Adhyaya 1
Prāyaścitta, the ‘Elephant Bath’ Problem, and the Opening of Ajāmila-Upākhyāna
ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ ଶୁକଦେବଙ୍କ ପୂର୍ବ ଉପଦେଶ—ନିବୃତ୍ତି-ମାର୍ଗ, ପ୍ରବୃତ୍ତି-ମାର୍ଗ, ମନ୍ୱନ୍ତର କଥା ଓ ନରକଗତି—କୁ ସ୍ମରଣ କରି ପଚାରନ୍ତି: ମନୁଷ୍ୟ ନରକରୁ କିପରି ରକ୍ଷା ପାଇବ? ଶୁକଦେବ ପ୍ରଥମେ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ଭାଷାରେ କହନ୍ତି—ମୃତ୍ୟୁ ପୂର୍ବରୁ ପାପର ଅନୁପାତରେ ବିଧିନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ରୋଗର ଚିକିତ୍ସା। ତେବେ ପରୀକ୍ଷିତ ନିଷ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଆପତ୍ତି ଉଠାନ୍ତି: ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଜାଣିଶୁଣି ପୁଣି ପାପ କରନ୍ତି; ଏହା ‘ଗଜସ୍ନାନ’ ପରି—ସ୍ନାନ କରି ପୁଣି ମାଟି ଲଗାଇବା। ଶୁକଦେବ ସହମତ ହୋଇ କହନ୍ତି ଯେ ଫଳାଶାପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବାସନାକୁ ମୂଳରୁ ଉପାଡ଼ି ପାରେ ନାହିଁ; ସତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନୋଦୟ, ଯାହା ଭକ୍ତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସଂଯମ, ଦାନ, ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଅହିଂସା ଓ ନାମକୀର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥାୟୀ ଶୁଦ୍ଧି, କିନ୍ତୁ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ—ଏହି ଭେଦ ସେ ଦେଖାନ୍ତି। ପରେ ଅଜାମିଳ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ: ଏକ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମ ଓ କୁସଙ୍ଗରେ ପତିତ ହୋଇ ପାପଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ମୃତ୍ୟୁବେଳେ “ନାରାୟଣ” ବୋଲି ଡାକିବା ସହିତ ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ଆସି ଯମଦୂତଙ୍କୁ ରୋକନ୍ତି—ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ଧର୍ମ-ପାପ-ନାମମହିମା ଚର୍ଚ୍ଚା ପାଇଁ ଏହା ଭୂମିକା।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच निवृत्तिमार्ग: कथित आदौ भगवता यथा । क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृति: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ! ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ନିବୃତ୍ତି-ମାର୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ସେହି କ୍ରମଯୋଗରେ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପାଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ପରମଧାମକୁ ଯାଇ, ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ର ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Verse 2
प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने । योऽसावलीनप्रकृतेर्गुणसर्ग: पुन: पुन: ॥ २ ॥
ହେ ମୁନେ! ପ୍ରବୃତ୍ତି-ଲକ୍ଷଣ ଏହି ମାର୍ଗ ତ୍ରିଗୁଣ-ବିଷୟକ। ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ ଜୀବ ଗୁଣସର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ନାନା ଦେହ ପାଏ; ଦେହାନୁସାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ନେଇ ସୁଖଦୁଃଖ ଭୋଗ କରି ପ୍ରବୃତ୍ତି-ମାର୍ଗରେ ଚାଲେ।
Verse 3
अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिता: । मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्य: स्वायम्भुवो यत: ॥ ३ ॥
ଆପଣ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ନାନା ନରକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଥିବା ପ୍ରଥମ ମନ୍ୱନ୍ତରକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି।
Verse 4
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥
ଆପଣ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ବଂଶ ଏବଂ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱର ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବନସ୍ପତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଧରାମଣ୍ଡଳର ସଂସ୍ଥାନ, ତାହାର ବିଭାଗ-ଲକ୍ଷଣ, ଆକାଶର ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମଣ୍ଡଳ ଓ ଅଧୋଲୋକ—ବିଭୁ ଯେପରି ସୃଜନ କଲେ, ସେପରି ଆପଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି।
Verse 5
प्रियव्रतोत्तानपदोर्वंशस्तच्चरितानि च । द्वीपवर्षसमुद्राद्रिनद्युद्यानवनस्पतीन् ॥ ४ ॥ धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानत: । ज्योतिषां विवराणां च यथेदमसृजद्विभु: ॥ ५ ॥
ଆପଣ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ବଂଶ ଏବଂ ଚରିତ୍ର ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ପରମେଶ୍ୱର ଦ୍ୱୀପ-ବର୍ଷ, ସମୁଦ୍ର, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବନସ୍ପତି ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଧରାମଣ୍ଡଳର ସଂସ୍ଥାନ, ତାହାର ବିଭାଗ-ଲକ୍ଷଣ, ଆକାଶର ଜ୍ୟୋତିଷ୍କମଣ୍ଡଳ ଓ ଅଧୋଲୋକ—ବିଭୁ ଯେପରି ସୃଜନ କଲେ, ସେପରି ଆପଣ ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଛନ୍ତି।
Verse 6
अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नर: । नानोग्रयातनान्नेयात्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ६ ॥
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ, କୃପାକରି କହନ୍ତୁ—ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଭୟଙ୍କର ଯାତନାଭରା ନରକକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ କିପରି ରକ୍ଷା ପାଇବେ?
