Adhyaya 17
Citraketu Offends Śiva, Is Cursed by Pārvatī, and Is Glorified as a Vaiṣṇava
ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଯୋଗ-ସମୃଦ୍ଧି ପାଇ ଚିତ୍ରକେତୁ ବିଦ୍ୟାଧରମାନଙ୍କ ନେତା ହୋଇ ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ ଲୋକ ଓ ସୁମେରୁର ଉପତ୍ୟକାମାନେ ଭ୍ରମଣ କରି ହରିଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରେ। ଏକଦା ଋଷିସଭାରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ କୋଳରେ ଉପବିଷ୍ଟ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖି ବାହ୍ୟ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଭୁଲ ବୁଝି ହସି ଶିବଙ୍କ ଆଚରଣକୁ ନିନ୍ଦା କରେ। ଶିବ ଗମ୍ଭୀର ହୋଇ ମୌନ ରହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପାର୍ବତୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାକୁ ଦୈତ୍ୟଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଶାପ ଦିଅନ୍ତି। ଚିତ୍ରକେତୁ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରତିଶୋଧ ବିନା ଶାପ ସ୍ୱୀକାର କରେ ଏବଂ କର୍ମତତ୍ତ୍ୱ, ଶାପ-ବରର ସାପେକ୍ଷତା, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସମଦୃଷ୍ଟି—ଏହି ଭାଗବତ ଦର୍ଶନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ। ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଶିବ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମହିମା—ନିର୍ଭୟତା, ବୈରାଗ୍ୟ, ସମଚିତ୍ତତା—ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ଏହି ଶାପ ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ ବୃତ୍ରାସୁର ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହେବାର ପୂର୍ବଭୂମି ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ର–ବୃତ୍ର କଥା ଓ ବାହ୍ୟତାତୀତ ଭକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱକୁ ଆଗେଇ ନେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଯେ ଦିଗରୁ ଅନନ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହେଲେ, ସେଇ ଦିଗକୁ ନମସ୍କାର କରି ବିଦ୍ୟାଧରାଧିପତି ଚିତ୍ରକେତୁ ଆକାଶରେ ବିଚରିଲେ।
Verse 2
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
ମହାଯୋଗୀ ଚିତ୍ରକେତୁ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେହବଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅକ୍ଷୟ ରଖି, ମୁନିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ବିଚରିଲେ। ନାନା ସଙ୍କଳ୍ପସିଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ସୁମେରୁର ଉପତ୍ୟକାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବିଦ୍ୟାଧର-ଲୋକର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ହରି-ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା ଗାଇ ଆନନ୍ଦ କଲେ।
Verse 3
स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥
ମହାଯୋଗୀ ଚିତ୍ରକେତୁ ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଦେହବଳ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅକ୍ଷୟ ରଖି, ମୁନିମାନେ ଓ ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ବିଚରିଲେ। ନାନା ସଙ୍କଳ୍ପସିଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧ ହେଉଥିବା ସୁମେରୁର ଉପତ୍ୟକାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ବିଦ୍ୟାଧର-ଲୋକର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ହରି-ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ମହିମା ଗାଇ ଆନନ୍ଦ କଲେ।
Verse 4
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ଏକଦା ଚିତ୍ରକେତୁ ବିଷ୍ଣୁଦତ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଶିବ ମୁନିସଭାରେ ପାର୍ବତୀଦେବୀଙ୍କୁ କୋଳେ ବସାଇ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବସିଥିଲେ। ପାର୍ବତୀ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ, ଚିତ୍ରକେତୁ ନିକଟରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହସି କଥା କହିଲେ।
Verse 5
एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गयाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: शृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥
ଏକଦା ଚିତ୍ରକେତୁ ବିଷ୍ଣୁଦତ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିମାନରେ ଆକାଶମାର୍ଗେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ଗିରୀଶ (ଶିବ)ଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଶିବ ମୁନିସଭାରେ ପାର୍ବତୀଦେବୀଙ୍କୁ କୋଳେ ବସାଇ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବସିଥିଲେ। ପାର୍ବତୀ ଶୁଣୁଥିବା ସମୟରେ, ଚିତ୍ରକେତୁ ନିକଟରେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ହସି କଥା କହିଲେ।
Verse 6
चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥
ଚିତ୍ରକେତୁ କହିଲେ—ଏହିଁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଲୋକଗୁରୁ, ଶରୀରୀ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ କହୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତଥାପି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଭାମଧ୍ୟରେ ପତ୍ନୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବସିଛନ୍ତି—କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
Verse 7
जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥
ଜଟାଧାରୀ, ଘୋର ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀମାନଙ୍କ ସଭାପତି ଭଗବାନ ଶିବ—ତଥାପି ସାଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ କୋଳେ ବସାଇ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଲଜ୍ଜାହୀନ ସାଧାରଣ ମଣିଷ।
Verse 8
प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥
ସାଧାରଣ ବନ୍ଧନଗ୍ରସ୍ତ ଲୋକେ ପ୍ରାୟଃ ଏକାନ୍ତରେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମହାବ୍ରତଧାରୀ ମହାଦେବ ମହାସାଧୁମାନଙ୍କ ସଭାରେ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଭାବେ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଛନ୍ତି—କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!
