Adhyaya 8
Nṛsiṁhadeva Appears from the Pillar and Slays Hiraṇyakaśipu
ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ-ପ୍ରଭାବରେ ଦୈତ୍ୟପୁତ୍ରମାନେ ଶଣ୍ଡ–ଅମର୍କଙ୍କ ଭୌତିକ ଶିକ୍ଷାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଭକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଗୁରୁମାନେ ଏହା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ, ପିତା–ପୁତ୍ର ବିରୋଧ ରାଜସତ୍ତା ଓ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱର ସଙ୍କଟ ହୋଇଯାଏ। କ୍ରୋଧିତ ରାଜା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ଯେ ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ବାହାରେ ନୁହେଁ, ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ। ସର୍ବବ୍ୟାପକତାକୁ ଉପହାସ କରି ସେ ସ୍ତମ୍ଭରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରକଟ ହେବାକୁ କହି କ୍ରୋଧରେ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ଆଘାତ କରେ। ତେବେ ବିଶ୍ୱକମ୍ପୀ ନାଦ ଉଠେ ଏବଂ ପ୍ରଭୁ ଅଦ୍ଭୁତ ସୀମାରୂପେ—ନ ମନୁଷ୍ୟ, ନ ସିଂହ—ନୃସିଂହଦେବ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଦ୍ୱାରମଧ୍ୟରେ ନିଜ କୋଳରେ ରଖି ନଖରେ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରନ୍ତି, ବରଦାନର ନିୟମ ପୂରଣ କରି ଜଗତ୍ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉଗ୍ରତାରେ ଲୋକ କମ୍ପେ; ଦେବତା ଓ ନାନା ଲୋକର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆସି ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ପରେ ପ୍ରଭୁ-ଶାନ୍ତି ଓ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ମହିମା-ବର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଆଗେଇଯାଏ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच अथ दैत्यसुता: सर्वे श्रुत्वा तदनुवर्णितम् । जगृहुर्निरवद्यत्वान्नैव गुर्वनुशिक्षितम् ॥ १ ॥
ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଦୈତ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଉପଦେଶକୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ତାହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ଶିକ୍ଷକ ଷଣ୍ଡ ଓ ଅମର୍କଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଭୌତିକବାଦୀ ଶିକ୍ଷାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କଲେ।
Verse 2
अथाचार्यसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् । आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद्यथा ॥ २ ॥
ଯେତେବେଳେ ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଷଣ୍ଡ ଓ ଅମର୍କ ଦେଖିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ଛାତ୍ର (ଦୈତ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନେ) ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ସଙ୍ଗ ହେତୁ କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଉନ୍ନତି କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ। ସେମାନେ ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ପରିସ୍ଥିତି ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।
Verse 3
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ବୁଝିବା ପରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଯାହା ଫଳରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ନିଜ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ। ସ୍ୱଭାବତଃ ନିଷ୍ଠୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଅପମାନିତ ଅନୁଭବ କରି ପାଦରେ ଦଳିତ ସାପ ପରି ଗର୍ଜନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶାନ୍ତ ଓ ବିନମ୍ର ଥିଲେ ଏବଂ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଛିଡ଼ା ହୋଇଥିଲେ। ତଥାପି, ବକ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଚାହିଁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ।
Verse 4
कोपावेशचलद्गात्र: पुत्रं हन्तुं मनो दधे । क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् । आहेक्षमाण: पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा ॥ ३ ॥ प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् । सर्प: पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुण: ॥ ४ ॥
ଯେତେବେଳେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତି ବୁଝିପାରିଲେ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଏପରିକି ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା | ଶେଷରେ ସେ ନିଜ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଲେ | ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସ୍ୱଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର ଥିଲେ ଏବଂ ଅପମାନିତ ଅନୁଭବ କରି ସେ ପାଦରେ ଦଳିତ ହୋଇଥିବା ସାପ ପରି ଗର୍ଜନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ | ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଶାନ୍ତ, ନମ୍ର ଏବଂ ଭଦ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିଲା ଏବଂ ସେ ହାତ ଯୋଡି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଛିଡା ହୋଇଥିଲେ | ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବୟସ ଏବଂ ଆଚରଣ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଦଣ୍ଡ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନଥିଲେ | ତଥାପି, ବକ୍ର ଆଖିରେ ଚାହିଁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଭର୍ତ୍ସନା କଲେ |
