Adhyaya 15
Nārada and Aṅgirā Instruct Citraketu: Impermanence, Ātma-Tattva, and Mantra-Upadeśa
ପୁତ୍ରମୃତ୍ୟୁର ଶୋକରେ ଚିତ୍ରକେତୁ ରାଜା ଶିଶୁର ଦେହ ପାଖରେ ଢଳି ପଡ଼ନ୍ତି। ନାରଦ ଓ ଅଙ୍ଗିରା ଶୋକର ଯୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ‘ପିତା–ପୁତ୍ର’ ପରିଚୟ କାଳପ୍ରବାହରେ କେତେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ ବୋଲି ପଚାରନ୍ତି; ଦେହସମ୍ବନ୍ଧକୁ ତରଙ୍ଗରେ ଏକଠା ହୋଇଥିବା ବାଲୁକାକଣାର ଅସ୍ଥାୟୀ ମିଳନ ଓ ବୀଜର ଶର୍ତ୍ତାଧୀନ ଉର୍ବରତା ସହ ଉପମା ଦେଇ ଅନିତ୍ୟ କହନ୍ତି। ଜଗତ ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ ନୁହେଁ; ସୃଷ୍ଟି-ସ୍ଥିତି-ପ୍ରଳୟ ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କାରକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ, ତେଣୁ ଅହଂକାରର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମିଥ୍ୟା। ସଚେତନ ଚିତ୍ରକେତୁ ସେହି ବୈଷ୍ଣବ-ଅବଧୂତସଦୃଶ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ମାଗନ୍ତି; ଅଙ୍ଗିରା ନିଜ ପରିଚୟ ଖୋଲି କହନ୍ତି ଯେ ପୂର୍ବରୁ ପୁତ୍ରଦାନ ତାଙ୍କର ଭୋଗାସକ୍ତି ପାଇଁ ଏକ ଛାଡ଼ ଥିଲା। ଗୃହ ଓ ରାଜୈଶ୍ୱର୍ୟକୁ ସ୍ୱପ୍ନର ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି ଭୟ-ଦୁଃଖର ମୂଳ ବୋଲି ବିଶ୍ଳେଷଣ କରି, ଦେହ-ମନ ପରେ ଆତ୍ମାନୁସନ୍ଧାନ ଓ ତ୍ରିତାପାତୀତ ମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତି। ଶେଷରେ ନାରଦ ସାତ ରାତିରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦର୍ଶନ ଦେବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନ୍ତ୍ର ଦେବେ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି, ଯାହା ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କ ଭକ୍ତିଉନ୍ନତିକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ऊचतुर्मृतकोपान्ते पतितं मृतकोपमम् । शोकाभिभूतं राजानं बोधयन्तौ सदुक्तिभि: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ପୁତ୍ରର ମୃତଦେହ ପାଖେ ମୃତଦେହ ସଦୃଶ ପଡ଼ିଥିବା, ଶୋକାକୁଳ ରାଜା ଚିତ୍ରକେତୁଙ୍କୁ ମହର୍ଷି ନାରଦ ଓ ଅଙ୍ଗିରା ସଦ୍ବଚନରେ ଆତ୍ମଚେତନା ବିଷୟରେ ବୋଧ କରାଇଲେ।
Verse 2
कोऽयं स्यात्तव राजेन्द्र भवान् यमनुशोचति । त्वं चास्य कतम: सृष्टौ पुरेदानीमत: परम् ॥ २ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର! ଯେ ଦେହ ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ, ତାହାର ସହିତ ତୁମର କି ସମ୍ପର୍କ? ଏବଂ ତୁମେ ତାହାର କିଏ? ଏବେ ପିତା-ପୁତ୍ର କହିପାର; କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବେ ଏହି ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା କି, ଏବେ ସତ୍ୟରେ ଅଛି କି, ଆଗକୁ ରହିବ କି?