Verse 7
श्रीशुक उवाच न चेदिहैवापचितिं यथांहस: कृतस्य कुर्यान्मनउक्तपाणिभि: । ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति ये कीर्तिता मे भवतस्तिग्मयातना: ॥ ७ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, ଏହି ଜୀବନରେ ମନ, ବାକ୍ୟ ଓ ଶରୀରଦ୍ୱାରା କୃତ ପାପର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଯଦି ନ କରେ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ନରକଲୋକକୁ ଯାଇ, ମୁଁ ପୂର୍ବେ କହିଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯାତନା ଭୋଗିବ।
Verse 8
तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना । दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा भिषक् चिकित्सेत रुजां निदानवित् ॥ ८ ॥
ଏହିପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀର ସମର୍ଥ, ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ପାପନିଷ୍କୃତି ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ନିଦାନଜ୍ଞ ଭିଷକ ରୋଗର ଗୁରୁ-ଲାଘବ ଦେଖି ଚିକିତ୍ସା କରେ, ସେପରି ପାପର ଗୁରୁତ୍ୱ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 9
श्रीराजोवाच दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन्नप्यात्मनोऽहितम् । करोति भूयो विवश: प्रायश्चित्तमथो कथम् ॥ ९ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ଦେଖି ଓ ଶୁଣି ମନୁଷ୍ୟ ଜାଣେ ଯେ ପାପ ନିଜ ପାଇଁ ଅହିତକର; ତଥାପି ସେ ବିବଶ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ପାପ କରେ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରି ସାରିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପୁଣି କାହିଁକି ପାପରେ ପଡ଼େ? ଏପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ?
Verse 10
क्वचिन्निवर्ततेऽभद्रात्क्वचिच्चरति तत्पुन: । प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत् ॥ १० ॥
କେବେ କେବେ ସେ ଅଭଦ୍ରରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ପୁଣି ସେହି କାମ କରେ। ତେଣୁ ଏପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତକୁ ମୁଁ ନିରର୍ଥକ ମନେ କରେ—ଏହା ହାତୀର ସ୍ନାନ ପରି; ହାତୀ ସ୍ନାନ କରି ଭୂମିକୁ ଆସିଲେ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଦେହରେ ଧୂଳି ଛିଟାଏ।
Verse 11
श्रीबादरायणिरुवाच कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते । अविद्वदधिकारित्वात्प्रायश्चित्तं विमर्शनम् ॥ ११ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, କର୍ମଦ୍ୱାରା କର୍ମନିର୍ହାର ଅନ୍ତିମ ମୁକ୍ତି ନୁହେଁ, କାରଣ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଫଳଦାୟକ କର୍ମ ରହେ। ଅଜ୍ଞାନବଶେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରେ ଲଗିବା ବୁଦ୍ଧିମତା ନୁହେଁ; ସତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେଉଛି ବେଦାନ୍ତ-ଜ୍ଞାନରେ ପରମ ସତ୍ୟବୋଧ।
Verse 12
नाश्नत: पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि । एवं नियमकृद्राजन् शनै: क्षेमाय कल्पते ॥ १२ ॥
ହେ ରାଜନ, ଯେପରି ରୋଗୀ ବୈଦ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶୁଦ୍ଧ ପଥ୍ୟ ଆହାର କଲେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସୁସ୍ଥ ହୁଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନର ନିୟମ ଅନୁସରଣ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ କ୍ରମେ ଭୌତିକ କଳୁଷରୁ ମୁକ୍ତି ପଥେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।
Verse 13
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥
ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶମ, ଦମ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ-ଶୌଚ, ଯମ-ନିୟମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା—ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧୀର ପୁରୁଷ ଦେହ, ବାକ୍, ବୁଦ୍ଧିରେ କୃତ ମହାପାପକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଯେପରି ବେଣୁଗୁଲ୍ମ ତଳର ଶୁଷ୍କ ଲତାକୁ ଅଗ୍ନି ଦହେ।
Verse 14
तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च । त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा ॥ १३ ॥ देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञा: श्रद्धयान्विता: । क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानल: ॥ १४ ॥
ତପ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଶମ-ଦମ, ତ୍ୟାଗ, ସତ୍ୟ-ଶୌଚ ଓ ଯମ-ନିୟମ ଦ୍ୱାରା—ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧୀର ପୁରୁଷ ଦେହ-ବାକ୍-ବୁଦ୍ଧିର ପାପକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ବେଣୁଗୁଲ୍ମ ତଳର ଶୁଷ୍କ ଲତାକୁ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଦହେ।