Verse 9
श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍! ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଅଗାଧ ବୁଦ୍ଧିଧାରୀ ଭଗବାନ ଶିବ ହସିଲେ ଏବଂ ସଭାରେ ମୌନ ରହିଲେ; ସଭ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅନୁସରି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
Verse 10
इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥
ଶିବ–ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ନ ଜାଣି ଚିତ୍ରକେତୁ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୋଭନ କଥା କହିଲେ। ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତା ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହରେ ନିଜକୁ ଶିବଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବୁଥିବା ସେହି ଧୃଷ୍ଟ ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 11
श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥
ଦେବୀ ପାର୍ବତୀ କହିଲେ: ହାୟ! ଏ କଣ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜଗତର ଶାସକ ଓ ଦଣ୍ଡଧର ହୋଇଯାଇଛି? ଆମ୍ଭମାନଙ୍କ ପରି ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବାର ଅଧିକାର କଣ ଏହାକୁ ମିଳିଛି?
Verse 12
न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥
ପଦ୍ମଯୋନି ବ୍ରହ୍ମା ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଭୃଗୁ ଓ ନାରଦଙ୍କ ପରି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। କୁମାରଗଣ, କପିଳ ଓ ମନୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଭୁଲି ଯାଇଛନ୍ତି, ସେଥିପାଇଁ ସେମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥
ଏହି ଚିତ୍ରକେତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଧମ। ସେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରିଛି, ଯାହାଙ୍କ ଚରଣକମଳକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଏହା ଦଣ୍ଡ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ।
Verse 14
नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥
ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଅହଂକାରରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚରଣକମଳର ଆଶ୍ରୟ ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯାହାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ସାଧୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
Verse 15
अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥
ହେ ଦୁର୍ମତି! ତେଣୁ ତୁମେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପାପପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନିଅ, ଯେପରି ତୁମେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ମହାନ ସନ୍ଥମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏପରି ଅପରାଧ ନ କର।
Verse 16
श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ପାର୍ବତୀ ଶାପ ଦେଲେ ପରେ ଚିତ୍ରକେତୁ ବିମାନରୁ ଅବତରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୟରେ ମସ୍ତକ ନମାଇ ସତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲା।
Verse 17
चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥
ଚିତ୍ରକେତୁ କହିଲା—ହେ ଅମ୍ବିକେ! ମୁଁ ଅଞ୍ଜଳି ଯୋଡି ମୋପରେ ଆସିଥିବା ଏହି ଶାପକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛି; ଦେବମାନେ ମର୍ତ୍ୟ ପାଇଁ ଯାହା କହନ୍ତି, ତାହା ତାଙ୍କର ପୂର୍ବକର୍ମାନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
Verse 18
संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥
ଏହି ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଅଜ୍ଞାନରେ ମୋହିତ ଜୀବ ଭ୍ରମଣ କରି, ପୂର୍ବକର୍ମଫଳଜନିତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ସର୍ବତ୍ର ସର୍ବଦା ଭୋଗ କରେ।
Verse 19
नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥
ଏହି ଜଗତରେ ସୁଖଦୁଃଖର କର୍ତ୍ତା ନ ଜୀବ ନିଜେ, ନ ଅନ୍ୟେ; କିନ୍ତୁ ଘୋର ଅଜ୍ଞାନରେ ଜୀବ ନିଜକୁ ଓ ଅନ୍ୟକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ମାନେ।
Verse 20
गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥
ଗୁଣପ୍ରବାହରେ ନିରନ୍ତର ବହୁଥିବା ଏହି ଜଗତରେ ଶାପ କ’ଣ, ଅନୁଗ୍ରହ କ’ଣ? ସ୍ୱର୍ଗ କ’ଣ, ନରକ କ’ଣ? ପ୍ରକୃତରେ ସୁଖ କ’ଣ, ଦୁଃଖ କ’ଣ—ଯେତେବେଳେ ସବୁ କିଛି ତରଙ୍ଗ ପରି ଅବିରତ ବହୁଛି?
