Adhyaya 12

Verse 1

श्रीऋषिरुवाच एवं जिहासुर्नृप देहमाजौ मृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रं यथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀଋଷି କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ବୃତ୍ରାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କଲା। ସେ ଶୂଳ ଧରି ମହାବେଗରେ ସୁରେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା, ଯେପରି ପ୍ରଳୟଜଳରେ କୈଟଭ ମହାପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିଲା।

Verse 2

ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व- माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरो हतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥

ତାପରେ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ର ସେ ବୀର ବୃତ୍ରାସୁର ଯୁଗାନ୍ତାଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ପରି କଠୋର ଅଗ୍ର ଥିବା ଶୂଳକୁ ଘୁରାଇଲା। କ୍ରୋଧରେ ଗର୍ଜି ତାହାକୁ ମହେନ୍ଦ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡ଼ି କହିଲା—“ହେ ପାପୀ! ତୁ ହତ ହେବୁ!”

Verse 3

ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव- न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद् भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥

ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଦୀପ୍ତ ଉଲ୍କା ପରି ଥିଲା। ଦେଖିବାକୁ ଦୁର୍ଲଭ ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ରକୁ ନିର୍ଭୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଶତପର୍ବ ବଜ୍ରରେ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ ଏବଂ ବାସୁକି ନାଗରାଜଙ୍କ ଦେହ ପରି ମୋଟ ତାହାର ଗୋଟିଏ ବାହୁ ମଧ୍ୟ କାଟିଦେଲେ।

Verse 4

छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र: संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभं वज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥

ଗୋଟିଏ ବାହୁ ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ବୃତ୍ର ପରିଘ ନେଇ ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଧାଇ ଆସି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜହ୍ନାରେ ଘାତ କଲା; ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବାହନ ଐରାବତକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହାର କଲା। ତେଣୁ ମଘବାନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହାତରୁ ବଜ୍ର ଖସିପଡ଼ିଲା।

Verse 5

वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भ‍ुतं तत् सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटं निरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥

ବୃତ୍ରର ସେ କର୍ମ ଅତି ମହାଦ୍ଭୁତ ଥିଲା। ଦେବ, ଅସୁର, ଚାରଣ ଓ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସଂଘ ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁହୂତ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି ଦେଖି ସେମାନେ ‘ହା! ହା!’ ବୋଲି ଅତ୍ୟଧିକ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ।

Verse 6

इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित- श्‍च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रो जहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥

ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ହାତରୁ ବଜ୍ର ଖସିପଡ଼ିବାରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ ଏବଂ ପରାଜିତ ପରି ପୁଣି ବଜ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ସାହସ କଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ବୃତ୍ର କହିଲା: “ହେ ହର! ବଜ୍ର ଉଠାଅ, ନିଜ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କର; ଏହା ବିଷାଦର ସମୟ ନୁହେଁ।”

Verse 7

युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनां जय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरं सर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥

ହେ ଇନ୍ଦ୍ର! ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବା ଅଧୀନ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ଜୟ ସଦା ଏକ ପକ୍ଷରେ ରହେ ନାହିଁ। ସଦା ଅଜେୟ କେବଳ ପରମାତ୍ମା—ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ଥିତି ଓ ଲୟର ଈଶ୍ୱର, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଆଦି ଓ ସନାତନ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭଗବାନ।

Verse 8

लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥

ଏହି ବିଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଲୋକର ଜୀବମାନେ ଓ ଲୋକପାଳ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ବଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ। ଜାଲରେ ଧରା ପକ୍ଷୀ ପରି ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ; ସେଇ କାଳରୂପେ କାରଣ।

Verse 9

ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ତେଜ, ସହନଶକ୍ତି, ବଳ, ପ୍ରାଣଶକ୍ତି, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ସବୁ ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ଅଧୀନ। ଏହା ନ ଜାଣି ମୂଢ ଲୋକ ଜଡ ଦେହକୁ ହେତୁ ଭାବେ ମାନେ।

Verse 10

यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥

ହେ ମଘବନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର! କାଠର ନାରୀପୁତୁଳି କିମ୍ବା ପତ୍ର-ଘାସରେ ତିଆରି ମୃଗ ଯେପରି ସ୍ୱୟଂ ନ ଚଳେ, ନ ନାଚେ, ଚାଳକ ଉପରେ ନିର୍ଭର; ସେପରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ପରମ ନିୟନ୍ତା ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ନୃତ୍ୟ କରୁ—କେହି ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ।

Verse 11

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥

ତିନି ପୁରୁଷ—କାରଣୋଦକଶାୟୀ, ଗର୍ଭୋଦକଶାୟୀ ଓ କ୍ଷୀରୋଦକଶାୟୀ ବିଷ୍ଣୁ—ଏବଂ ପ୍ରକୃତି, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର, ପଞ୍ଚଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚେତନା—ପରମପୁରୁଷଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଅନୁଗ୍ରହ ବିନା ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ କିଛି ସୃଜନ କରିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 12

अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥

ଅବିଦ୍ୱାନ୍ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ନିର୍ଭରଶୀଳ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଈଶ୍ୱର ଭାବେ ମାନେ। ‘ପିତାମାତା ଦେହ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କେହି ତାହାକୁ ନାଶ କରେ’—ଏହା ସମ୍ୟକ୍ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ; କାରଣ ପରମେଶ୍ୱର ନିଜେ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଜୀବକୁ ସୃଜନ ଓ ଗ୍ରସନ କରନ୍ତି।

Verse 13

आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥

ମୃତ୍ୟୁ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଆସିଲେ ମଣିଷ ଆୟୁ, ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ସବୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ; ସେପରି ନିୟତ ବିଜୟକାଳେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ଏସବୁ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।

Verse 14

तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥

ଏହିପରି ସବୁକିଛି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାଧୀନ ଥିବାରୁ, କୀର୍ତ୍ତି-ଅକୀର୍ତ୍ତି, ଜୟ-ପରାଜୟ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜୀବନ-ମୃତ୍ୟୁ—ସବୁରେ ସମଭାବ ରଖି ଚିନ୍ତାରହିତ ରହିବା ଉଚିତ।

Verse 15

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏ ତିନି ଗୁଣ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ; ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ। ଯେ ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାକୁ ଏହି ଗୁଣମାନଙ୍କ କ୍ରିୟା-ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର କେବଳ ସାକ୍ଷୀ ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ; ସେ ମୁକ୍ତ।

Verse 16

पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥

ହେ ଶତ୍ରୁ, ମୋତେ ଦେଖ—ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଭୁଜା କଟିଗଲା; ମୁଁ ପରାଜିତ ଭଳି। ତଥାପି ତୋ ପ୍ରାଣ ନେବା ଇଚ୍ଛାରେ ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି। ମୁଁ ଶୋକ କରୁନି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ ଛାଡ଼ି ଯୁଦ୍ଧ କର।

Verse 17

प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥

ହେ ଶତ୍ରୁ, ଏହି ସମରକୁ ଜୁଆ ଖେଳ ଭଳି ଭାବ—ଏଠାରେ ପ୍ରାଣ ଦାଉ, ବାଣ ପାଶା, ଓ ବାହନର ପଶୁ ଖେଳପଟ। କାହାର ଜୟ କାହାର ପରାଜୟ କେହି ଜାଣେନି; ସବୁ ଦୈବାଧୀନ।

Verse 18

श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ସରଳ ଓ ଉପଦେଶମୟ ବଚନ ଶୁଣି ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ପୁଣି ବଜ୍ର ହାତରେ ଧରିଲେ। ମୋହ ଓ କପଟ ବିନା ହସି ଏଭଳି କହିଲେ।

Verse 19

इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीद‍ृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥

ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ଅହୋ ଦାନବ! ତୁମର ଏପରି ବୁଦ୍ଧି ଦେଖି ଜଣାପଡ଼େ ତୁମେ ସିଦ୍ଧ। ତୁମେ ସର୍ବାତ୍ମା, ଜଗଦୀଶ୍ୱର, ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁହୃଦ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତ।

Verse 20

भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥

ତୁମେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନମୋହିନୀ ବୈଷ୍ଣବୀ ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛ। ତେଣୁ ଆସୁର ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ମହାପୁରୁଷ-ଭକ୍ତର ପଦ ପାଇଛ।

Verse 21

खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥

ହେ ବୃତ୍ରାସୁର! ଏହା ସତ୍ୟରେ ମହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ—ରଜୋଗୁଣ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରକୃତି ଥିବା ତୁମ ପରି ଅସୁରଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ବାସୁଦେବ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଦୃଢ଼ ମତି ହୋଇଛି।

Verse 22

यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥

ଯାହାର ଭଗବାନ ହରି—ପରମ ଶ୍ରେୟସ୍‌ର ଈଶ୍ୱର—ଙ୍କରେ ଭକ୍ତି ଅଛି, ସେ ଅମୃତ ସମୁଦ୍ରରେ କ୍ରୀଡ଼ା କରେ; ତାହା ପାଇଁ ଛୋଟ ଖାତର ପାଣିର କ’ଣ ଉପଯୋଗ?

Verse 23

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥

ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ! ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ପରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବୃତ୍ରାସୁର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମନେକରି ପୁନର୍ବାର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 24

आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥

ହେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ! ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ବୃତ୍ରାସୁର ନିଜର ଲୌହ ଗଦାକୁ ଘୁରାଇ ବାମ ହସ୍ତରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉପରକୁ ନିକ୍ଷେପ କଲେ।

Verse 25

स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥

ସେହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜର ଶତପର୍ବ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ରାସୁରର ଗଦା ଏବଂ ହସ୍ତୀ ଶୁଣ୍ଢ ସଦୃଶ ତାହାର ହାତକୁ ଏକ ସଙ୍ଗେ କାଟି ପକାଇଲେ।

Verse 26

दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥

ଦୁଇ ବାହୁ ମୂଳରୁ କଟିଯିବା ଫଳରେ ରକ୍ତସ୍ରାବ କରୁଥିବା ବୃତ୍ରାସୁର, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଜ୍ରାଘାତରେ ଡେଣା କଟି ଆକାଶରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତ ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିଲେ।