Verse 15
केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणा: । अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्कर: ॥ १५ ॥
କେବଳ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତିରେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପରାୟଣ ହୋଇଥିବା କେତେକ ବିରଳ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ମୂଳସହିତ ଝାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ କୁହୁଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ହଟେ।
Verse 16
न तथा ह्यघवान् राजन्पूयेत तपआदिभि: । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥ १६ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ପାପୀ କେବଳ ତପ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଆଦିରେ ସେପରି ପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ; ଯେପରି ସଦ୍ଭକ୍ତଙ୍କ ସେବା କରି ପ୍ରାଣକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଅର୍ପଣ କଲେ ହୁଏ।
Verse 17
सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्था: क्षेमोऽकुतोभय: । सुशीला: साधवो यत्र नारायणपरायणा: ॥ १७ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ସୁଶୀଳ ସାଧୁ, ନାରାୟଣପରାୟଣ ଶୁଦ୍ଧଭକ୍ତମାନେ ଯେ ପଥ ଅନୁସରନ କରନ୍ତି, ସେହି ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ, କ୍ଷେମକର ଓ ନିର୍ଭୟ; ଶାସ୍ତ୍ରସମ୍ମତ ମଧ୍ୟ।
Verse 18
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगा: ॥ १८ ॥
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ମୁହଁ ଫେରାଇଥିବା ଲୋକ ଯେତେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରୁନାହିଁ, ତାହା ତାକୁ ପବିତ୍ର କରେନାହିଁ; ଯେପରି ମଦିରାଭରା କୁମ୍ଭ ଅନେକ ନଦୀଜଳରେ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ।
Verse 19
सकृन्मन: कृष्णपदारविन्दयो- र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृता: ॥ १९ ॥
ଯେମାନେ ଏକଥର ମଧ୍ୟ ମନକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିବେଶ କରି, ତାଙ୍କ ନାମ-ରୂପ-ଗୁଣ-ଲୀଳାରେ ରାଗୀ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପଫଳରୁ ମୁକ୍ତ—ଏହାହିଁ ସତ୍ୟ ନିଷ୍କୃତି; ଏମିତି ଶରଣାଗତମାନେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଯମରାଜ କିମ୍ବା ପାଶଧାରୀ ଯମଦୂତଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 20
अत्र चोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । दूतानां विष्णुयमयो: संवादस्तं निबोध मे ॥ २० ॥
ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ପଣ୍ଡିତ ଓ ସାଧୁଜନ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଦୂତ ଓ ଯମଦୂତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସମ୍ବାଦଟି ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 21
कान्यकुब्जे द्विज: कश्चिद्दासीपतिरजामिल: । नाम्ना नष्टसदाचारो दास्या: संसर्गदूषित: ॥ २१ ॥
କାନ୍ୟକୁବ୍ଜ ନଗରେ ଅଜାମିଳ ନାମକ ଜଣେ ଦ୍ୱିଜ ଥିଲେ; ସେ ଦାସୀ-ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ସହ ସଂସର୍ଗ କରି ତାଙ୍କୁ ପତ୍ନୀଭାବେ ରଖିଲେ। ନୀଚ ସଙ୍ଗରେ ତାଙ୍କ ସଦାଚାର ନଷ୍ଟ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୁଣ ଲୁପ୍ତ ହେଲା।
Verse 22
बन्द्यक्षै: कैतवैश्चौर्यैर्गर्हितां वृत्तिमास्थित: । बिभ्रत्कुटुम्बमशुचिर्यातयामास देहिन: ॥ २२ ॥
ସେ ପତିତ ଅଜାମିଳ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧରି ବନ୍ଦୀ କରିବା, ଜୁଆରେ ଠକେଇ କରିବା ଓ ଚୋରି-ଲୁଟ ଭଳି ନିନ୍ଦିତ ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅଶୁଚି ହୋଇ ସେ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇ କୁଟୁମ୍ବ ପୋଷଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 23
एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् । कालोऽत्यगान्महान् राजन्नष्टाशीत्यायुष: समा: ॥ २३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏଭଳି ରହି ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଲାଳନ କରି ସେ ପାପମୟ କର୍ମରେ ସମୟ କାଟୁଥିଲେ। ଏଭଳି କରି ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଅଠାଏଁଶି ବର୍ଷ ଅତିତ ହୋଇଗଲା।
Verse 24
तस्य प्रवयस: पुत्रा दश तेषां तु योऽवम: । बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम् ॥ २४ ॥
ସେ ବୃଦ୍ଧ ଅଜାମିଳଙ୍କର ଦଶଜଣ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଶିଶୁଟି ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଥିଲା। ସବୁଠୁ ଛୋଟ ଥିବାରୁ ସେ ପିତାମାତା ଉଭୟଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଥିଲା।