Verse 3
यथा प्रयान्ति संयान्ति स्रोतोवेगेन बालुका: । संयुज्यन्ते वियुज्यन्ते तथा कालेन देहिन: ॥ ३ ॥
ହେ ରାଜା! ଯେପରି ସ୍ରୋତର ତରଙ୍ଗବେଗରେ ବାଲୁକାକଣା କେବେ ଏକତ୍ର ହୁଏ, କେବେ ଛିଟିଯାଏ; ସେପରି ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନେ କାଳବଳରେ କେବେ ମିଳନ କରନ୍ତି, କେବେ ବିୟୋଗ ପାଆନ୍ତି।
Verse 4
यथा धानासु वै धाना भवन्ति न भवन्ति च । एवं भूतानि भूतेषु चोदितानीशमायया ॥ ४ ॥
ଯେପରି ଜମିରେ ବୁଣା ଧାନ/ବୀଜ କେବେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ, କେବେ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମାୟାଶକ୍ତିର ପ୍ରେରଣାରେ କେବେ ସନ୍ତାନ ହୁଏ, କେବେ ଗର୍ଭଧାରଣ ହୁଏନାହିଁ। ତେଣୁ ପିତୃମାତୃତ୍ୱର ଏହି ଲୋକିକ ବନ୍ଧନରେ ଶୋକ କରନି; ସବୁ ଭଗବଦଧୀନ।
Verse 5
वयं च त्वं च ये चेमे तुल्यकालाश्चराचरा: । जन्ममृत्योर्यथा पश्चात् प्राङ्नैवमधुनापि भो: ॥ ५ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଓ ଆମେ—ତୁମର ପରାମର୍ଶଦାତା, ରାଣୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ—ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଚରାଚର, ସବୁ ଏକେ କାଳରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛୁ। ଜନ୍ମ ପୂର୍ବେ ଏହା ଥିଲାନି, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ, କିନ୍ତୁ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ।
Verse 6
भूतैर्भूतानि भूतेश: सृजत्यवति हन्ति च । आत्मसृष्टैरस्वतन्त्रैरनपेक्षोऽपि बालवत् ॥ ६ ॥
ଭୂତେଶ—ପରମ ପୁରୁଷ—ଭୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୂତମାନଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରାନ୍ତି। ସେ ନିଜେ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରକଟରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ତଥାପି ସମୁଦ୍ରତଟରେ ଖେଳୁଥିବା ଶିଶୁ ପରି, ସବୁକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖି ଲୀଳାରୂପେ କରାନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟିରେ ପିତାକୁ, ପାଳନରେ ରାଜା/ଶାସନକୁ, ସଂହାରରେ ସର୍ପାଦିକୁ ଉପକରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନ ଶକ୍ତି ନାହିଁ—ମାୟାମୋହରେ ଜୀବ ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ।
Verse 7
देहेन देहिनो राजन् देहाद्देहोऽभिजायते । बीजादेव यथा बीजं देह्यर्थ इव शाश्वत: ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯେପରି ଗୋଟିଏ ବୀଜରୁ ଅନ୍ୟ ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ଗୋଟିଏ ଦେହ (ପିତା)ରୁ ଅନ୍ୟ ଦେହ (ମାତା)ର ମାଧ୍ୟମରେ ତୃତୀୟ ଦେହ (ପୁତ୍ର) ଜନ୍ମେ। ଦେହର ଧାତୁ/ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ନିତ୍ୟ ପ୍ରବାହମାନ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରକଟ ହେଉଥିବା ଦେହୀ—ଜୀବାତ୍ମା—ମଧ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ।
Verse 8
देहदेहिविभागोऽयमविवेककृत: पुरा । जातिव्यक्तिविभागोऽयं यथा वस्तुनि कल्पित: ॥ ८ ॥
ଦେହ‑ଦେହୀର ଏହି ଭେଦ, ଏବଂ ଜାତି‑ବ୍ୟକ୍ତି, ଦେଶ‑ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭାଗ—ଅବିବେକୀମାନଙ୍କର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଯେପରି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁରେ ନାମ‑ରୂପର ଭେଦ ଆରୋପ କରାଯାଏ।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवमाश्वासितो राजा चित्रकेतुर्द्विजोक्तिभि: । विमृज्य पाणिना वक्त्रमाधिम्लानमभाषत ॥ ९ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ନାରଦ ଓ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇ ରାଜା ଚିତ୍ରକେତୁ ଜ୍ଞାନରେ ଆଶାବାନ ହେଲେ। ସେ ହାତରେ ମ୍ଲାନ ମୁହଁ ପୋଛି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 10