Verse 27

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

ମହାବଳୀ ବୃତ୍ରାସୁର ନିଜର ନିମ୍ନ ହନୁକୁ ପୃଥିବୀରେ ଓ ଉପର ହନୁକୁ ଆକାଶରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରି ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ବାହନ ଐରାବତଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରିଗଲେ।

Verse 28

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

ବୃତ୍ରାସୁର ମହାପ୍ରାଣ ଓ ମହାବୀର ଥିଲା। ସେ ତଳ ଜହ୍ନୁକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଉପର ଜହ୍ନୁକୁ ଆକାଶରେ ଉଠାଇଲା। ତାହାର ମୁଖ ଆକାଶ ପରି ଗମ୍ଭୀର, ଜିଭ ବିଶାଳ ସର୍ପ ପରି ଲେଲିହାଇଲା। କାଳସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ସେ ଯେନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଗିଳିବାକୁ ଯାଉଛି। ଅତିବିଶାଳ ଦେହ ଧାରଣ କରି ପର୍ବତକୁ କମ୍ପାଇଲା ଓ ପାଦରେ ପୃଥିବୀକୁ ଚାପି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲା—ହିମାଳୟ ଚାଲୁଥିବା ପରି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସି ଐରାବତ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଜଗର ଯେପରି ହାତୀକୁ ଗିଳେ ସେପରି ଗିଳିଗଲା।

Verse 29

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

ବୃତ୍ରାସୁର ମହାପ୍ରାଣ ଓ ମହାବୀର ଥିଲା। ସେ ତଳ ଜହ୍ନୁକୁ ଭୂମିରେ ରଖି ଉପର ଜହ୍ନୁକୁ ଆକାଶରେ ଉଠାଇଲା। ତାହାର ମୁଖ ଆକାଶ ପରି ଗମ୍ଭୀର, ଜିଭ ବିଶାଳ ସର୍ପ ପରି ଲେଲିହାଇଲା। କାଳସଦୃଶ ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତରେ ସେ ଯେନେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ଗିଳିବାକୁ ଯାଉଛି। ଅତିବିଶାଳ ଦେହ ଧାରଣ କରି ପର୍ବତକୁ କମ୍ପାଇଲା ଓ ପାଦରେ ପୃଥିବୀକୁ ଚାପି ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲା—ହିମାଳୟ ଚାଲୁଥିବା ପରି। ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆସି ଐରାବତ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅଜଗର ଯେପରି ହାତୀକୁ ଗିଳେ ସେପରି ଗିଳିଗଲା।

Verse 30

वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥

ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାପତି ଓ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଲେ ଯେ ବୃତ୍ରାସୁର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗିଳିଗଲା, ସେମାନେ ଗଭୀର ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସେମାନେ ଆର୍ତ୍ତ ସ୍ୱରେ କହିଲେ—“ହା! କେତେ ବଡ଼ ବିପତ୍ତି! କେତେ ବଡ଼ ବିପତ୍ତି!”

Verse 31

निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥

ଅସୁରେନ୍ଦ୍ର ଗିଳିଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଦାନବର ଉଦରରେ ପଡ଼ି ମରିଲେ ନାହିଁ। କାରଣ ସେ ମହାପୁରୁଷ ନାରାୟଣ ସଦୃଶ ଦିବ୍ୟ କବଚରେ ସନ୍ନଦ୍ଧ ଥିଲେ ଏବଂ ଯୋଗମାୟାର ବଳରେ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ।

Verse 32

भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिश‍ृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥

ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ବଜ୍ରଦ୍ୱାରା ବୃତ୍ରାସୁରର କୁକ୍ଷିକୁ ଭେଦି ବାହାରିଲେ। ପରେ ବଲାସୁର-ବଧକ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜ ପ୍ରବଳତାରେ ଶତ୍ରୁର ଶିରକୁ ତୁରନ୍ତ କାଟିଦେଲେ; ତାହା ପର୍ବତଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା।

Verse 33

वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग: कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेन यो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥

ଯଦିଓ ବଜ୍ର ବୃତ୍ରାସୁରର ବେକ ଚାରିପଟେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘୁରୁଥିଲା, ତଥାପି ତା’ର ମୁଣ୍ଡ କାଟିବା ପାଇଁ ୩୬୦ ଦିନ ବା ଏକ ବର୍ଷ ସମୟ ଲାଗିଲା। ତା’ପରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ତା’ର ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଲା।

Verse 34

तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु- र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवाना मन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥

ଯେତେବେଳେ ବୃତ୍ରାସୁର ନିହତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ସିଦ୍ଧମାନେ ଆକାଶରେ ଆନନ୍ଦରେ ଦୁନ୍ଦୁଭି ବଜାଇଲେ। ସେମାନେ ବୈଦିକ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 35

वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ସେତେବେଳେ ବୃତ୍ରାସୁରର ଶରୀରରୁ ଆତ୍ମଜ୍ୟୋତି ନିର୍ଗତ ହେଲା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ତାହା ଭଗବାନ ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କ ନିତ୍ୟଧାମରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।