Verse 25
स बद्धहृदयस्तस्मिन्नर्भके कलभाषिणि । निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम् ॥ २५ ॥
ଶିଶୁଟିର ଟୁଟୁଳା କଥା ଓ ଅସ୍ଥିର ଚଳନରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ବନ୍ଧିଗଲା। ବୃଦ୍ଧ ଅଜାମିଳ ସେହି ଲୀଳା ନିହାରି, ଶିଶୁକୁ ସେବା-ସମ୍ଭାଳ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ।
Verse 26
भुञ्जान: प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रित: । भोजयन् पाययन् मूढो न वेदागतमन्तकम् ॥ २६ ॥
ଅଜାମିଳ ଖାଇବା-ଚବାଇବା ସମୟରେ ସ୍ନେହରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଶିଶୁକୁ ମଧ୍ୟ ଚବାଇ ଖାଇବାକୁ ଡାକୁଥିଲା, ଏବଂ ପିଇବାବେଳେ ପିଆଉଥିଲା। ସଦା ପୁତ୍ରର ସେବାରେ ଓ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମ ଡାକିବାରେ ମଗ୍ନ ଥିବାରୁ ନିଜ ଆୟୁ ଶେଷ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି ବୋଲି ସେ ବୁଝିଲା ନାହିଁ।
Verse 27
स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते । मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये ॥ २७ ॥
ଏଭଳି ଅଜ୍ଞାନରେ ରହୁଥିବା ଅଜାମିଳଙ୍କ ପାଖକୁ ଯେତେବେଳେ ମୃତ୍ୟୁକାଳ ଆସିଲା, ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ନାମର ନିଜ ବାଳକ ପୁତ୍ରରେ ମାତ୍ର ମନ ଲଗାଇଲା।
Verse 28
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥
ତାପରେ ଅଜାମିଳ ଦେଖିଲା—ହାତରେ ପାଶ ଧରିଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର, ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଓ ଶରୀରରେ ରୋମ ଉଭା ହୋଇଥିବା ତିନିଜଣ ପୁରୁଷ; ସେମାନେ ତାକୁ ଯମରାଜଙ୍କ ଧାମକୁ ନେବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭ୍ରମିତ ହେଲା; ଦୂରେ ଖେଳୁଥିବା ‘ନାରାୟଣ’ ନାମକ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରୁ, ଆଖିରେ ଲୁହ ଭରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଡାକିଲା—ଏଭଳି ଭାବେ କିଛି ନ କିଛି ଭାବରେ ‘ନାରାୟଣ’ ପବିତ୍ର ନାମ ତାହାର ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା।
Verse 29
स पाशहस्तांस्त्रीन्दृष्ट्वा पुरुषानतिदारुणान् । वक्रतुण्डानूर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान् ॥ २८ ॥ दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् । प्लावितेन स्वरेणोच्चैराजुहावाकुलेन्द्रिय: ॥ २९ ॥
ଅଜାମିଳ ହାତରେ ପାଶ ଧରିଥିବା, ବାଙ୍କା ମୁହଁ ଓ ରୋମ ଉଭା ହୋଇଥିବା ତିନିଜଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖିଲା; ସେମାନେ ତାକୁ ଯମରାଜଙ୍କ ଧାମକୁ ନେବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା; ଦୂରେ ଖେଳୁଥିବା ‘ନାରାୟଣ’ ନାମକ ପୁତ୍ରର ମୋହରୁ, ଲୁହଭରା ସ୍ୱରରେ ଉଚ୍ଚରେ ଡାକିଲା—ଏଭଳି ଭାବେ ‘ନାରାୟଣ’ ପବିତ୍ର ନାମ ତାହାର ମୁଖରୁ ବାହାରିଲା।
Verse 30
निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् । भर्तुर्नाम महाराज पार्षदा: सहसापतन् ॥ ३० ॥
ହେ ମହାରାଜ! ମରୁଥିବା ଅଜାମିଳଙ୍କ ମୁଖରୁ ହରିକୀର୍ତ୍ତନ—ଅର୍ଥାତ୍ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ—ଶୁଣିମାତ୍ରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ, ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ, ସହସା ସେଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଲେ।
Verse 31
विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद्दासीपतिमजामिलम् । यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा ॥ ३१ ॥
ଯମରାଜଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଦାସୀପତି ଅଜାମିଳଙ୍କ ହୃଦୟାନ୍ତରରୁ ଜୀବକୁ ଟାଣୁଥିଲେ; ସେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଘୋଷରେ ବଳପୂର୍ବକ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
Verse 32
ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुर:सरा: । के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम् ॥ ३२ ॥
ଏପରି ନିଷେଧ ହେବା ପରେ ବୈବସ୍ୱତ (ଯମରାଜ) ଦୂତମାନେ କହିଲେ—ହେ ମହାଶୟମାନେ, ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଶାସନକୁ ପ୍ରତିଷେଧ କରିବାକୁ ସାହସ କରୁଥିବା ଆପଣମାନେ କିଏ?
Verse 33
कस्य वा कुत आयाता: कस्मादस्य निषेधथ । किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमा: ॥ ३३ ॥
ଆପଣମାନେ କାହାର ସେବକ, କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅଜାମିଳଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାରୁ ଆମକୁ କାହିଁକି ନିଷେଧ କରୁଛନ୍ତି? ଆପଣମାନେ ଦେବ, ଉପଦେବ, କିମ୍ବା ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ?