Verse 21
एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥
ଭଗବାନ ଏକମାତ୍ର; ସେ ନିଜ ଆତ୍ମମାୟାରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ନିର୍ଲିପ୍ତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧନ‑ମୋକ୍ଷ ଓ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ ଅବସ୍ଥା ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 22
न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥
ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି; ତାଙ୍କର କେହି ଅତିପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ, ମିତ୍ର କି ଆତ୍ମୀୟ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ନିରଞ୍ଜନ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସୁଖରେ ରାଗ ନାହିଁ; ତେବେ ଦୁଃଖରେ ରୋଷ କେଉଁଠୁ?
Verse 23
तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥
ତଥାପି ନିଜ ଶକ୍ତିର ବିସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମାନୁସାରେ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ, ହିତ‑ଅହିତ, ବନ୍ଧନ‑ମୋକ୍ଷ, ଜନ୍ମ‑ମୃତ୍ୟୁ ଇତ୍ୟାଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ସଂସାର ପ୍ରବାହକୁ ଚାଲୁ ରଖନ୍ତି।
Verse 24
अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥
ହେ ଭାମିନି ମାତା, ଶାପମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁନାହିଁ। ହେ ସତୀ, ମୋ କଥାରେ ଯାହାକୁ ଆପଣ ଅସାଧୁ ଭାବୁଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ତାହା କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
Verse 25
श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ଅରିନ୍ଦମ ପରୀକ୍ଷିତ! ଚିତ୍ରକେତୁ ଗିରୀଶ (ଶିବ) ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ନିଜ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲା; ତାଙ୍କର ନିର୍ଭୟ ଆଚରଣ ଦେଖି ସେମାନେ ଦୁହେଁ ସ୍ମିତ କଲେ।
Verse 26
ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम् ॥ २६ ॥
ତାପରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ, ଦୈତ୍ୟ, ସିଦ୍ଧଲୋକବାସୀ ଓ ନିଜ ପାର୍ଷଦମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସମସ୍ତେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ପରମଶକ୍ତିମାନ୍ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ରୁଦ୍ରାଣୀ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 27
श्रीरुद्र उवाच दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥
ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ସୁଶ୍ରୋଣି ପାର୍ବତୀ! ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମର ଭକ୍ତ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ତୁମେ ଦେଖିଛ କି? ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭୃତ୍ୟଙ୍କର ଭୃତ୍ୟ; ଏମିତି ମହାତ୍ମାମାନେ ନିଃସ୍ପୃହ।
Verse 28
नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥
ନାରାୟଣପରାୟଣ ଭକ୍ତମାନେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଅବସ୍ଥାକୁ ଭୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ ଓ ନରକ ମଧ୍ୟ ସମାନ; କାରଣ ସେମାନେ କେବଳ ପ୍ରଭୁସେବାରେ ଆସକ୍ତ।
Verse 29
देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥
ଦେହୀଜୀବମାନେ ଦେହସଂଯୋଗରେ ପଡ଼ିଲେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମାୟା-ଲୀଳାରୁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, ଶାପ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ—ଏସବୁ ଭୌତିକ ସଂସର୍ଗର ସ୍ୱାଭାବିକ ଫଳ।
Verse 30
अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥
ଯେପରି କେହି ଭୁଲରେ ଫୁଲମାଳାକୁ ସାପ ଭାବେ, ସେପରି ଅବିବେକରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମାରେ ଭେଦ ଅଛି ବୋଲି ଧାରଣା କରି ଗୁଣ-ଦୋଷର ବିକଳ୍ପ କରେ; ସୁଖକୁ ଭଲ ଓ ଦୁଃଖକୁ ମନ୍ଦ ଭାବେ।
Verse 31
वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥
ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବାରେ ନିୟୁକ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେମାନେ ଏହି ଜଗତର କଥିତ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ରୁଚି ରଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 32
नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥
ନ ମୁଁ (ଶିବ), ନ ବ୍ରହ୍ମା, ନ ଅଶ୍ୱିନୀ-କୁମାର, ନ ନାରଦ, ନ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ମୁନିମାନେ, ନ ଦେବତାମାନେ—କେହି ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଲୀଳା ଓ ସ୍ୱରୂପକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମେ ତାଙ୍କର ଅଂଶ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପୃଥକ୍ ନିୟନ୍ତା ଭାବୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣା ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 33
न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥
ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ, କେହି ଶତ୍ରୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କେହି ନିଜର ନୁହେଁ, କେହି ପର ନୁହେଁ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା; ତେଣୁ ହରି ସମସ୍ତଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ ସୁହୃଦ୍ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରିୟ।
Verse 34
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ଏହି ମହାଭାଗ ଚିତ୍ରକେତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅନୁଗାମୀ ଭକ୍ତ; ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାନ୍ତ। ଏହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ (ନାରାୟଣ)ଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମଭକ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରହିତ, ସଦା ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ।
