Adhyaya 3
Yamarāja Instructs the Yamadūtas: Supreme Authority, Mahājanas, and the Glory of the Holy Name
ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ଅଜାମିଳଙ୍କୁ ଧରିବା ପ୍ରୟାସ ଅଟକାଇଦେବା ପରେ, ପରୀକ୍ଷିତ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି—ଯମରାଜଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କିପରି ବାଧା ପାଇଲା। ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ଯମଦୂତମାନେ ଜଗତ୍ଶାସନର ସତ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସେଇ ଚାରି ଦୀପ୍ତିମାନ ରକ୍ଷକଙ୍କ ପରିଚୟ ବିଷୟରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି। ଯମରାଜ କହନ୍ତି—ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିକାର ଭଗବାନଙ୍କର; ବେଦବିଧି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଦୋରି ପରି ବାନ୍ଧେ। ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ବିଷ୍ଣୁସଦୃଶ ଦୁର୍ଲଭ ରକ୍ଷକ, ଯେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଧିକାରକ୍ଷେତ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଭଗବାନଙ୍କ ବିଧାନ; ଦ୍ୱାଦଶ ମହାଜନ ମାଧ୍ୟମରେ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ନାମକୀର୍ତ୍ତନରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଭାଗବତଧର୍ମ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ। ଅଜାମିଳଙ୍କ ଅନାୟାସ ‘ନାରାୟଣ’ ଉଚ୍ଚାରଣ ନାମମହିମାର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ—ଅପରାଧରହିତ ନାମ ପାପ ଉପାଡ଼ି ମୋକ୍ଷ ଦିଏ। ଯମରାଜ ଶରଣାଗତ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇବା ଓ କୃଷ୍ଣନାମ-ସେବାରେ ବିମୁଖମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଆଣିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତି; ଶେଷରେ ଯମଦୂତମାନେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ-ଭକ୍ତିରେ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟ-ଉପଦେଶ ଭଳି ଗୁହ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ସୂଚନା ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच निशम्य देव: स्वभटोपवर्णितं प्रत्याह किं तानपि धर्मराज: । एवं हताज्ञो विहतान्मुरारे- र्नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम् ॥ १ ॥
ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ହେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ! ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନିୟନ୍ତା ଯମରାଜ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବିଫଳ ହେଲା। ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ଅଜାମିଳକୁ ଧରିବାରୁ ରୋକି ଯମଦୂତମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ—ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମରାଜ ଯମ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ?
Verse 2
यमस्य देवस्य न दण्डभङ्ग: कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् । एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयं न हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम् ॥ २ ॥
ହେ ଋଷି! ଦେବ ଯମରାଜଙ୍କ ଦଣ୍ଡାଜ୍ଞା କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ମୁନି, ଏହା ଲୋକମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏବଂ ମୋର ନିଶ୍ଚୟ ଯେ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ଏହା ଦୂର କରିପାରିବେ ନାହିଁ। କୃପାକରି କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।
Verse 3
श्रीशुक उवाच भगवत्पुरुषै राजन् याम्या: प्रतिहतोद्यमा: । पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम् ॥ ३ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ! ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମକୁ ପ୍ରତିହତ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲେ। ତାପରେ ସେମାନେ ନିଜ ପତି ଯମରାଜ—ସଂୟମନୀପୁରୀର ଅଧିପତି ଓ ପାପୀମାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତା—ଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ଏହି ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ।
Verse 4
यमदूता ऊचु: कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो । त्रैविध्यं कुर्वत: कर्म फलाभिव्यक्तिहेतव: ॥ ४ ॥
ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଜୀବଲୋକରେ କେତେ ଶାସ୍ତା/ନିୟନ୍ତା ଅଛନ୍ତି? ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ତିନି ଗୁଣ ଅଧୀନ କର୍ମର ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ପ୍ରକଟ ହେବାର କାରଣ କେତେ?