Verse 34
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ—ଆପଣମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି; ପୀତ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, କିରୀଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ଦୀପ୍ତ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ନବଯୌବନ, ସୁନ୍ଦର ଚତୁର୍ଭୁଜ; ଧନୁ-ନିଷଙ୍ଗ, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ତେଜରେ ଦିଗମାନଙ୍କ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଛି; ତେବେ ଧର୍ମପାଳଙ୍କ କିଙ୍କର ଆମକୁ କାହିଁକି ନିଷେଧ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 35
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ—ଆପଣମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି; ପୀତ ରେଶମୀ ବସ୍ତ୍ରଧାରୀ, କିରୀଟ ଓ କୁଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ, ଦୀପ୍ତ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଅଲଙ୍କୃତ। ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ନବଯୌବନ, ସୁନ୍ଦର ଚତୁର୍ଭୁଜ; ଧନୁ-ନିଷଙ୍ଗ, ଖଡ୍ଗ, ଗଦା, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ ପଦ୍ମ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ତେଜରେ ଦିଗମାନଙ୍କ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୋଇଛି; ତେବେ ଧର୍ମପାଳଙ୍କ କିଙ୍କର ଆମକୁ କାହିଁକି ନିଷେଧ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 36
सर्वे पद्मपलाशाक्षा: पीतकौशेयवासस: । किरीटिन: कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिन: ॥ ३४ ॥ सर्वे च नूत्नवयस: सर्वे चारुचतुर्भुजा: । धनुर्निषङ्गासिगदाशङ्खचक्राम्बुजश्रिय: ॥ ३५ ॥ दिशो वितिमिरालोका: कुर्वन्त: स्वेन तेजसा । किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ ॥ ३६ ॥
ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ—ଆପଣମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କମଳପତ୍ର ସଦୃଶ। ଆପଣମାନେ ପୀତ ରେଶମ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, କମଳମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ମସ୍ତକରେ ସୁନ୍ଦର କିରୀଟ ଓ କାନରେ କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରି, ସମସ୍ତେ ନବଯୌବନରେ ଦୀପ୍ତ। ଆପଣଙ୍କ ଚାରି ଭୁଜା ଧନୁ-ନିଷଙ୍ଗ, ଖଡ଼୍ଗ, ଗଦା, ଶଙ୍ଖ, ଚକ୍ର ଓ କମଳରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ଦିଗମାନଙ୍କ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଇଦେଇଛି। ତେବେ ଧର୍ମପାଳ ଯମରାଜଙ୍କ ସେବକ ଆମକୁ କାହିଁକି ଅଟକାଉଛନ୍ତି?
Verse 37
श्रीशुक उवाच इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिण: । तान् प्रत्यूचु: प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा ॥ ३७ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଯମଦୂତମାନେ ଏପରି କହିବା ପରେ, ବାସୁଦେବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନକାରୀ ସେ ସେବକମାନେ ହସି ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ଏଭଳି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 38
श्रीविष्णुदूता ऊचु: यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिण: । ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्चाधर्मस्य लक्षणम् ॥ ३८ ॥
ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଦୂତମାନେ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଧର୍ମରାଜ ଯମରାଜଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନକାରୀ, ତେବେ ଆମକୁ ଧର୍ମର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅଧର୍ମର ଲକ୍ଷଣ କହ।
Verse 39
कथं स्विद् ध्रियते दण्ड: किं वास्य स्थानमीप्सितम् । दण्ड्या: किं कारिण: सर्वे आहो स्वित्कतिचिन्नृणाम् ॥ ३९ ॥
ଦଣ୍ଡ କିପରି ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ତାହାର ଯଥୋଚିତ ସ୍ଥାନ କ’ଣ? ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ କେଉଁମାନେ? ଫଳକାମନାରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ କର୍ମୀ କି ଦଣ୍ଡନୀୟ, ନା କେବଳ କିଛି ମନୁଷ୍ୟ?