Verse 5
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच हे दुर्विनीत मन्दात्मन्कुलभेदकराधम । स्तब्धं मच्छासनोद्वृत्तं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम् ॥ ५ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲେ: ହେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଦ୍ଧତ, ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି କୁଳଦ୍ରୋହୀ, ନରାଧମ! ତୁମେ ମୋର ଶାସନକୁ ଅମାନ୍ୟ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଜଣେ ଜିଦ୍ଖୋର ମୂର୍ଖ | ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ଯମରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇବି |
Verse 6
क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोका: सहेश्वरा: । तस्य मेऽभीतवन्मूढ शासनं किं बलोऽत्यगा: ॥ ६ ॥
ମୋ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଆରେ ଦୁଷ୍ଟ! ତୁମେ ଜାଣ ଯେ ଯେତେବେଳେ ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏ, ତିନି ଲୋକର ଗ୍ରହ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଶାସକମାନେ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି | କାହାର ଶକ୍ତି ବଳରେ ତୁମେ ଏତେ ଉଦ୍ଧତ ହୋଇଛ ଯେ ନିର୍ଭୟରେ ମୋର ଶାସନକୁ ଅମାନ୍ୟ କରୁଛ?
Verse 7
श्रीप्रह्राद उवाच न केवलं मे भवतश्च राजन् स वै बलं बलिनां चापरेषाम् । परेऽवरेऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीता: ॥ ७ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ କହିଲେ: ହେ ରାଜନ୍, ମୋର ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ, ଯାହା ବିଷୟରେ ଆପଣ ପଚାରୁଛନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କର ଉତ୍ସ | ବାସ୍ତବରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଉତ୍ସ ଏକ ଅଟେ | ସେ କେବଳ ଆପଣଙ୍କର କିମ୍ବା ମୋର ଶକ୍ତି ନୁହଁନ୍ତି, ବରଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ଶକ୍ତି | ତାଙ୍କ ବିନା କେହି କୌଣସି ଶକ୍ତି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ | ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ନିକୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମେତ ସମସ୍ତେ ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ |
Verse 8
स ईश्वर: काल उरुक्रमोऽसा- वोज: सह: सत्त्वबलेन्द्रियात्मा । स एव विश्वं परम: स्वशक्तिभि: सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेश: ॥ ८ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଏବଂ କାଳ ଅଟନ୍ତି, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତି, ମନର ଶକ୍ତି, ଶରୀରର ଶକ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଅଟନ୍ତି | ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଅସୀମ | ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଭୌତିକ ପ୍ରକୃତିର ତିନୋଟି ଗୁଣର ନିୟନ୍ତ୍ରକ | ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ସେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି ଏବଂ ବିନାଶ ମଧ୍ୟ କରନ୍ତି |
Verse 9
जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मन: समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विष: । ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात् तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समर्हणम् ॥ ९ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ କହିଲେ: ହେ ପିତା, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଆସୁରିକ ମନୋଭାବ ପରିତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ । ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଭେଦଭାବ ରଖନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦର୍ଶୀ ହୁଅନ୍ତୁ । ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ସଂସାରରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ସେତେବେଳେ ସେ ଭଗବାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ଆରାଧନା କରିପାରେ ।
Verse 10
दस्यून्पुरा षण् न विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश । जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधो: स्वमोहप्रभवा: कुत: परे ॥ १० ॥
ପୂର୍ବକାଳରେ ଆପଣଙ୍କ ପରି ଅନେକ ମୂର୍ଖ ଥିଲେ ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରର ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ କରୁଥିବା ଷଡ଼ରିପୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିପାରି ନଥିଲେ । ସେହି ମୂର୍ଖମାନେ 'ମୁଁ ଦଶ ଦିଗରେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛି' ବୋଲି ଭାବି ବହୁତ ଗର୍ବିତ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଷଡ଼ରିପୁଙ୍କୁ ଜୟ କରନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ପୋଷଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ଶତ୍ରୁ ନାହାନ୍ତି । ଶତ୍ରୁମାନେ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନତା ବଶତଃ କଳ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି ।
Verse 11