Verse 5
यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिण: । कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा ॥ ५ ॥
ଯଦି ଏହି ଲୋକରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଅନେକ ଶାସକ-ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଥାଆନ୍ତି, ତେବେ କାହାକୁ ଦଣ୍ଡ ମିଳିବ ଓ କାହାକୁ ନୁହେଁ? କାହା ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ କାହା ପାଇଁ ଅମୃତ ହେବ?
Verse 6
किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद्बहूनामिह कर्मिणाम् । शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ ६ ॥
କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କର୍ମୀ ଅନେକ ଥିବାରୁ ଅନେକ ଶାସ୍ତା ଥାଇପାରନ୍ତି; ତଥାପି ଯେପରି ମଣ୍ଡଳାଧିପତିମାନେ ଏକ ସମ୍ରାଟଙ୍କ ଅଧୀନ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରୁଥିବା ଏକ ପରମ ନିୟନ୍ତା ଅବଶ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
Verse 7
अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणामधीश्वर: । शास्ता दण्डधरो नृणां शुभाशुभविवेचन: ॥ ७ ॥
ଏହେତୁ ପରମ ନ୍ୟାୟାଧୀଶ ଏକଜଣ ହେବା ଉଚିତ, ଅନେକ ନୁହେଁ। ଆମର ବୁଝାମଣା ଥିଲା—ଆପଣ ହିଁ ସେଇ ପରମ ଶାସ୍ତା; ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ଅଧିକାର ଅଛି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶୁଭ-ଅଶୁଭ କର୍ମ ବିଚାର କରି ଦଣ୍ଡ ଦିଅନ୍ତି।
Verse 8
तस्य ते विहितो दण्डो न लोके वर्ततेऽधुना । चतुर्भिरद्भुतै: सिद्धैराज्ञा ते विप्रलम्भिता ॥ ८ ॥
କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆମେ ଦେଖୁଛୁ—ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦଣ୍ଡ ଏହି ଲୋକରେ ଆଉ କାର୍ଯ୍ୟକର ନୁହେଁ, କାରଣ ଚାରିଜଣ ଅଦ୍ଭୁତ ସିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିଛନ୍ତି।
Verse 9
नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् । व्यामोचयन्पातकिनं छित्त्वा पाशान प्रसह्य ते ॥ ९ ॥
ତୁମ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ଆମେ ମହାପାପୀ ଅଜାମିଳକୁ ନରକଲୋକକୁ ନେଉଥିଲୁ; ସେତେବେଳେ ସିଦ୍ଧଲୋକର ସେ ସୁନ୍ଦର ପୁରୁଷମାନେ ବଳପୂର୍ବକ ଆମ ପାଶର ଗଠି କାଟି ତାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 10
तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् । नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम् ॥ १० ॥
ଆପଣ ଯଦି ଆମକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବନ୍ତି, ତେବେ ଆମେ ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ଅଜାମିଳ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ସହିତ ସେ ଚାରିଜଣ ତୁରନ୍ତ ଆସି—“ଭୟ କରନି, ଭୟ କରନି” ବୋଲି କହିଲେ। ସେମାନେ କିଏ?
