Adhyaya 10
Dadhīci’s Supreme Charity and the Opening of Indra’s War with Vṛtrāsura
ହରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଯୋଜନାନୁସାରେ ବଜ୍ର ନିର୍ମାଣ ପାଇଁ ଦଧୀଚି ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ତାଙ୍କ ଦେହ ଯାଚନା କରନ୍ତି। ଦଧୀଚି ପ୍ରଥମେ ହାସ୍ୟରେ ଦେହାସକ୍ତି ଓ ମୃତ୍ୟୁବେଦନା ଦେଖାଇ କରୁଣା, ଦାନ ଓ ଦେହର ଅନିତ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଧର୍ମଶିକ୍ଷାର ସଂବାଦ କରାନ୍ତି। ପରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି ଯେ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଦେହକୁ ଉଚ୍ଚ ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶାଶ୍ୱତ କୀର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପଞ୍ଚଭୌତିକ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ତାଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ବଜ୍ର ଗଢ଼ନ୍ତି; ଦଧୀଚିଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ବଳବାନ ଇନ୍ଦ୍ର ଐରାବତରେ ଆରୋହଣ କରି ଦେବ-ମୁନିଙ୍କ ସ୍ତୁତି ମଧ୍ୟରେ ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ବାହାରନ୍ତି। ନର୍ମଦା ତଟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଦାନବମାନଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ପ୍ରହାରରେ ଉତ୍ତାଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଦେବମାନେ ଅକ୍ଷତ ରହନ୍ତି; ତେଣୁ ଅସୁରମାନେ ଭୟରେ ପଳାନ୍ତି। ବୃତ୍ରାସୁର ସେମାନଙ୍କୁ ରୋକି କହେ—ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ; ‘କୀର୍ତ୍ତିମୟ ମୃତ୍ୟୁ’ ଯୋଗସମାଧି, ବିଶେଷତଃ ଭକ୍ତିଯୋଗ, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ନିର୍ଭୟ ନେତୃତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭକ୍ତିମୟ ଉପଦେଶର ଭୂମିକା ତିଆରି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ବିଶ୍ୱର କାରଣ ଭଗବାନ୍ ହରି, ଦେଖୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ।
Verse 2
तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥
ହେ ଭାରତ (ପରୀକ୍ଷିତ), ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଦେବତାମାନେ ଆଥର୍ବଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାନ୍ ଋଷି ଦଧୀଚିଙ୍କୁ ନିକଟେ ଗଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦାର; ଦେହଦାନ ଯାଚିଲେ ସେ ତୁରନ୍ତ କିଛି ସମ୍ମତି ଦେଲେ। କିନ୍ତୁ ଧର୍ମକଥା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ହସିମୁଖେ ପରିହାସଭାବେ ଏଭଳି କହିଲେ।
Verse 3
अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥
ହେ ଉଚ୍ଚ ଦେବଗଣ! ଦେହଧାରୀ ଜୀବମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ଅସହ୍ୟ ବେଦନା ଚେତନାକୁ ହରିନେଇଯାଏ—ଏହା ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ କି?
Verse 4
जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥
ଏହି ଜଗତରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଦେହ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ପ୍ରିୟ। ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ସବୁକିଛି ଲଗାଇଦିଅନ୍ତି; ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ମାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେହ କିଏ ଦେବ?
Verse 5
श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥
ଦେବଗଣ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍! ଆପଣଙ୍କ ପରି ମହାତ୍ମାମାନେ—ଯାହାଙ୍କ କର୍ମ ପୁଣ୍ୟକୀର୍ତ୍ତିରେ ସ୍ତୁତ ଏବଂ ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି କରୁଣାଶୀଳ—ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଦୁସ୍ତ୍ୟଜ?