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच व्यक्तं त्वं मर्तुकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे । मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन् ननु स्युर्विक्लवा गिर: ॥ ११ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: ଆରେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁ ମୋର ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ, ଯେପରି ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମରେ ମୋ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଏହା ତୋର ଅତ୍ୟଧିକ ଚତୁରତା । ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି ଯେ ତୁ ମୋ ହାତରେ ମରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, କାରଣ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ନିକଟତର, ସେମାନେ ହିଁ ଏଭଳି ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହିଥାନ୍ତି ।
Verse 12
यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वर: । क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्भे न दृश्यते ॥ १२ ॥
ହେ ମନ୍ଦଭାଗ୍ୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ତୁମେ ସର୍ବଦା ମୋ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଜଣେ 'ଜଗଦୀଶ୍ୱର'ଙ୍କ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରକ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଅଟନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ସେ କାହାନ୍ତି? ଯଦି ସେ ସର୍ବତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ମୋ ସାମନାରେ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭରେ କାହିଁକି ଦେଖାଯାଉ ନାହାନ୍ତି?
Verse 13
सोऽहं विकत्थमानस्य शिर: कायाद्धरामि ते । गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥ १३ ॥
ଯେହେତୁ ତୁମେ ଏତେ ଅର୍ଥହୀନ କଥା କହୁଛ, ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ ତୁମର ମସ୍ତକକୁ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା କରିଦେବି । ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ଦେଖିବି ତୁମର ପରମ ପୂଜ୍ୟ 'ହରି' ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ କିପରି ଆସୁଛନ୍ତି । ମୁଁ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ।
Verse 14
एवं दुरुक्तैर्मुहुरर्दयन् रुषा सुतं महाभागवतं महासुर: । खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात् स्तम्भं तताडातिबल: स्वमुष्टिना ॥ १४ ॥
ଏଭଳି କ୍ରୋଧରେ ମତ୍ତ ମହାବଳୀ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନିଜ ମହାଭାଗବତ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ପୁନଃପୁନଃ କଠୋର ବଚନରେ ତାଡ଼ନା କଲା। ପରେ ଖଡ୍ଗ ଧରି ରାଜାସନରୁ ଉଠି, ମହା ରୋଷରେ ସ୍ତମ୍ଭକୁ ନିଜ ମୁଷ୍ଟିରେ ପ୍ରହାର କଲା।
Verse 15
तदैव तस्मिन्निनदोऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् । यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादय: श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे ॥ १५ ॥
ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ତମ୍ଭର ଭିତରୁ ଅତିଭୀଷଣ ନାଦ ହେଲା, ଯେନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣ ଫାଟିଗଲା। ହେ ପ୍ରିୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ ଧ୍ୱନି ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାଙ୍କ ଧାମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା; ଶୁଣି ସେମାନେ ଭାବିଲେ—“ହାୟ, ଏବେ ଆମ ଲୋକ ନଶୁଛି!”
Verse 16
स विक्रमन् पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्ह्रादमपूर्वमद्भुतम् । अन्त:सभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपा: ॥ १६ ॥
ପୁତ୍ରବଧ ଇଚ୍ଛାରେ ଉଗ୍ର ତେଜରେ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଉଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସେ ଅପୂର୍ବ ଅଦ୍ଭୁତ ଗର୍ଜନ ଶୁଣିଲା। ସଭା ଭିତରେ ସେ ଧ୍ୱନିର ମୂଳ କେହି ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଦୈତ୍ୟ-ନାୟକମାନେ ଭୟରେ କମ୍ପିଲେ।
Verse 17
सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मन: । अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम् ॥ १७ ॥
ନିଜ ଭୃତ୍ୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ବାକ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ କରିବାକୁ ଏବଂ ପରମେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଭୂତରେ—ସଭାଗୃହର ସ୍ତମ୍ଭରେ ମଧ୍ୟ—ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ, ଭଗବାନ୍ ହରି ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ରୂପ ନ ମୃଗ, ନ ମାନବ; ଏଭଳି ରୂପେ ପ୍ରଭୁ ସଭାର ସ୍ତମ୍ଭରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 18
स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन् स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहानम् । नायं मृगो नापि नरो विचित्र- महो किमेतन्नृमृगेन्द्ररूपम् ॥ १८ ॥
ଧ୍ୱନିର ମୂଳ ଖୋଜି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଚାରିଦିଗେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଅଦ୍ଭୁତ ସତ୍ତ୍ୱ ସ୍ତମ୍ଭର ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦେଖାଗଲା। ସେ ନ ମୃଗ, ନ ନର; ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସେ କହିଲା—“ଅହୋ! ଏହା କି ନୃସିଂହରୂପ, ଅର୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଅର୍ଧ ସିଂହ?”