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच इति देव: स आपृष्ट: प्रजासंयमनो यम: । प्रीत: स्वदूतान्प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरे: ॥ ११ ॥
ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଉଥିବାବେଳେ, ପ୍ରଜାସଂୟମକ ଯମରାଜ ନିଜ ଦୂତମାନଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କ ମୁଖରୁ ସେ ନାରାୟଣ-ନାମ ଶୁଣିଥିଲେ। ହରିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି ସେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 12
यम उवाच परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्च ओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् । यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशा नस्योतवद्यस्य वशे च लोक: ॥ १२ ॥
ଯମରାଜ କହିଲେ: ହେ ମୋ ସେବକମାନେ, ତୁମେ ମୋତେ ପରମ ଭାବିଛ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ମୁଁ ନୁହେଁ। ମୋଠାରୁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର-ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାଠାରୁ ଉପରେ ଜଣେ ପରମ ନିୟନ୍ତା ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅଂଶରୂପ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ପ୍ରଳୟର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ବୁଣା କପଡ଼ାର ତାଣା-ବାଣା ଦୁଇ ସୂତା ପରି ଏହି ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କରେ ଓତପ୍ରୋତ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କ ବଶରେ, ନାକରେ ଦୋରି ପଡ଼ିଥିବା ବୃଷଭ ପରି।
Verse 13
यो नामभिर्वाचि जनं निजायां बध्नाति तन्त्र्यामिव दामभिर्गा: । यस्मै बलिं त इमे नामकर्म- निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति ॥ १३ ॥
ଯେପରି ଗାଡ଼ିଆଳ ଗୋବଳଦର ନାକରେ ଦୋରି ପକାଇ ତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେପରି ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ୍ ବେଦବାଣୀର ରଜ୍ଜୁଦ୍ୱାରା—ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ, ଶୂଦ୍ର ଆଦିଙ୍କ ନାମ ଓ କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ—ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ରଖନ୍ତି। ଭୟଭକ୍ତିରେ ଏହି ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ବଳି-ଉପହାର ଅର୍ପଣ କରି ସେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
Verse 14
अहं महेन्द्रो निऋर्ति: प्रचेता: सोमोऽग्निरीश: पवनो विरिञ्चि: । आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणा: ससिद्धा: ॥ १४ ॥ अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्का: । यस्येहितं न विदु: स्पृष्टमाया: सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५ ॥
ମୁଁ ଯମରାଜ, ସ୍ୱର୍ଗର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର, ନିଋତି, ବରୁଣ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଶିବ, ପବନ, ବ୍ରହ୍ମା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ଅଷ୍ଟବସୁ, ସାଧ୍ୟ, ମରୁତ, ରୁଦ୍ର, ସିଦ୍ଧ ଓ ମରୀଚି ଆଦି ଋଷି—ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି, ଭୃଗୁ ଆଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବ-ଋଷି—ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣର ସ୍ପର୍ଶରୁ ମୁକ୍ତ; ତଥାପି ସତ୍ତ୍ୱରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ, ତେବେ ମାୟାବଶ ଅନ୍ୟମାନେ କ’ଣ ଜାଣିବେ?
Verse 15
अहं महेन्द्रो निऋर्ति: प्रचेता: सोमोऽग्निरीश: पवनो विरिञ्चि: । आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्या मरुद्गणा रुद्रगणा: ससिद्धा: ॥ १४ ॥ अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशा भृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्का: । यस्येहितं न विदु: स्पृष्टमाया: सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५ ॥
ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ବିଶ୍ୱସୃଜ ଦେବେଶ ଓ ଭୃଗୁ ଆଦି ମହର୍ଷି—ରଜ-ତମ ସ୍ପର୍ଶରହିତ—ସତ୍ତ୍ୱପ୍ରଧାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ଲୀଳା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ; ତେବେ ମାୟାସ୍ପୃଷ୍ଟ ଅନ୍ୟମାନେ କ’ଣ ଜାଣିବେ?