Verse 35
तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥
ଏହି ମହାଭାଗ ଚିତ୍ରକେତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅନୁଗାମୀ ଭକ୍ତ; ସେ ସର୍ବତ୍ର ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାନ୍ତ। ଏହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅଚ୍ୟୁତ (ନାରାୟଣ)ଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ନାରାୟଣଙ୍କ ପରମଭକ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେମାନେ ରାଗ-ଦ୍ୱେଷରହିତ, ସଦା ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ।
Verse 36
श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଉମାଙ୍କୁ କହିଥିବା ବଚନ ଶୁଣି ଦେବୀଙ୍କର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନଶିଗଲା ଏବଂ ବୁଦ୍ଧି ସ୍ଥିର ହେଲା।
Verse 37
इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥
ମହାଭାଗବତ ଚିତ୍ରକେତୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶାପ ଦେବାକୁ ସମର୍ଥ ଥିଲେ, ତଥାପି ସେ ଶାପ ଦେଲେ ନାହିଁ; ଶିବ-ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶାପକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ—ଏହି ହେଉଛି ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ସାଧୁ-ଲକ୍ଷଣ।
Verse 38
जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥
ଭବାନୀ (ଦୁର୍ଗା)ଙ୍କ ଶାପରେ ସେଇ ଚିତ୍ରକେତୁ ଦାନବୀ ଯୋନି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟାଙ୍କ ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିରୁ ସେ ଅସୁରରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତଥାପି ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ ଏବଂ ‘ବୃତ୍ରାସୁର’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
Verse 39
एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥
ପ୍ରିୟ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ, ମହାଭକ୍ତ ବୃତ୍ରାସୁର କିପରି ଅସୁରଜାତିରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ବୋଲି ତୁମେ ମୋତେ ପଚାରିଥିଲ। ସେହିପାଇଁ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି କହିଦେଲି।
Verse 40
इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥
ମହାତ୍ମା ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ ଏହି ପୁଣ୍ୟ ଇତିହାସ। ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତଙ୍କ ମୁଖରୁ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସହିତ ଏହା ଶୁଣିଲେ, ଶ୍ରୋତା ମଧ୍ୟ ସଂସାର-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 41
य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥
ଯେ ଲୋକ ପ୍ରଭାତେ ଉଠି ଶ୍ରଦ୍ଧାସହ ବାଣୀ ଓ ମନକୁ ସଂଯମ କରି, ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ଇତିହାସ ପଢ଼େ, ସେ ପରମ ଗତି—ଭଗବଦ୍ଧାମ—କୁ ପାଏ।
Frequently Asked Questions
Citraketu judged Śiva’s external posture—embracing Pārvatī in a public assembly—through conventional social decorum, not recognizing Śiva’s transcendental position and the non-material nature of divine conduct. The mistake is not merely ‘speaking’ but presuming moral superiority and criticizing an exalted personality without understanding tattva (reality), which the Bhāgavata frames as a form of offense rooted in partial knowledge.
Śiva’s silence demonstrates the restraint and profundity of a mahātmā: he does not react from ego, nor does he need to defend himself. In Bhāgavata ethics, such silence also exposes the critic’s immaturity and allows the event to become instructive—culminating in a teaching moment where Śiva later glorifies the Vaiṣṇava quality of fearlessness and detachment.
He immediately offered obeisance, accepted the curse with folded hands, and refrained from counter-cursing despite having mystic power to do so. This is praised as the standard of Vaiṣṇava conduct: humility, non-retaliation, and philosophical clarity that happiness and distress unfold under karma and daiva, while devotion remains the devotee’s true shelter.
Citraketu teaches that embodied life moves like waves in a flowing river—dualities arise and pass—so ‘curse’ and ‘favor’ are not ultimate realities. He attributes happiness and distress to the unfolding of past deeds under higher administration, and he stresses that the Supreme Lord is impartial; dualities pertain to the conditioned state under māyā, not to the Lord’s own nature.
The chapter explicitly connects Citraketu’s curse to his later birth as Vṛtrāsura, showing that external birth-status does not define devotion. A devotee may accept an apparently unfavorable embodiment due to a curse or karmic arrangement, yet retain transcendental knowledge and bhakti. This sets up the later narrative where Vṛtrāsura’s devotion becomes exemplary despite his demonic form.
Śiva teaches that devotees of Nārāyaṇa are servants of the Lord’s servants, uninterested in material happiness, and fearless in any condition. For them, heaven, hell, and even liberation are secondary to service. Such devotees naturally possess knowledge and detachment, and they remain peaceful and equal to all—hence Citraketu’s unshaken acceptance is evidence of genuine Vaiṣṇava stature.