Verse 19
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଭଗବାନ୍ ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ ରୂପକୁ ଦେଖି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମନେମନେ ଭାବିଲା—ଏ କିଏ? ସେ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର; ଗଳିତ ସୁନା ପରି କ୍ରୋଧମୟ ଚକ୍ଷୁ, ଦୀପ୍ତ କେଶରରେ ବିସ୍ତୃତ ମୁଖ, ବିକଟ ଦନ୍ତ ଓ ଖଡ଼୍ଗ ପରି ଚଞ୍ଚଳ କ୍ଷୁରଧାର ଜିହ୍ୱା।
Verse 20
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ତାଙ୍କ କାନ ଉପରକୁ ଉଠି ନିଷ୍ପନ୍ଦ ଥିଲା; ନାସାରନ୍ଧ୍ର ଓ ଫାଟିଥିବା ମୁଖ ପର୍ବତ ଗୁହା ପରି ଲାଗୁଥିଲା; ଜହ୍ନା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଖୋଲା ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଦେହ ଆକାଶକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିଲା; ଗଳା ଛୋଟ କିନ୍ତୁ ମୋଟ, ବକ୍ଷ ବିଶାଳ ଓ କଟି ସରୁ। ଏହି ଭୟାନକ ରୂପ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟରାଜ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହେଲା।
Verse 21
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ତାଙ୍କ ଦେହର ରୋମ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଶ୍ୱେତ; ତାଙ୍କ ଭୁଜାଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସେନାପଙ୍କ୍ତି ପରି ବିସ୍ତୃତ, ଏବଂ ନଖ ହିଁ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅସ୍ତ୍ର। ସେ ଦୁରାସଦ ଅଜେୟ ଭଗବାନ୍ ଶଙ୍ଖ-ଚକ୍ର-ଗଦା-ପଦ୍ମ ଆଦି ଦିବ୍ୟ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଆୟୁଧରେ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନଙ୍କୁ ଛିଟକାଇଦେଲେ।
Verse 22
मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो । नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ॥ १९ ॥ प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् । करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ॥ २० ॥ स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् । दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्ष:स्थलमल्पमध्यमम् ॥ २१ ॥ चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहै- र्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् । दुरासदं सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥ २२ ॥
ଏଭଳି ନୃସିଂହଦେବ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୁଜା ବିସ୍ତାର କରି, ନଖକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି, ଅପରାଜେୟ ଭାବେ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନଙ୍କୁ ହଂକାଇଦେଲେ। ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ପାଷଣ୍ଡମାନେ କମ୍ପିଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସେ ରୂପ ଦେଖି କ୍ରୋଧ ଓ ଭୟରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲା।
Verse 23
प्रायेण मेऽयं हरिणोरुमायिना वध: स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम् । एवं ब्रुवंस्त्वभ्यपतद् गदायुधो नदन् नृसिंहं प्रति दैत्यकुञ्जर: ॥ २३ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମନେମନେ କହିଲା—“ମହାମାୟାବୀ ହରି ମୋତେ ବଧ କରିବାକୁ ଏ ଯୋଜନା କରିଛି; କିନ୍ତୁ ଏ ପ୍ରୟାସରେ କ’ଣ ହେବ? ମୋ ସହ କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ?” ଏଭଳି କହି ଗଦା ଧରି, ଗର୍ଜନ କରି, ହାତୀ ପରି ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ ଉପରେ ଝାପି ପଡ଼ିଲା।
Verse 24
अलक्षितोऽग्नौ पतित: पतङ्गमो यथा नृसिंहौजसि सोऽसुरस्तदा । न तद्विचित्रं खलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा यो नु पुरापिबत् तम: ॥ २४ ॥