Verse 6
नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱାର୍ଥପର ଲୋକ ଅନ୍ୟର ସଙ୍କଟ ଜାଣିନଥାନ୍ତି, ତେଣୁ ମାଗନ୍ତି। ଯଦି ଯାଚକ ଦାତାର କଷ୍ଟ ଜାଣିଥାନ୍ତା, ମାଗୁନଥାନ୍ତା; ଏବଂ ଦାତା ଯାଚକର ଦୁଃଖ ଜାଣିଥାନ୍ତା, ‘ନା’ କହୁନଥାନ୍ତା।
Verse 7
श्रीऋषिरुवाच धर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥
ମହାଋଷି ଦଧୀଚି କହିଲେ: ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ତୁମମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ତୁମ ଅନୁରୋଧରେ ଦେହ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲି। ଏବେ ଏହି ଦେହ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରୁଛି; କାରଣ ଏହା ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି ଛାଡ଼ିଯିବା ନିଶ୍ଚିତ।
Verse 8
योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥
ହେ ଦେବଗଣ, ଯେ ଅଧ୍ରୁବ ଦେହକୁ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଶାଶ୍ୱତ ଯଶ ପାଇଁ ତ୍ୟାଗ କରେନାହିଁ ଏବଂ ଭୂତଦୟା ନାହିଁ, ସେ ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶୋଚ୍ୟ।
Verse 9
एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥
ଏହି ହେଉଛି ଅବ୍ୟୟ ଧର୍ମ, ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ମହାଜନମାନେ ଯାହାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି—ଯେ ପରଦୁଃଖେ ଶୋଚେ ଓ ପରସୁଖେ ହର୍ଷିତ ହୁଏ।
Verse 10
अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥
ଆହା, କେତେ ଦୈନ୍ୟ କେତେ କଷ୍ଟ! ପରକୀୟ ଓ କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ମର୍ତ୍ୟ ଯଦି ନିଜ ଦେହ, ଧନ ଓ ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କୁ ପରୋପକାରେ ନିଯୁକ୍ତ କରେନାହିଁ, ତେବେ ସେମାନେ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥
ଶ୍ରୀବାଦରାୟଣି କହିଲେ—ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି ଅଥର୍ବାପୁତ୍ର ଦଧୀଚି ଦେବମାନଙ୍କ ସେବା ପାଇଁ ନିଜ ଦେହ ଦାନ କଲେ। ପରମ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଆତ୍ମାକୁ ସମର୍ପଣ କରି ପଞ୍ଚଭୌତିକ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 12
यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥
ଦଧୀଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସଂଯମ କରି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ହୋଇ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନ ଛେଦ କଲେ। ପରମ ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଦେହ କେବେ ଛୁଟିଗଲା ସେ ଜାଣିଲେ ନାହିଁ।
Verse 13
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଦଧୀଚିଙ୍କ ଅସ୍ଥିରୁ ନିର୍ମିତ ବଜ୍ରକୁ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଉଠାଇଲେ। ମୁନିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭଗବତ୍ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 14
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥
ସେ ସମସ୍ତ ଦେବଗଣ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ ନିଜ ବାହନ ଐରାବତ ଗଜେନ୍ଦ୍ରର ପିଠିରେ ଶୋଭା ପାଇଲେ। ମୁନିଗଣ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ଯେନେ ସେ ତ୍ରିଲୋକକୁ ହର୍ଷିତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 15
वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥
ହେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ! ପୂର୍ବେ କ୍ରୋଧିତ ରୁଦ୍ର ଯେପରି ଅନ୍ତକ (ଯମରାଜ)ଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଧାଇଯାଇଥିଲେ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ମହାବଳରେ ଅସୁରସେନାନାୟକମାନେ ଘେରିଥିବା ଶତ୍ରୁ ବୃତ୍ରାସୁର ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 16
तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥
ତାପରେ ସତ୍ୟଯୁଗର ଶେଷେ ଓ ତ୍ରେତାଯୁଗର ଆରମ୍ଭେ ନର୍ମଦା ତଟରେ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା।
Verse 17
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆସିଲେ, ସେମାନେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ପିତୃ, ଅଗ୍ନି, ମରୁତ, ଋଭୁ, ସାଧ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, ନିଜ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ। ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଅସହ୍ୟ ଲାଗିଲା।
Verse 18
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भिर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧଭୂମିକୁ ଆସିଲେ; ସେମାନେ ବଜ୍ରଧାରୀ ଶକ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ରୁଦ୍ର, ବସୁ, ଆଦିତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ପିତୃ, ଅଗ୍ନି, ମରୁତ, ଋଭୁ, ସାଧ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ। ନିଜ ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜ ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଅସହ୍ୟ ହେଲା।
Verse 19