श्रीराजोवाच कौ युवां ज्ञानसम्पन्नौ महिष्ठौ च महीयसाम् । अवधूतेन वेषेण गूढाविह समागतौ ॥ १० ॥
ରାଜା କହିଲେ—ଆପଣମାନେ ଦୁହେଁ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ଏବଂ ମହାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଅବଧୂତ ବେଷ ଧରି ପରିଚୟ ଗୁପ୍ତ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।
Verse 11
चरन्ति ह्यवनौ कामं ब्राह्मणा भगवत्प्रिया: । मादृशां ग्राम्यबुद्धीनां बोधायोन्मत्तलिङ्गिन: ॥ ११ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବୈଷ୍ଣବ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ କେବେ କେବେ ଉନ୍ମତ୍ତଙ୍କ ପରି ବେଷ ଧରନ୍ତି। ଆମ ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସକ୍ତ ଗ୍ରାମ୍ୟବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କୁ ବୋଧ ଦେବା ଓ ଅଜ୍ଞାନ ହଟାଇବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଏହିପରି କରନ୍ତି।
Verse 12
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ହେ ମହାତ୍ମାମାନେ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ମହାପୁରୁଷ ବିଚରଣ କରନ୍ତି—ସନତ୍କୁମାର, ନାରଦ, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଦେବଳ, ଅସିତ, ଅପାନ୍ତରତମା (ବ୍ୟାସ), ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ଭଗବାନ ପରଶୁରାମ, କପିଳ, ଶୁକଦେବ, ଦୁର୍ବାସା, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ, ଅରୁଣି; ଏବଂ ରୋମଶ, ଚ୍ୟବନ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆସୁରି, ପତଞ୍ଜଲି, ବେଦଶିର-ଧୌମ୍ୟ, ପଞ୍ଚଶିଖ, ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶଲ୍ୟ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ଋତଧ୍ୱଜ ଆଦି। ଆପଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହେବେ।
Verse 13
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ହେ ମହାତ୍ମାମାନେ, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ମହାପୁରୁଷ ବିଚରଣ କରନ୍ତି—ସନତ୍କୁମାର, ନାରଦ, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଦେବଳ, ଅସିତ, ଅପାନ୍ତରତମା (ବ୍ୟାସ), ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ଭଗବାନ ପରଶୁରାମ, କପିଳ, ଶୁକଦେବ, ଦୁର୍ବାସା, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ, ଅରୁଣି; ଏବଂ ରୋମଶ, ଚ୍ୟବନ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆସୁରି, ପତଞ୍ଜଲି, ବେଦଶିର-ଧୌମ୍ୟ, ପଞ୍ଚଶିଖ, ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶଲ୍ୟ, ଶ୍ରୁତଦେବ, ଋତଧ୍ୱଜ ଆଦି। ଆପଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ହେବେ।
Verse 14
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନତ୍କୁମାର, ନାରଦ, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଦେବଲ, ଅସିତ, ଅପାନ୍ତରତମା (ବ୍ୟାସ), ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ଭଗବାନ ପରଶୁରାମ, କପିଲ, ଶୁକଦେବ, ଦୁର୍ବାସା, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅରୁଣି ଅଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ହେଲେ ରୋମଶ, ଚ୍ୟବନ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆସୁରି, ପତଞ୍ଜଳି, ବେଦଶିର ଧୌମ୍ୟ, ମୁନି ପଞ୍ଚଶିଖ, ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶଲ୍ୟ, ଶ୍ରୁତଦେବ ଓ ଋତଧ୍ୱଜ। ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟନ୍ତି।
Verse 15
कुमारो नारद ऋभुरङ्गिरा देवलोऽसित: । अपान्तरतमा व्यासो मार्कण्डेयोऽथ गौतम: ॥ १२ ॥ वसिष्ठो भगवान् राम: कपिलो बादरायणि: । दुर्वासा याज्ञवल्क्यश्च जातुकर्णस्तथारुणि: ॥ १३ ॥ रोमशश्च्यवनो दत्त आसुरि: सपतञ्जलि: । ऋषिर्वेदशिरा धौम्यो मुनि: पञ्चशिखस्तथा ॥ १४ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: श्रुतदेव ऋतध्वज: । एते परे च सिद्धेशाश्चरन्ति ज्ञानहेतव: ॥ १५ ॥