Verse 16
यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वा हृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते । आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनां चक्षुर्यथैवाकृतयस्तत: परम् ॥ १६ ॥
ଜୀବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରାଣବାୟୁ, ହୃଦୟର ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ବାଣୀର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ସବୁଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ; ଯେପରି ଦେହର ଅଙ୍ଗ ଆଖିକୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।
Verse 17
तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितु: परस्य मायाधिपतेर्महात्मन: । प्रायेण दूता इह वै मनोहरा- श्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावा: ॥ १७ ॥
ହରି ପରମେଶ୍ୱର ସ୍ୱୟଂସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନ; ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଅଧୀଶ୍ୱର ଏବଂ ମାୟାଶକ୍ତିର ମଧ୍ୟ ଅଧିପତି। ତାଙ୍କର ରୂପ, ଗୁଣ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଅଛି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୂତ—ବୈଷ୍ଣବମାନେ—ପ୍ରାୟଃ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ ରୂପଲକ୍ଷଣ, ଗୁଣ ଓ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ସ୍ୱାଧୀନଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।
Verse 18
भूतानि विष्णो: सुरपूजितानि दुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भुतानि । रक्षन्ति तद्भक्तिमत: परेभ्यो मत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च ॥ १८ ॥
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୂତମାନେ—ଯାହାଙ୍କୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜନ୍ତି—ବିଷ୍ଣୁ ସଦୃଶ ଅଦ୍ଭୁତ ଲକ୍ଷଣଧାରୀ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ଦର୍ଶନ। ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ, ଈର୍ଷ୍ୟାଳୁ ଲୋକ, ମୋ (ଯମର) ଅଧିକାରରୁ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ପ୍ରାକୃତିକ ବିପଦରୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
Verse 19
धर्मं तु साक्षाद्भगवत्प्रणीतं न वै विदुऋर्षयो नापि देवा: । न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्या: कुतो नु विद्याधरचारणादय: ॥ १९ ॥
ଧର୍ମ ତ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଣୀତ। ତାହାକୁ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ସଠିକ୍ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସିଦ୍ଧମୁଖ୍ୟ, ଅସୁର ଓ ମନୁଷ୍ୟ ତ କଥା କ’ଣ—ବିଦ୍ୟାଧର-ଚାରଣାଦି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 20
स्वयम्भूर्नारद: शम्भु: कुमार: कपिलो मनु: । प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम् ॥ २० ॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटा: । गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २१ ॥
ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା, ନାରଦ, ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ), ଚାରି କୁମାର, ଦେବହୂତିପୁତ୍ର କପିଳ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଜନକ, ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ, ବଳି, ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଓ ମୁଁ—ଏହି ବାରଜଣ ଭାଗବତ-ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁ। ହେ ଭଟମାନେ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ, ବିଶୁଦ୍ଧ ଓ ସାଧାରଣଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ବୋଧ; ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଅମୃତସମ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।
Verse 21
स्वयम्भूर्नारद: शम्भु: कुमार: कपिलो मनु: । प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम् ॥ २० ॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटा: । गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २१ ॥
ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ବ୍ରହ୍ମା, ନାରଦ, ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ), ଚାରି କୁମାର, କପିଳ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଜନକ, ଭୀଷ୍ମ, ବଳି, ଶୁକଦେବ ଓ ମୁଁ—ଏହି ବାରଜଣ ଭାଗବତ-ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁ। ହେ ସେବକମାନେ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁହ୍ୟ, ବିଶୁଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବୋଧ; ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ଜୀବ ଅମୃତସମ ମୋକ୍ଷ ପାଏ।
Verse 22
एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्म: पर: स्मृत: । भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभि: ॥ २२ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଧର୍ମ ଏତିକି ହିଁ—ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଯୋଗ, ଯାହା ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଗ୍ରହଣ-କୀର୍ତ୍ତନ ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