ଯେପରି ଛୋଟ ପତଙ୍ଗ ଜୋରେ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଲେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ ତେଜରେ ଆକ୍ରମଣ କରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମଧ୍ୟ ସେତେବେଳେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା। ଏଥିରେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ନାହିଁ; ପ୍ରଭୁ ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱଧାମରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ପ୍ରବେଶ କରି ନିଜ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ତାହାକୁ ଆଲୋକିତ କରିଥିଲେ।
Verse 25
ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया । तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तार्क्ष्यसुतो यथाग्रहीत् ॥ २५ ॥
ତାପରେ ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ଗଦା ନେଇ ନୃସିଂହଦେବଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରି ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। କିନ୍ତୁ ଗଦାଧାରୀ ଭଗବାନ ନୃସିଂହଦେବ ତାକୁ ଗଦାସହିତ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ମହାସର୍ପକୁ ଧରେ, ସେପରି ଧରିନେଲେ।
Verse 26
स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्रीडतो यद्वदहिर्गरुत्मत: । असाध्वमन्यन्त हृतौकसोऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपा: ॥ २६ ॥
ହେ ଭାରତନନ୍ଦନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଗରୁଡ଼ ଯେପରି କେବେ କେବେ ସର୍ପ ସହ ଖେଳି ତାହାକୁ ମୁହଁରୁ ଛୁଟିଯିବାକୁ ଦିଏ, ସେପରି ଭଗବାନ ନୃସିଂହଦେବ କ୍ରୀଡାରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ ନିଜ ହାତରୁ ଛୁଟିଯିବାକୁ ଦେଲେ। ତେବେ ଯେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ଧାମ ହରାଇ ଭୟରେ ମେଘ ପଛରେ ଲୁଚିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଭଲ ଭାବିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ।
Verse 27
तं मन्यमानो निजवीर्यशङ्कितं यद्धस्तमुक्तो नृहरिं महासुर: । पुनस्तमासज्जत खड्गचर्मणी प्रगृह्य वेगेन गतश्रमो मृधे ॥ २७ ॥
ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଯାଇ ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଭାବିଲା ଯେ ନୃହରି ତାହାର ପରାକ୍ରମକୁ ଭୟ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧର ଶ୍ରମ ହଟାଇବାକୁ ଅଳ୍ପ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଢାଳ ଧରି, ପୁଣି ଭୟଙ୍କର ବେଗରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।
Verse 28
तं श्येनवेगं शतचन्द्रवर्त्मभि श्चरन्तमच्छिद्रमुपर्यधो हरि: । कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्बणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजव: ॥ २८ ॥
ବାଜର ବେଗରେ କେବେ ଆକାଶରେ କେବେ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରି, ଖଡ୍ଗ-ଢାଳକୁ ଶତଚନ୍ଦ୍ର ପଥ ପରି ଘୁରାଇ ଏକଟିଓ ଫାଟ ନ ରଖି ନିଜକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କର୍କଶ ଧ୍ୱନିର ଅଟ୍ଟହାସ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଳବାନ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ଧରିନେଲେ। ସେହି ହାସ୍ୟର ଭୟରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁର ଆଖି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
Verse 29
विष्वक्स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरि- र्व्यालो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् । द्वार्यूरुमापत्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम् ॥ २९ ॥
ଯେପରି ସାପ ମୂଷାକୁ ଧରେ କିମ୍ବା ଗରୁଡ଼ ସାପକୁ ଧରେ, ସେହିପରି ଭଗବାନ ନୃସିଂହଦେବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଧରିଲେ। ଦ୍ୱାରଦେଶରେ ନିଜ ଜଙ୍ଘ ଉପରେ ରଖି ସେ ନଖ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସକୁ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
Verse 30
संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन्स्वजिह्वया । असृग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरि: ॥ ३० ॥