ହେ ମହାତ୍ମନ୍, ମୁଁ ଶୁଣିଛି ଯେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବା ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନତ୍କୁମାର, ନାରଦ, ଋଭୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ଦେବଲ, ଅସିତ, ଅପାନ୍ତରତମା (ବ୍ୟାସ), ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଗୌତମ, ବସିଷ୍ଠ, ଭଗବାନ ପରଶୁରାମ, କପିଲ, ଶୁକଦେବ, ଦୁର୍ବାସା, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଜାତୁକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅରୁଣି ଅଛନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ହେଲେ ରୋମଶ, ଚ୍ୟବନ, ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଆସୁରି, ପତଞ୍ଜଳି, ବେଦଶିର ଧୌମ୍ୟ, ମୁନି ପଞ୍ଚଶିଖ, ହିରଣ୍ୟନାଭ, କୌଶଲ୍ୟ, ଶ୍ରୁତଦେବ ଓ ଋତଧ୍ୱଜ। ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଟନ୍ତି।
Verse 16
तस्माद्युवां ग्राम्यपशोर्मम मूढधिय: प्रभू । अन्धे तमसि मग्नस्य ज्ञानदीप उदीर्यताम् ॥ १६ ॥
ଏହେତୁ ହେ ପ୍ରଭୁମାନେ, ଆପଣମାନେ ଦୁଇଜଣ ମୋତେ ଯଥାର୍ଥ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରିବେ। ମୁଁ ଶୁଆ-କୁକୁର ପରି ଗ୍ରାମ୍ୟ ପଶୁ ସମାନ ମୂଢବୁଦ୍ଧି, ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଛି; ଦୟାକରି ମୋ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ଜ୍ଞାନଦୀପ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରନ୍ତୁ।
Verse 17
श्रीअङ्गिरा उवाच अहं ते पुत्रकामस्य पुत्रदोऽस्म्यङ्गिरा नृप । एष ब्रह्मसुत: साक्षान्नारदो भगवानृषि: ॥ १७ ॥
ଅଙ୍ଗିରା କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ପୁତ୍ରକାମନା କରୁଥିବାବେଳେ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲି। ପୁତ୍ର ଦାନ କରିଥିବା ସେଇ ଅଙ୍ଗିରା ମୁଁ। ଏହି ଋଷି ହେଲେ ସାକ୍ଷାତ୍ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଭଗବାନ ନାରଦ।
Verse 18
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପୁତ୍ରଶୋକରେ ତୁମେ ଦୁର୍ତ୍ତର ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଇଛ। ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଗୋଚର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ତୁମ ଉପରେ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବା ପାଇଁ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ। ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ଓ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ; ତେଣୁ ଏପରି ଶୋକରେ ନିମଗ୍ନ ହେବା ତୁମ ପାଇଁ ଅଯୋଗ୍ୟ। ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନରେ ଉନ୍ନତମାନେ ଭୌତିକ ଲାଭ-ହାନିରେ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 19
इत्थं त्वां पुत्रशोकेन मग्नं तमसि दुस्तरे । अतदर्हमनुस्मृत्य महापुरुषगोचरम् ॥ १८ ॥ अनुग्रहाय भवत: प्राप्तावावामिह प्रभो । ब्रह्मण्यो भगवद्भक्तो नावासादितुमर्हसि ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ପରମ ପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କର ଉନ୍ନତ ଭକ୍ତ; ଭୌତିକ ହାନି ପାଇଁ ଶୋକରେ ଡୁବିବା ତୁମ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ। ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଜନିତ ଏହି ମିଥ୍ୟା ଶୋକରୁ ତୁମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାକୁ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଆସିଛୁ; ବ୍ରାହ୍ମଣପ୍ରିୟ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ହୋଇ ତୁମେ ଅବସାଦରେ ପଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 20
तदैव ते परं ज्ञानं ददामि गृहमागत: । ज्ञात्वान्याभिनिवेशं ते पुत्रमेव ददाम्यहम् ॥ २० ॥
ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଥିଲି, ସେତେବେଳେ ତୁମକୁ ପରମ ଜ୍ଞାନ ଦେଇପାରୁଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ମନ ବିଷୟାସକ୍ତ ଦେଖି ମୁଁ କେବଳ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଲି—ଯେ ହର୍ଷ ଓ ଶୋକ ଉଭୟର କାରଣ ହେଲା।
Verse 21
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ସନ୍ତାନବାନଙ୍କ ତାପକୁ ତୁମେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ସ୍ତ୍ରୀ, ଘର, ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପଦ—ସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ; ରାଜ୍ୟ, ସେନାବଳ, କୋଷ, ଦାସ-ଭୃତ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟ—ସବୁ ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶର କାରଣ। ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି—ବନରେ କଳ୍ପିତ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ; ସ୍ୱପ୍ନ, ମାୟା ଓ ମନୋରଥ ସମାନ।
Verse 22
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ସନ୍ତାନବାନଙ୍କ ତାପକୁ ତୁମେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ସ୍ତ୍ରୀ, ଘର, ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପଦ—ସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ; ରାଜ୍ୟ, ସେନାବଳ, କୋଷ, ଦାସ-ଭୃତ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟ—ସବୁ ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶର କାରଣ। ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି—ବନରେ କଳ୍ପିତ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ; ସ୍ୱପ୍ନ, ମାୟା ଓ ମନୋରଥ ସମାନ।
Verse 23
अधुना पुत्रिणां तापो भवतैवानुभूयते । एवं दारा गृहा रायो विविधैश्वर्यसम्पद: ॥ २१ ॥ शब्दादयश्च विषयाश्चला राज्यविभूतय: । मही राज्यं बलं कोषो भृत्यामात्यसुहृज्जना: ॥ २२ ॥ सर्वेऽपि शूरसेनेमे शोकमोहभयार्तिदा: । गन्धर्वनगरप्रख्या: स्वप्नमायामनोरथा: ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏବେ ସନ୍ତାନବାନଙ୍କ ତାପକୁ ତୁମେ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରୁଛ। ସ୍ତ୍ରୀ, ଘର, ରାଜ୍ୟ-ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ପଦ—ସବୁ ଅସ୍ଥାୟୀ; ରାଜ୍ୟ, ସେନାବଳ, କୋଷ, ଦାସ-ଭୃତ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ମିତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟ—ସବୁ ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ ଓ କ୍ଲେଶର କାରଣ। ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ପରି—ବନରେ କଳ୍ପିତ ଅସତ୍ୟ ପ୍ରାସାଦ; ସ୍ୱପ୍ନ, ମାୟା ଓ ମନୋରଥ ସମାନ।
Verse 24
दृश्यमाना विनार्थेन न दृश्यन्ते मनोभवा: । कर्मभिर्ध्यायतो नानाकर्माणि मनसोऽभवन् ॥ २४ ॥
ସ୍ତ୍ରୀ, ପୁତ୍ର, ଧନ ଆଦି ଯେ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ମନୋକଳ୍ପନା ସଦୃଶ; ପ୍ରକୃତରେ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଥାୟୀ ସତ୍ତା ନାହିଁ। ପୂର୍ବକର୍ମବଶେ ମନରେ ନାନା ବିକଳ୍ପ ଜନ୍ମେ, ଏବଂ ସେଥିରୁ ପୁନଃ କର୍ମ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 25
अयं हि देहिनो देहो द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: । देहिनो विविधक्लेशसन्तापकृदुदाहृत: ॥ २५ ॥
ଏହି ଦେହ ଜୀବର; ଏହା ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର ସଂଯୋଗ। ମନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଆଧିଭୌତିକ, ଆଧିଦୈବିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ—ତିନି ପ୍ରକାର ତାପରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ; ତେଣୁ ଏହି ଶରୀର ଦୁଃଖର ମୂଳ।
Verse 26
तस्मात् स्वस्थेन मनसा विमृश्य गतिमात्मन: । द्वैते ध्रुवार्थविश्रम्भं त्यजोपशममाविश ॥ २६ ॥