Verse 23
नामोच्चारणमाहात्म्यं हरे: पश्यत पुत्रका: । अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत ॥ २३ ॥
ହେ ପୁତ୍ରସମ ସେବକମାନେ, ହରିଙ୍କ ନାମୋଚ୍ଚାରଣର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖ। ସେହି ନାମବଳରେ ଅଜାମିଳ ପରି ପାପୀ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁପାଶରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲା।
Verse 24
एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां सङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् । विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् ॥ २४ ॥
ଏହେତୁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାପନାଶ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ-ଗୁଣ-କର୍ମର ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ହିଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଅଜାମିଳ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ‘ନାରାୟଣ’ କହି ମୁକ୍ତି ପାଇଲା।
Verse 25
प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं देव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् । त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमान: ॥ २५ ॥
ପ୍ରାୟଃ ଏହି ମହାଜନମାନେ ଏ ଗୁହ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟା ତାଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଛି। ତ୍ରୟୀ ବେଦର ‘ମଧୁପୁଷ୍ପିତ’ ବାଣୀର ବୈତାନିକ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଲାଗି ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜଡ ହୋଇଛି।
Verse 26
एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् । ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषां स्यात् पातकं तदपि हन्त्युरुगायवाद: ॥ २६ ॥
ଏଭଳି ବିଚାର କରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସର୍ବାତ୍ମଭାବେ ଭାବଯୋଗ—ଭକ୍ତି—ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ମୋ ଦଣ୍ଡର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ; ଭୁଲରେ ପାପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉରୁଗାୟଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ ତାହା ନାଶ କରେ।
Verse 27
ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ये साधव: समदृशो भगवत्प्रपन्ना: । तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान् नैषां वयं न च वय: प्रभवाम दण्डे ॥ २७ ॥
ହେ ମୋ ସେବକମାନେ, ଯେ ସାଧୁମାନେ ସମଦର୍ଶୀ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତ, ଯାହାଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗାଥା ଦେବ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ନିକଟ କରନି। ସେମାନେ ହରିଙ୍କ ଗଦାରେ ରକ୍ଷିତ; ବ୍ରହ୍ମା, ମୁଁ ଓ କାଳ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରୁନାହିଁ।
Verse 28
तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द- पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् । निष्किञ्चनै: परमहंसकुलैरसङ्गै- र्जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान् ॥ २८ ॥
ହେ ମୋ ସେବକମାନେ, ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ମୋ ପାଖକୁ କେବଳ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଣ, ଯେମାନେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ପଦାରବିନ୍ଦର ମକରନ୍ଦ-ରସରୁ ବିମୁଖ, ନିଷ୍କିଞ୍ଚନ ପରମହଂସମାନଙ୍କ ଅସଙ୍ଗ କୁଳ ସହ ସଙ୍ଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଗୃହାସକ୍ତିର ନରକପଥରେ ତୃଷ୍ଣାରେ ବନ୍ଧା।
Verse 29
जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान् ॥ २९ ॥
ହେ ମୋର ଦୂତମାନେ, ମୋ ପାଖକୁ ସେହି ପାପୀମାନଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଆଣ—ଯେମାନଙ୍କ ଜିହ୍ବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନାମ ଓ ଗୁଣ କୀର୍ତ୍ତନ କରେନାହିଁ, ଯେମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଚରଣକମଳ ସ୍ମରଣ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ଯେମାନଙ୍କ ଶିର ଏକଥର ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମେନାହିଁ। ଯେମାନେ ବିଷ୍ଣୁସେବାର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେହି ମୂଢମାନଙ୍କୁ ଆଣ।
Verse 30
तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुष: पुराणो नारायण: स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं न: । स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनां क्षान्तिर्गरीयसि नम: पुरुषाय भूम्ने ॥ ३० ॥
ହେ ପୁରାଣପୁରୁଷ ନାରାୟଣ ଭଗବାନ, ଆମ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେ ଅସତ୍କାର ହୋଇଛି, ତାହା କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ। ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଲୁନି ଏବଂ ଅପରାଧ କଲୁ। ହାତ ଯୋଡି କ୍ଷମା ମାଗୁଛୁ; ହେ ଅନନ୍ତ ମହିମାମୟ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର—ଦୟାକରି କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 31
तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् । महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम् ॥ ३१ ॥
ଏହେତୁ, ହେ କୌରବ ରାଜନ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ-ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ସମଗ୍ର ଜଗତର ପରମ ମଙ୍ଗଳ; ଏହା ମହାପାପର ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ମୂଳରୁ ଉପାଡ଼ି ଦିଏ। ଏହାକୁ ଏକାନ୍ତିକ ନିଷ୍କୃତି ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 32
शृण्वतां गृणतां वीर्याण्युद्दामानि हरेर्मुहु: । यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन्नात्मा व्रतादिभि: ॥ ३२ ॥
ଯେମାନେ ନିରନ୍ତର ହରିଙ୍କ ଅଦମ୍ୟ ବୀର୍ୟ ଓ ଲୀଳାକଥା ଶୁଣନ୍ତି ଏବଂ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍ତମ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରନ୍ତି। କେବଳ ବ୍ରତ ଓ ବୈଦିକ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ସେପରି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏନାହିଁ।
Verse 33
कृष्णाङ्घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट- मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु । अन्यस्तु कामहत आत्मरज: प्रमार्ष्टु- मीहेत कर्म यत एव रज: पुन: स्यात् ॥ ३३ ॥
ଯେ ଭକ୍ତମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକମଳର ମଧୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମାୟାର ତ୍ରିଗୁଣଜନିତ ଦୁଃଖଦାୟକ ଭୌତିକ କର୍ମରେ ରମନ୍ତିନାହିଁ; କୃଷ୍ଣପାଦକୁ ଛାଡ଼ି ପୁଣି ଜଡକର୍ମକୁ ଫେରନ୍ତିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କାମନାରେ ପୀଡିତ ଅନ୍ୟମାନେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣସେବାକୁ ଅବହେଳା କରି, କେବେ କେବେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର୍ମ କରନ୍ତି; ତଥାପି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଦ୍ଧି ହେତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ପାପକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
Verse 34
इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वं संस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते । नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमाना द्रष्टुं च बिभ्यति तत: प्रभृति स्म राजन् ॥ ३४ ॥
ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମୁଖରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ଶୁଣି ଓ ସ୍ମରଣ କରି ଯମଦୂତମାନେ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ। ସେଥିଠାରୁ ଅଚ୍ୟୁତାଶ୍ରିତ ଭକ୍ତକୁ ଦେଖିଲେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି; ପୁଣି ତାକୁ ଦେଖିବାକୁ ସାହସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜନ।
Verse 35
इतिहासमिमं गुह्यं भगवान् कुम्भसम्भव: । कथयामास मलय आसीनो हरिमर्चयन् ॥ ३५ ॥
ଏହି ଗୁହ୍ୟ ଇତିହାସକୁ କୁମ୍ଭସମ୍ଭବ ଭଗବାନ୍ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି, ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଆସୀନ ହୋଇ ହରିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରୁଥିବାବେଳେ, ମୋତେ କହିଥିଲେ।
Frequently Asked Questions
Yamarāja clarifies that he is a delegated administrator (dharmarāja) within the Lord’s universal order. Supreme control belongs to Bhagavān, from whom Brahmā, Viṣṇu, and Śiva function as empowered expansions for creation, maintenance, and dissolution. Therefore Yamarāja’s jurisdiction is real but subordinate, and it cannot override the Lord’s direct protection of surrendered devotees.
They are the authoritative knowers of bhāgavata-dharma: Brahmā, Nārada, Śiva, the four Kumāras, Kapila, Svāyambhuva Manu, Prahlāda, Janaka, Bhīṣma, Bali, Śukadeva, and Yamarāja. Their importance is epistemic and practical: dharma is subtle and cannot be derived merely by speculation or ritualism; it is learned through realized authorities who embody surrender and devotion.
The chapter teaches that the holy name is intrinsically potent (svatantra-śakti) and can awaken remembrance of the Lord, thereby severing karmic bondage. Ajāmila’s case demonstrates nāma’s extraordinary mercy: though he called his son, the sound “Nārāyaṇa” invoked the Lord’s protective agency. The text simultaneously emphasizes the importance of chanting without offenses for full spiritual fruition.
Yamarāja explains that surrendered devotees are under the Lord’s direct shelter; their ongoing chanting and remembrance acts as continual purification and protection. If a devotee commits a mistake due to bewilderment, the Lord’s corrective grace and the purifying force of nāma prevent the devotee from being dragged into the standard punitive cycle meant for those averse to Viṣṇu.