ଭଗବାନ ନୃସିଂହଙ୍କ ମୁଖ ଓ କେଶର ରକ୍ତ ବିନ୍ଦୁରେ ଭିଜି ଯାଇଥିଲା। ଅନ୍ତନଳୀର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଏବଂ ଜିଭରେ ମୁଖ ଚାଟି, ସେ ହାତୀକୁ ମାରିଥିବା ସିଂହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
Verse 31
नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरानुदायुधान् । अहन् समस्तान्नखशस्त्रपाणिभि- र्दोर्दण्डयूथोऽनुपथान् सहस्रश: ॥ ३१ ॥
ଅନେକ ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଭଗବାନ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଉପାଡ଼ି ଫିଙ୍ଗି ଦେଲେ। ତା’ପରେ ସେ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଧରି ଆସିଥିବା ହଜାର ହଜାର ସୈନ୍ୟଙ୍କୁ କେବଳ ନଖ ଅଗ୍ରଭାଗରେ ବଧ କଲେ।
Verse 32
सटावधूता जलदा: परापतन् ग्रहाश्च तद् दृष्टिविमुष्टरोचिष: । अम्भोधय: श्वासहता विचुक्षुभु- र्निर्ह्रादभीता दिगिभा विचुक्रुशु: ॥ ३२ ॥
ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ କେଶ ମେଘମାଳାକୁ ଛିନ୍ନଛତ୍ର କଲା, ତାଙ୍କ ଆଖିର ତେଜ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଆଲୋକ ହରଣ କଲା ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିଶ୍ୱାସ ସମୁଦ୍ରକୁ ଅଶାନ୍ତ କଲା। ତାଙ୍କ ଗର୍ଜନରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଦିଗହସ୍ତୀମାନେ ଚିତ୍କାର କଲେ।
Verse 33
द्यौस्तत्सटोत्क्षिप्तविमानसङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता । शैला: समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे ॥ ३३ ॥
ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ କେଶ ବିମାନଗୁଡ଼ିକୁ ମହାକାଶକୁ ଫିଙ୍ଗି ଦେଲା। ତାଙ୍କ ପାଦର ଚାପରେ ପୃଥିବୀ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ଖସିଗଲା ଏବଂ ପର୍ବତଗୁଡ଼ିକ ଉପରକୁ ଉଠିଗଲା। ତାଙ୍କ ତେଜ ଯୋଗୁଁ ଆକାଶ ଓ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଗଲା।
Verse 34
तत: सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् । अलक्षितद्वैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कश्चन ॥ ३४ ॥
ତେବେ ପରମ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ମୁଖବିଶିଷ୍ଟ ଶ୍ରୀ ନୃସିଂହଦେବ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ ରାଜସିଂହାସନରେ ସଭାମଣ୍ଡପରେ ଉପବିଷ୍ଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରତାପ ସମ୍ମୁଖେ କେହି ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ; ଭୟ ଓ ଆଜ୍ଞାପାଳନରୁ କେହି ସିଧା ସେବାକୁ ଆଗେଇ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
Verse 35
निशाम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे । प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहु: प्रसूनवर्षैर्ववृषु: सुरस्त्रिय: ॥ ३५ ॥
ତିନି ଲୋକର ମସ୍ତକରେ ଜ୍ୱର ସମ ଆଦିଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ହରିଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେଲା ବୋଲି ଦେବପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଖ ଅତି ହର୍ଷରେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲା; ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା କରି ଶ୍ରୀ ନୃସିଂହଦେବଙ୍କ ଉପରେ ପୁଷ୍ପମେଘ ବର୍ଷାଇଲେ।
Verse 36
तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् । सुरानका दुन्दुभयोऽथ जघ्निरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगु: स्त्रिय: ॥ ३६ ॥
ସେ ସମୟରେ ପରମେଶ୍ୱର ନାରାୟଣଙ୍କ ଲୀଳା ଦେଖିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଦେବମାନଙ୍କ ବିମାନଶ୍ରେଣୀ ଆକାଶମଣ୍ଡଳକୁ ଭିଡ଼ କରିଦେଲା। ଦେବମାନେ ନଗାଡ଼ା ଓ ଦୁନ୍ଦୁଭି ବାଜାଇଲେ; ସେ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦିବ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ, ଗନ୍ଧର୍ବମୁଖ୍ୟମାନେ ମଧୁର ଗାନ କଲେ।
Verse 37