ତେଣୁ ସ୍ଥିର ମନରେ ଆତ୍ମାର ଗତି ବିଚାର କର—ତୁମେ ଦେହ କି, ମନ କି, ନା ଆତ୍ମା? କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ଦେହ ତ୍ୟାଗ ପରେ କେଉଁଠି ଯିବ, ଏବଂ ଭୌତିକ ଶୋକର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ କାହିଁକି—ଏହା ବୁଝ। ଦ୍ୱୈତରେ ଶାଶ୍ୱତତାର ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି ଅନାବଶ୍ୟକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଶାନ୍ତି ପାଅ।
Verse 27
श्रीनारद उवाच एतां मन्त्रोपनिषदं प्रतीच्छ प्रयतो मम । यां धारयन् सप्तरात्राद् द्रष्टा सङ्कर्षणं विभुम् ॥ २७ ॥
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ମୋ ପାଖରୁ ଏହି ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ ମନ୍ତ୍ର-ଉପନିଷଦ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ গ্ৰହଣ କର। ଏହାକୁ ଧାରଣ କଲେ ସପ୍ତରାତ୍ରି ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ବିଭୁ ସଙ୍କର୍ଷଣ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦର୍ଶନ କରିବ।
Verse 28
यत्पादमूलमुपसृत्य नरेन्द्र पूर्वे शर्वादयो भ्रममिमं द्वितयं विसृज्य । सद्यस्तदीयमतुलानधिकं महित्वं प्रापुर्भवानपि परं न चिरादुपैति ॥ २८ ॥
ହେ ନରେନ୍ଦ୍ର, ପୂର୍ବେ ଶିବ ଆଦି ଦେବତାମାନେ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମମୂଳରେ ଶରଣ ନେଇ ଦ୍ୱୈତର ଭ୍ରମ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ସେମାନେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଅତୁଲ ଓ ଅନଧିକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହିମା ପାଇଲେ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଅଚିରେ ସେହି ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।
Frequently Asked Questions
They are not denying affection; they are dismantling the metaphysical error that the self is defined by temporary bodily roles. By asking whether the relationship existed before birth or will persist after death, they redirect Citraketu from social identity (upādhi) to the eternal ātmā, thereby curing grief rooted in misidentification.
The analogy frames embodied association as a time-driven convergence and divergence rather than an ultimate union. Just as waves gather and disperse grains without personal intention, kāla brings jīvas together in families and then separates them, showing that lamentation cannot alter the law-like movement of time.
Citraketu describes exalted Vaiṣṇavas who sometimes conceal their stature by unconventional dress or behavior. Their apparent eccentricity protects them from worldly honor and allows them to move freely to enlighten conditioned souls; the emphasis is that true knowledge is measured by realization, not social presentation.
Gandharva-nagara refers to an illusory ‘city in the sky’—something perceived yet lacking enduring substance. The sages use it to show that worldly securities (kingdom, treasury, relatives) appear solid but are unstable and therefore become sources of fear, lamentation, and delusion when treated as permanent.
The analysis of impermanence clears the ground by reducing attachment and false identity; mantra-upadeśa then provides the positive spiritual method to anchor consciousness in Bhagavān. The promised darśana within seven nights illustrates poṣaṇa: when devotion is properly directed, the Lord reciprocates tangibly, transforming grief into realization.