍ତିକ ଓ ନାସ୍ତିକ ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଅଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଉଭୟଙ୍କର ବିଷୟ ଏକେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅବିରୋଧୀ ଧର୍ମରେ ଯୁକ୍ତ। ଯୋଗୀ ପରମାତ୍ମାକୁ ମାନି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କାରଣ ଖୋଜେ; ସାଂଖ୍ୟବାଦୀ ଭୌତିକ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି ନିରାକାର ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଝୁକେ ଓ ପରମ କାରଣକୁ ମାନେ ନାହିଁ। ତଥାପି ଶେଷରେ ଉଭୟେ ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ଦର୍ଶାନ୍ତି। ସେହି ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ମୁଁ ପ୍ରଣାମ କରେ।
Verse 33
योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल- मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि- र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥
ଭୌତିକ ନାମ-ରୂପ-ଲୀଳାରୁ ଅତୀତ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍, ତାଙ୍କ କମଳଚରଣମୂଳକୁ ଭଜୁଥିବା ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ନାମ ଓ ରୂପ, ଏବଂ ଜନ୍ମ-କର୍ମର ଲୀଳା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ ସେହି ପରମ ଭଗବାନ୍ ମୋ ପ୍ରତି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।
Verse 34
य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानां यथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणं स ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥
ଯିଏ ଲୋକମାନଙ୍କ ଆଶୟାନୁସାରେ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପ୍ରାକୃତ ଜ୍ଞାନପଥରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି—ଯେପରି ବାୟୁ ପାର୍ଥିବ ଗୁଣ ବହନ କରେ—ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ମୋ ମନୋରଥ ପୂରଣ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 35
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଦକ୍ଷ ଏଭଳି ସ୍ତୁତି କରିବାରୁ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ୍ ହରି ଅଘମର୍ଷଣ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ପରୀକ୍ଷିତ।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ଗରୁଡଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ପଦ ରଖି ପ୍ରଭୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଆଠଟି ଦୀର୍ଘ ମହାବାହୁରେ ଚକ୍ର, ଶଙ୍ଖ, ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ, ବାଣ, ଧନୁ, ପାଶ ଓ ଗଦା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା।
Verse 37
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ସେ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଘନଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖ-ନୟନଯୁକ୍ତ; ତାଙ୍କ ଦେହରେ ବନମାଳା ଶୋଭିତ ଥିଲା ଏବଂ ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ଜ୍ଵଳମାନ ଥିଲା।
Verse 38
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ତାଙ୍କ ମସ୍ତକରେ ଭବ୍ୟ କିରୀଟ, କାନରେ ଝଲମଲ କରୁଥିବା ମକରାକୃତି କୁଣ୍ଡଳ; କାଞ୍ଚୀ, ଅଙ୍ଗୁଳୀୟ, ବଲୟ, ନୂପୁର ଓ ଅଙ୍ଗଦ ଆଦି ଆଭୂଷଣରେ ସେ ଭୂଷିତ ଥିଲେ।
Verse 39
श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଦକ୍ଷଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ୍ ହରି ଅଘମର୍ଷଣ ତୀର୍ଥରେ ପ୍ରାଦୁର୍ଭାବ ହେଲେ। ଗରୁଡ଼ଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ତାଙ୍କ କମଳଚରଣ ରହିଥିଲା ଏବଂ ସେ ଆଠଟି ଦୀର୍ଘ, ବଳବାନ, ସୁନ୍ଦର ଭୁଜାରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ହାତରେ ଚକ୍ର, ଶଙ୍ଖ, ଖଡ୍ଗ, ଢାଳ, ବାଣ, ଧନୁ, ପାଶ ଓ ଗଦା ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ସେ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଘନଶ୍ୟାମ, ପ୍ରସନ୍ନ ମୁଖ-ନୟନ, ବନମାଳାଭୂଷିତ; ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ ଓ କୌସ୍ତୁଭମଣି ଜ୍ଵଳିଥିଲା। ମହାକିରୀଟ, ମକରକୁଣ୍ଡଳ, କଟିବନ୍ଧ, କଙ୍କଣ, ଅଙ୍ଗୁଠି, ନୂପୁର ଓ ବାହୁଭୂଷଣରେ ସଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସେ ତ୍ରିଲୋକମୋହନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ନାରଦ, ନନ୍ଦ ଆଦି ଭକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମୁଖ ଦେବଗଣ ଏବଂ ସିଦ୍ଧ-ଗନ୍ଧର୍ବ-ଚାରଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନିରନ୍ତର ସ୍ତୁତି-ଗାନ କରୁଥିଲେ।
Verse 40
रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ସେଇ ମହାନ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଓ ତେଜୋମୟ ରୂପ ଦେଖି ପ୍ରଜାପତି ଦକ୍ଷ ପ୍ରଥମେ କିଛି ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
Verse 41
न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥
ପର୍ବତରୁ ବହୁଥିବା ଝରଣାଜଳ ଯେପରି ନଦୀକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ, ସେପରି ତୀବ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପୂରିଗଲା। ସେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ହର୍ଷରେ ସେ କିଛି କହିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଭୂମିରେ ନିଶ୍ଚଳ ପଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 42
तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥
ଦକ୍ଷ କିଛି କହିପାରୁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ହୃଦୟ ଜାଣୁଥିବା ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନ ଦଣ୍ଡବତ୍ ହୋଇ ପ୍ରଜାବୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ନିଜ ଭକ୍ତ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ଦେଖି ଏପରି କହିଲେ।
Verse 43
श्रीभगवानुवाच प्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥
ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗ ପ୍ରାଚେତସ! ତୁମେ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସଂସିଦ୍ଧ ହୋଇଛ। ମୋ ପ୍ରତି ପରମ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ତୁମେ ମୋତେ ନେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ତେଣୁ ତୁମ ଜୀବନ କୃତାର୍ଥ ହୋଇଛ ଏବଂ ତୁମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛ।
Verse 44
प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥
ହେ ପ୍ରଜାନାଥ ଦକ୍ଷ! ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମେ ଘୋର ତପ କରିଛ; ଏହିଥିରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋର ଇଚ୍ଛା ମଧ୍ୟ ଏହି—ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୁଖୀ ହେଉନ୍ତୁ; ତେଣୁ ଲୋକହିତ ପାଇଁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ତୁମେ ଯେ ପ୍ରୟାସ କରୁଛ, ସେଥିପାଇଁ ମୁଁ ତୁମପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ।
Verse 45
ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥
ବ୍ରହ୍ମା, ଭବ (ଶିବ), ମନୁମାନେ, ଉଚ୍ଚ ଲୋକର ଦେବେଶ୍ୱରମାନେ ଏବଂ ତୁମେ ପ୍ରଜାପତିମାନେ—ଏ ସମସ୍ତେ ମୋର ବିଭୂତି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଉନ୍ନତିର ହେତୁ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
Verse 46
तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଧ୍ୟାନରୂପ ତପ ମୋର ହୃଦୟ; ସ୍ତୋତ୍ର-ମନ୍ତ୍ରରୂପ ବେଦବିଦ୍ୟା ମୋର ଶରୀର; ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କ୍ରିୟା ଓ ପରମାନନ୍ଦଭାବ ମୋର ସ୍ୱରୂପ। ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ପନ୍ନ ଯଜ୍ଞ-କ୍ରତୁମାନେ ମୋର ଅଙ୍ଗ; ଧର୍ମ-ପୁଣ୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ସୌଭାଗ୍ୟ ମୋର ମନ; ଏବଂ ମୋ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ବିଭାଗଗତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନେ ମୋର ପ୍ରାଣ ଓ ଆତ୍ମା।
Verse 47
अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥
ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବରୁ କେବଳ ମୁଁ ଥିଲି; ଭିତରେ କି ବାହାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନଥିଲା। ସେତେବେଳେ ଚେତନାମାତ୍ର ଅବ୍ୟକ୍ତ ଥିଲା, ଯେପରି ନିଦ୍ରାକାଳେ ଚେତନା ସୁପ୍ତ ଥାଏ।
Verse 48
मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥
ମୁଁ ଅନନ୍ତ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ଅନନ୍ତ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ତେଣୁ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋର ଗୁଣମୟ ସ୍ୱରୂପ ଜଣାଯାଏ। ମୋର ମାୟାଶକ୍ତିରୁ ଏହି ଭୌତିକ ବିଶ୍ୱପ୍ରପଞ୍ଚ ମୋ ମଧ୍ୟରେ ହିଁ ପ୍ରକଟ ହେଲା, ଏବଂ ସେହି ବିଶ୍ୱପ୍ରକଟିରେ ଆଦିସତ୍ତା ସ୍ୱୟଂଭୂ ଅଜ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ—ଯିଏ ତୁମର ମୂଳ ଏବଂ କୌଣସି ଭୌତିକ ମାତାରୁ ଜନ୍ମିତ ନୁହେଁ।
Verse 49
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ମୋ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ ହୋଇ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେ ନିଜକୁ ଅସମର୍ଥ ମନେ କଲେ।
Verse 50