Verse 40
यमदूता ऊचु: वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्यय: । वेदो नारायण: साक्षात्स्वयम्भूरिति शुश्रुम ॥ ४० ॥
ଯମଦୂତମାନେ କହିଲେ—ବେଦରେ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହି ଧର୍ମ; ତାହାର ବିପରୀତ ଅଧର୍ମ। ଆମେ ଯମରାଜଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଛୁ—ବେଦ ସାକ୍ଷାତ୍ ନାରାୟଣ, ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଭୂ।
Verse 41
येन स्वधाम्न्यमी भावा रज:सत्त्वतमोमया: । गुणनामक्रियारूपैर्विभाव्यन्ते यथातथम् ॥ ४१ ॥
ସ୍ୱଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ ନାରାୟଣ ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃ ତ୍ରିଗୁଣ ଅନୁସାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜୀବମାନଙ୍କର ଗୁଣ, ନାମ, କ୍ରିୟା ଓ ରୂପର ଭେଦ ଯଥାଯଥ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ; ସେଇ ସର୍ବକାରଣ।
Verse 42
सूर्योऽग्नि: खं मरुद्देव: सोम: सन्ध्याहनी दिश: । कं कु: स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिण: ॥ ४२ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଦେବତାମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଦିନ, ରାତି, ଦିଗମାନେ, ଜଳ, ଭୂମି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପରମାତ୍ମା—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଜୀବର କର୍ମର ସାକ୍ଷୀ।
Verse 43
एतैरधर्मो विज्ञात: स्थानं दण्डस्य युज्यते । सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिण: ॥ ४३ ॥
ଏହି ସାକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧର୍ମ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ। ଫଳାଶାରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ କର୍ତ୍ତା ନିଜ ପାପାନୁସାରେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ।
Verse 44
सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघा: । कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान्न ह्यकर्मकृत् ॥ ४४ ॥
ହେ ବୈକୁଣ୍ଠବାସୀମାନେ, ତୁମେ ନିଷ୍ପାପ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୌତିକ ଲୋକରେ ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତେ କର୍ମୀ—ପୁଣ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ କି ପାପ। ତ୍ରିଗୁଣସଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ତଦନୁସାରେ କର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା ଜଣେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଏଠାର ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦଣ୍ଡନୀୟ।
Verse 45
येन यावान्यथाधर्मो धर्मो वेह समीहित: । स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै ॥ ४५ ॥
ଏହି ଜୀବନରେ ଯେତେ ଏବଂ ଯେପରି ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମ କରାଯାଏ, ପରଜନ୍ମରେ ସେତେଇ ଏବଂ ସେପରି କର୍ମଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ।
Verse 46
यथेह देवप्रवरास्त्रैविध्यमुपलभ्यते । भूतेषु गुणवैचित्र्यात्तथान्यत्रानुमीयते ॥ ४६ ॥
ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେପରି ଏଠାରେ ତିନି ଗୁଣର ବିଚିତ୍ରତାରୁ ଜୀବମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ—ଶାନ୍ତ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ମୂଢ; ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ ଓ ମିଶ୍ର; ଧାର୍ମିକ, ଅଧାର୍ମିକ ଓ ଅର୍ଧଧାର୍ମିକ—ସେପରି ପରଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଏହି ତ୍ରିଗୁଣ ଏକେଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ ବୋଲି ଅନୁମାନ ହୁଏ।
Verse 47
वर्तमानोऽन्ययो: कालो गुणाभिज्ञापको यथा । एवं जन्मान्ययोरेतद्धर्माधर्मनिदर्शनम् ॥ ४७ ॥
ଯେପରି ବର୍ତ୍ତମାନର ବସନ୍ତକାଳ ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ବସନ୍ତର ସ୍ୱଭାବକୁ ସୂଚାଏ, ସେପରି ସୁଖ, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ମିଶ୍ର ଅନୁଭୂତିରେ ଥିବା ଏହି ଜୀବନ ପୂର୍ବ ଓ ପରଜନ୍ମର ଧର୍ମାଧର୍ମ କର୍ମର ନିଦର୍ଶନ ହୁଏ।
Verse 48
मनसैव पुरे देव: पूर्वरूपं विपश्यति । अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानज: ॥ ४८ ॥
ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଯମରାଜ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ। ସେ ନିଜ ଧାମରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ପରମାତ୍ମା ପରି ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ମନସା ଜୀବର ପୂର୍ବକର୍ମ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ତାହାରୁ ଭବିଷ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ସେ କିପରି ଆଚରଣ କରିବ ତାହା ବୁଝନ୍ତି।
Verse 49
यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि । न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा ॥ ४९ ॥
ଯେପରି ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ତମସାବୃତ ହୋଇ ସ୍ୱପ୍ନରେ ପ୍ରକଟ ଦେହକୁ ନିଜ ଭାବି ତାହାନୁସାରେ ଆଚରଣ କରେ, ସେପରି ଜନ୍ମସ୍ମୃତି ନଷ୍ଟ ଜୀବ ପୂର୍ବ ଧର୍ମାଧର୍ମ କର୍ମରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ମାନେ; ନ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ଜାଣେ, ନ ପରଜନ୍ମ।