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଅନର୍ବା, ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଋଷଭ, ହୟଗ୍ରୀବ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଅୟୋମୁଖ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ପ୍ରହେତି, ହେତି ଓ ଉତ୍କଲ ଆଦି ଅନେକ ଶତ-ସହସ୍ର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ—ସୁମାଳି ଓ ମାଳିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ସଜି, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁରାସଦ ଇନ୍ଦ୍ରସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ। ସିଂହନାଦ କରି ଭୟହୀନ ଓ ଦୁର୍ମଦ ହୋଇ, ଗଦା, ପରିଘ, ବାଣ, ପ୍ରାସ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ତୋମର ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ।
Verse 20
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଅନର୍ବା, ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଋଷଭ, ହୟଗ୍ରୀବ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଅୟୋମୁଖ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ପ୍ରହେତି, ହେତି ଓ ଉତ୍କଲ ଆଦି ଅନେକ ଶତ-ସହସ୍ର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ—ସୁମାଳି ଓ ମାଳିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ସଜି, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁରାସଦ ଇନ୍ଦ୍ରସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ। ସିଂହନାଦ କରି ଭୟହୀନ ଓ ଦୁର୍ମଦ ହୋଇ, ଗଦା, ପରିଘ, ବାଣ, ପ୍ରାସ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ତୋମର ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ।
Verse 21
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଅନର୍ବା, ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଋଷଭ, ହୟଗ୍ରୀବ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଅୟୋମୁଖ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ପ୍ରହେତି, ହେତି ଓ ଉତ୍କଲ ଆଦି ଅନେକ ଶତ-ସହସ୍ର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ—ସୁମାଳି ଓ ମାଳିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ସଜି, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁରାସଦ ଇନ୍ଦ୍ରସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ। ସିଂହନାଦ କରି ଭୟହୀନ ଓ ଦୁର୍ମଦ ହୋଇ, ଗଦା, ପରିଘ, ବାଣ, ପ୍ରାସ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ତୋମର ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ।
Verse 22
नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥
ନମୁଚି, ଶମ୍ବର, ଅନର୍ବା, ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ଋଷଭ, ହୟଗ୍ରୀବ, ଶଙ୍କୁଶିରା, ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଅୟୋମୁଖ, ପୁଲୋମା, ବୃଷପର୍ବା, ପ୍ରହେତି, ହେତି ଓ ଉତ୍କଲ ଆଦି ଅନେକ ଶତ-ସହସ୍ର ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସ—ସୁମାଳି ଓ ମାଳିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ—ସୁବର୍ଣ୍ଣାଭୂଷଣରେ ସଜି, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁରାସଦ ଇନ୍ଦ୍ରସେନାର ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ। ସିଂହନାଦ କରି ଭୟହୀନ ଓ ଦୁର୍ମଦ ହୋଇ, ଗଦା, ପରିଘ, ବାଣ, ପ୍ରାସ, ମୁଦ୍ଗର ଓ ତୋମର ଆଦି ଶସ୍ତ୍ରରେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଲେ।
Verse 23
शूलै: परश्वधै: खड्गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥
ଶୂଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ପରଶୁ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଶତଘ୍ନୀ-ଭୁଶୁଣ୍ଡି ପରି ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ର ନେଇ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ଦେବସେନାର ମୁଖ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛିଟିକାଇଦେଲେ।
Verse 24
न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥
ଚାରିଦିଗରୁ ବାଣଜାଲରେ ଢାକା ପଡ଼ିଥିବାରୁ ଦେବମାନେ ଦେଖାଯାଉନଥିଲେ; ଯେପରି ଘନ ମେଘରେ ଢାକା ଆକାଶରେ ତାରା ଦେଖାଯାଏନି।
Verse 25
न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥
ଦେବସେନାକୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରର ବର୍ଷା ତାଙ୍କ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା ନାହିଁ; କାରଣ ଦେବମାନେ ତ୍ୱରିତ ହସ୍ତରେ ଆକାଶପଥରେ ହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ହଜାର ଖଣ୍ଡ କରିଦେଲେ।
Verse 26
अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଓ ମନ୍ତ୍ରବଳ କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ଦାନବମାନେ ପର୍ବତଶିଖର, ଗଛ ଓ ପଥର ଦେବସେନା ଉପରେ ବର୍ଷାଇଲେ; କିନ୍ତୁ ଦେବମାନେ ପୂର୍ବବତ୍ ଆକାଶରେ ହିଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗି ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ।
Verse 27
तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥
ବୃତ୍ରାସୁରଙ୍କ ଆଦେଶାଧୀନ ଦାନବମାନେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଶସ୍ତ୍ରାସ୍ତ୍ରର ଝଡ଼ରେ ମାତ୍ର ନୁହେଁ, ଗଛ, ପଥର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବତଶିଖରରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେନା ଏକଦମ ଅକ୍ଷତ ଓ କୁଶଳ ଅଛି; ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଭୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 28
सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा: कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥
ଯେପରି କୃଷ୍ଣାନୁକୂଳ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ଉପରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଲୋକ ରୁକ୍ଷ କଥାରେ କ୍ରୋଧମୟ ମିଥ୍ୟା ଅଭିଯୋଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ସେପରି କୃଷ୍ଣର ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ଦେବମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।
Verse 29
ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥
ହରି-କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ନୁହେଁ ଏମିତି ସେ ଅସୁରମାନେ ନିଜ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ଦେଖି ଯୁଦ୍ଧଦର୍ପ ହରାଇଲେ। ଯୁଦ୍ଧର ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ନେତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କର ସାରଶକ୍ତି ହରିନେଇଥିବାରୁ, ପଳାଇବାକୁ ମନ ଧରିଲେ।
Verse 30
वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥
ତୀବ୍ର ଭୟରେ ସେନା ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିବା ଓ ମହାବୀର ଭାବେ ପରିଚିତ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ରଣଭୂମିରୁ ପଳାଉଥିବା ଦେଖି, ମହାମନା ବୀର ବୃତ୍ରାସୁର ହସି ଏହି କଥା କହିଲା।
Verse 31
कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां जगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम् ॥ ३१ ॥
କାଳ ଓ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଯାୟୀ, ବୀରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୃତ୍ରାସୁର ଚିନ୍ତନଶୀଳମାନଙ୍କୁ ରୁଚିକର ମଧୁର ବାଣୀ କହିଲା—“ହେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି! ହେ ନମୁଚି! ହେ ପୁଲୋମା! ହେ ମୟ, ଅନର୍ବା ଓ ଶମ୍ବର! ମୋ କଥା ଶୁଣ; ପଳାଅ ନାହିଁ।”
Verse 32
जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत: प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥
ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଟାଳିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ୟ ଥିବାବେଳେ, ଯଦି ଯୋଗ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁରେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକପ୍ରାପ୍ତି ଓ ଏଠାରେ ଯଶ-କୀର୍ତ୍ତି ମିଳେ, ତେବେ ଏମିତି ଗୌରବମୟ ମୃତ୍ୟୁକୁ କିଏ ନ ଗ୍ରହଣ କରିବ?
Verse 33
द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद् यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥
ଏଠାରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶଂସନୀୟ ମୃତ୍ୟୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ଗୋଟିଏ—ଭକ୍ତି-ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ମନ ଓ ପ୍ରାଣକୁ ଜିତି ଭଗବାନଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଦେହତ୍ୟାଗ; ଅନ୍ୟଟି—ସେନାର ଅଗ୍ରଣୀ ହୋଇ ରଣଭୂମିରେ ପିଠି ନ ଦେଖାଇ ବୀରଶୟ୍ୟା ପ୍ରାପ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଦୁଇକୁ ଗୌରବମୟ କହେ।
Frequently Asked Questions
Dadhīci frames the body as impermanent and ultimately consumable by beasts, valuable only when engaged in dharma and service. Recognizing that death is near “today or tomorrow,” he chooses compassion and higher purpose—transforming bodily loss into akṣaya-kīrti (imperishable fame) and service to the Lord’s cosmic order.
Viśvakarmā manufactures the vajra from Dadhīci’s bones, which are empowered by his austerity and sanctioned by Bhagavān. It is presented as the divinely arranged instrument capable of countering Vṛtrāsura’s otherwise formidable power, showing that victory depends on grace and sacrifice, not merely military strength.
The demigod forces are described as being favorably situated under Kṛṣṇa’s protection, rendering demonic weapon-showers ineffective. The lesson is theological: when aligned with Bhagavān’s will (īśa-anugraha), even overwhelming opposition becomes futile, while pride and adharmic aggression collapse from within.
He names (1) death in absorption through mystic yoga—especially bhakti-yoga—where mind and prāṇa are fixed on the Supreme, and (2) death on the battlefield without turning one’s back while leading others. They are rare because both require mastery over fear: one through inner conquest of the mind, the other through unwavering duty and courage.