स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥
ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଲି, ଏବଂ ମୋ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହି ତପସ୍ୟା ହେତୁ, ମହାନ ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ସହିତ ନଅ ଜଣ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେଲେ।
Verse 51
एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥
ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷ, ପ୍ରଜାପତି ପଞ୍ଚଜନଙ୍କର ଅସିକ୍ନୀ ନାମକ ଏକ କନ୍ୟା ଅଛି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅର୍ପଣ କରୁଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ତୁମର ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ।
Verse 52
मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥
ବର୍ତ୍ତମାନ ପୁରୁଷ ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀ ଭାବରେ ଯୌନ ଜୀବନରେ ଏକ ହୁଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏହିପରି, ଏହି ଝିଅର ଗର୍ଭରେ ଶହ ଶହ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଜନସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତୁ।
Verse 53
त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥
ତୁମେ ଅନେକ ଶହ ଏବଂ ହଜାର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ଦେବା ପରେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ମାୟା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷିତ ହେବେ ଏବଂ ତୁମ ପରି ଯୌନ ସମ୍ପର୍କରେ ଲିପ୍ତ ରହିବେ। କିନ୍ତୁ ତୁମ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ଦୟା ହେତୁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହକାରେ ମୋତେ ଉପହାର ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବେ।
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ଏପରି କହି ବିଶ୍ୱଭାବନ ଭଗବାନ୍ ହରି, ଦକ୍ଷଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖା ବସ୍ତୁ ପରି ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Frequently Asked Questions
After prolonged austerities in water, they emerged to find the earth’s surface densely covered by trees, obstructing intended habitation and agriculture. Their reaction is portrayed as krodha born from frustration; the episode becomes a dharma-lesson that population increase must not be pursued through destructive anger against other prajā.
Soma argues that a ruler’s dharma is poṣaṇa—protection and welfare of all subjects, including forests—because the Lord created vegetation as part of the maintenance system for embodied life. Since Paramātmā resides in trees as well, harming them in anger is spiritually offensive and socially self-defeating.
Māriṣā is presented as a virtuous maiden raised by the trees and offered to the Pracetās. Through her womb, the lineage produces Dakṣa, a major prajāpati. The narrative symbolically links ecological protection (trees) with legitimate population growth (prajā-vṛddhi) under dharma.
The Haṁsa-guhya stuti is Dakṣa’s esoteric praise emphasizing that Bhagavān is beyond material vibration, sense perception, and speculative intellect, yet is realized in purified consciousness and through loving service. The prayers function as a theological key: visarga succeeds when grounded in devotion and divine sanction, not mere technique.
The eight-armed form underscores Hari’s sovereignty over cosmic order and protection. The weapons signify governance, restraint of adharma, and the Lord’s capacity to maintain creation while empowering agents like Dakṣa to perform visarga within dharmic boundaries.
Hari states that before creation He alone existed with His potencies; from His material energy arises the cosmos and Brahmā, who then creates prajāpatis through tapas empowered by the Lord’s guidance. This frames all secondary creators as dependent instruments (śakti-āveśa in function), operating under Bhagavān’s will.