Verse 50
पञ्चभि: कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभि: । एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते ॥ ५० ॥
ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ ବିଷୟ—ଏହି ପନ୍ଦରର ଉପରେ ମନ ଅଛି, ଯାହା ଷୋଡଶ ତତ୍ତ୍ୱ। ମନର ଉପରେ ସପ୍ତଦଶ ତତ୍ତ୍ୱ ଜୀବାତ୍ମା; ସେ ଏହି ଷୋଡଶ ସହ ମିଶି ଏକା ଭୋଗ କରେ ଏବଂ ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ମିଶ୍ର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରେ।
Verse 51
तदेतत्षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् । धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम् ॥ ५१ ॥
ଏହା ଷୋଡଶକଳାଯୁକ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗଶରୀର, ତ୍ରିଗୁଣଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହତ୍। ପ୍ରବଳ ବାସନାରେ ଜୀବକୁ ହର୍ଷ-ଶୋକ-ଭୟ-ଆର୍ତ୍ତିଦାୟୀ ସଂସୃତିରେ ଘୁରାଏ।
Verse 52
देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन्कर्माणि कार्यते । कोशकार इवात्मानं कर्मणाच्छाद्य मुह्यति ॥ ५२ ॥
ଅଜ୍ଞ ଦେହୀ, ଷଡ୍ବର୍ଗକୁ ଜିତିପାରିନଥିବାରୁ, ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣପ୍ରଭାବରେ କର୍ମ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ରେଶମ ପୋକ ପରି ସେ ନିଜ କର୍ମଜାଳରେ ନିଜକୁ ଢାକି ମୋହିତ ହୁଏ।
Verse 53
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवश: कर्म गुणै: स्वाभाविकैर्बलात् ॥ ५३ ॥
କୌଣସି ଜୀବ ମଧ୍ୟ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଅକର୍ମ ରହିପାରେ ନାହିଁ। ସ୍ୱାଭାବିକ ଗୁଣମାନଙ୍କ ବଳରେ ସେ ଅବଶ ହୋଇ କର୍ମ କରେ।
Verse 54
लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत । यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा ॥ ५४ ॥
ଅବ୍ୟକ୍ତ ନିମିତ୍ତ (ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣ) ପାଇଲେ କର୍ମଫଳ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ। ପ୍ରବଳ ସ୍ୱଭାବ ଓ ବୀଜ ଅନୁସାରେ ଜୀବ ଯଥାୟୋନି ଜନ୍ମ ନେଏ; ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର ଗଢ଼େ।
Verse 55
एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्यय: । आसीत्स एव नचिरादीशसङ्गाद्विलीयते ॥ ५५ ॥
ପ୍ରକୃତିସଙ୍ଗରୁ ଜୀବର ଏହି ବିପର୍ୟୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ମାନବଜୀବନରେ ଈଶ୍ୱର କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗ ପାଇଲେ ଏହା ଶୀଘ୍ର ଲୟ ହୁଏ।
Verse 56
अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥
ଆରମ୍ଭରେ ଅଜାମିଳ ନାମକ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେ ଶୀଳ-ସଦାଚାର-ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ବ୍ରତରେ ଦୃଢ, ମୃଦୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ନିଗ୍ରହୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 57
अयं हि श्रुतसम्पन्न: शीलवृत्तगुणालय: । धृतव्रतो मृदुर्दान्त: सत्यवाङ्मन्त्रविच्छुचि: ॥ ५६ ॥ गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुरनहङ्कृत: । सर्वभूतसुहृत्साधुर्मितवागनसूयक: ॥ ५७ ॥
ସେ ଗୁରୁ, ଅଗ୍ନିଦେବ, ଅତିଥି ଓ ଘରର ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସେବାରେ ନିରତ ଥିଲେ ଏବଂ ଅହଂକାରରହିତ ଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହିତେଷୀ, ସାଧୁ, ମିତଭାଷୀ ଓ ଅନସୂୟକ ଥିଲେ।
Verse 58
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
ଏକଦା ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି ସେ ଦ୍ୱିଜ ବନକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଫଳ, ପୁଷ୍ପ, ସମିତ୍ ଓ କୁଶ ନେଇ ଫେରୁଥିଲେ।
Verse 59
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
ପଥରେ ସେ ଏକ କାମାତୁର ଶୂଦ୍ରକୁ ଏକ ବେଶ୍ୟା ସହିତ ଦେଖିଲେ; ଦୁହେଁ ମଧୁ-ମୈରେୟ ପିଇ ମତ୍ତ ଥିଲେ ଏବଂ ସେ ନାରୀର ଚକ୍ଷୁ ନଶାରେ ଘୂରୁଥିଲା।
Verse 60
एकदासौ वनं यात: पितृसन्देशकृद् द्विज: । आदाय तत आवृत्त: फलपुष्पसमित्कुशान् ॥ ५८ ॥ ददर्श कामिनं कञ्चिच्छूद्रं सह भुजिष्यया । पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया ॥ ५९ ॥ मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् । क्रीडन्तमनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके ॥ ६० ॥
ସେ ନାରୀ ମତ୍ତ ହୋଇ ବସ୍ତ୍ର ଢିଲା ପଡ଼ିଥିଲା ଏବଂ ଲଜ୍ଜାହୀନ ଥିଲା; ସେ ଶୂଦ୍ର ତାଙ୍କ ନିକଟେ କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲା, ଗାଉଥିଲା, ହସୁଥିଲା ଓ ନିର୍ଲଜ୍ଜ ଭାବେ ରମଣ କରୁଥିଲା—ଅଜାମିଳ ଏହିପରି ଦେଖିଲେ।
Verse 61
दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् । जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहित: ॥ ६१ ॥
ହଳଦୀ ଲେପିତ ବାହୁଦ୍ୱାରା ଶୂଦ୍ର ଜଣେ ସେହି ବେଶ୍ୟାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିଲା। ତାହା ଦେଖି ଅଜାମିଳର ହୃଦୟର ସୁପ୍ତ କାମ ଜାଗି ଉଠିଲା ଏବଂ ମୋହବଶେ ସେ ତାହାର ଅଧୀନ ହେଲା।
Verse 62
स्तम्भयन्नात्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् । न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम् ॥ ६२ ॥
ଯଥାଶକ୍ତି ସେ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଉପଦେଶ ସ୍ମରଣ କରି—ନାରୀକୁ ଦେଖିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ବୋଲି ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲା। କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ମଦନର ବଳରେ ମନ କମ୍ପିଲା ଏବଂ ସେ ତାହାକୁ ସ୍ଥିର କରିପାରିଲା ନାହିଁ।
Verse 63
तन्निमित्तस्मरव्याजग्रहग्रस्तो विचेतन: । तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद्विरराम ह ॥ ६३ ॥
ସେହି କାରଣରୁ ସ୍ମରଣ-ରୂପ ଗ୍ରହଣରେ ଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ସେ ବିବେକହୀନ ହେଲା, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହଣରେ ଢାକିଯାନ୍ତି। ମନେ ମନେ ସେ କେବଳ ସେହି ବେଶ୍ୟାକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଶୀଘ୍ରେ ସ୍ୱଧର୍ମ ତ୍ୟାଗ କଲା।
Verse 64
तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता । ग्राम्यैर्मनोरमै: कामै: प्रसीदेत यथा तथा ॥ ६४ ॥
ପିତାଙ୍କଠାରୁ ମିଳିଥିବା ଯେତେ ଧନ ଥିଲା, ସେ ସବୁ ଦ୍ୱାରା ସେହି ବେଶ୍ୟାକୁ ତୋଷାଇବାକୁ ଲାଗିଲା। ତାକୁ ପ୍ରସନ୍ନ ରଖିବା ପାଇଁ ଗ୍ରାମ୍ୟ ଓ ମନୋରମ ଭୋଗବସ୍ତୁ ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ କର୍ମ ତ୍ୟାଗ କଲା।
Verse 65
विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् । विससर्जाचिरात्पाप: स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधी: ॥ ६५ ॥
ବେଶ୍ୟାର କାମୁକ କଟାକ୍ଷରେ ଯାହାର ବୁଦ୍ଧି ବିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ସେହି ପାପୀ ବିପ୍ର ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ପାପକର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଲା। ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଲବ୍ଧ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଶୀଘ୍ରେ ତ୍ୟାଗ କଲା।
Verse 66
यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् । बभारास्या: कुटुम्बिन्या: कुटुम्बं मन्दधीरयम् ॥ ६६ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବେଶ୍ୟା-ସଙ୍ଗରୁ ସେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ହେଲା। ନ୍ୟାୟ କି ଅନ୍ୟାୟ ଯେପରି ହେଉ, ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରି ସେ ତାହାର ପୁତ୍ର-କନ୍ୟା ସହିତ ପରିବାରକୁ ପୋଷଣ କଲା।
Verse 67
यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हित: । अवर्तत चिरं कालमघायुरशुचिर्मलात् ॥ ६७ ॥
ସେ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଓ ନିନ୍ଦିତ ଆଚରଣରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରହିଲା। ବେଶ୍ୟା ପକାଇଥିବା ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି ସେ ପାପମୟ, ଅଶୁଚି, ମଲିନ ଏବଂ ନିଷିଦ୍ଧ କର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ହେଲା।
Verse 68
तत एनं दण्डपाणे: सकाशं कृतकिल्बिषम् । नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति ॥ ६८ ॥
ଏହି ପାପୀ ଅଜାମିଳ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିନାହିଁ; ତେଣୁ ଆମେ ତାକୁ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ଯମରାଜଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ନେଇଯିବୁ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାପକର୍ମର ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ପାଇ ଶୁଦ୍ଧ ହେବ।
Frequently Asked Questions
Because mechanical atonement can remove the immediate ‘dirt’ of reactions but does not remove the underlying impulse to sin (the root desire). Like an elephant that bathes and then throws dust on itself, a person may perform expiation yet return to the same habits. The Bhāgavata’s critique is that without inner transformation—knowledge culminating in devotion—atonement remains within fruitive conditioning and cannot ensure lasting purity.
The chapter emphasizes the objective potency of the Lord’s name and the extraordinary mercy connected with nāma. Ajāmila’s utterance—though prompted by attachment—was a real chanting of the divine name at the critical moment of death, and the text states it was without offense due to his intense anxiety. This invocation brings him under Viṣṇu’s protection, interrupting karmic arrest and initiating the later doctrinal clarification: bhakti and surrender shift one’s jurisdiction beyond ordinary karmic punishment.
Yamadūtas are Yamarāja’s order carriers who seize sinful souls for judgment and punishment according to dharma/adharma. Viṣṇudūtas are Viṣṇu’s messengers who protect those connected to Viṣṇu-bhakti. Their conflict centers on authority and eligibility: whether a man with grave sins who has uttered the holy name is still punishable under karma, or exempt due to taking shelter of Nārāyaṇa—an issue developed through their debate on the definition of dharma and the scope of punishment.