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଗିରିଶ (ଶିବ) ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଋଷି, ପିତୃଗଣ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗଲୋକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ; ମନୁ, ପ୍ରଜାପତି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ବେତାଳ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ସୁନନ୍ଦ, କୁମୁଦ ଆଦି ସମସ୍ତେ ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ନରଶାର୍ଦୂଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମସ୍ତକ ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରଣାମ ଓ ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 38
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
ହେ ପ୍ରିୟ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଗିରିଶ (ଶିବ) ଆଦିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ଋଷି, ପିତୃଗଣ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ନାଗଲୋକବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ; ମନୁ, ପ୍ରଜାପତି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ବେତାଳ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ସୁନନ୍ଦ, କୁମୁଦ ଆଦି ସମସ୍ତେ ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ନରଶାର୍ଦୂଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ମସ୍ତକ ଉପରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ପ୍ରଣାମ ଓ ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 39
तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्रगिरिशादय: । ऋषय: पितर: सिद्धा विद्याधरमहोरगा: ॥ ३७ ॥ मनव: प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणा: । यक्षा: किम्पुरुषास्तात वेताला: सहकिन्नरा: ॥ ३८ ॥ ते विष्णुपार्षदा: सर्वे सुनन्दकुमुदादय: । मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् । ईडिरे नरशार्दुलं नातिदूरचरा: पृथक् ॥ ३९ ॥
ହେ ରାଜନ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଗିରିଶ (ଶିବ) ଆଦି ଦେବଗଣ, ଋଷି, ପିତୃଲୋକବାସୀ, ସିଦ୍ଧ, ବିଦ୍ୟାଧର, ମହୋରଗ ନାଗ, ମନୁ, ପ୍ରଜାପତି, ଗନ୍ଧର୍ବ-ଅପ୍ସରା, ଚାରଣ, ଯକ୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ, ବେତାଳ, କିନ୍ନର ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାର୍ଷଦ ସୁନନ୍ଦ-କୁମୁଦ ଆଦି—ସମସ୍ତେ ତୀବ୍ର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ମସ୍ତକରେ ଅଞ୍ଜଳି ବାନ୍ଧି, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ନମସ୍କାର ଓ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 40
श्रीब्रह्मोवाच नतोऽस्म्यनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीर्याय पवित्रकर्मणे । विश्वस्य सर्गस्थितिसंयमान् गुणै: स्वलीलया सन्दधतेऽव्ययात्मने ॥ ४० ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଅଦୁରନ୍ତ, ଆପଣଙ୍କ ବୀର୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ, ଆପଣଙ୍କ କର୍ମ ସଦା ପବିତ୍ର। ଗୁଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ସ୍ୱଲୀଳାରେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାର ସହଜେ କରନ୍ତି, ତଥାପି ଆପଣ ଅବ୍ୟୟ ଆତ୍ମା ହୋଇ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ସଶ୍ରଦ୍ଧ ନମସ୍କାର କରୁଛି।
Verse 41
श्रीरुद्र उवाच कोपकालो युगान्तस्ते हतोऽयमसुरोऽल्पक: । तत्सुतं पाह्युपसृतं भक्तं ते भक्तवत्सल ॥ ४१ ॥
ଶ୍ରୀରୁଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣଙ୍କ କ୍ରୋଧକାଳ ଯୁଗାନ୍ତ ସମାନ। ଏହି ଅଲ୍ପ ଅସୁର ହତ ହୋଇଛି। ହେ ଭକ୍ତବତ୍ସଲ! ଆପଣଙ୍କ ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ନିକଟେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; କୃପାକରି ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Verse 42
श्रीइन्द्र उवाच प्रत्यानीता: परम भवता त्रायता न: स्वभागा दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि । कालग्रस्तं कियदिदमहो नाथ शुश्रूषतां ते मुक्तिस्तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरै: किम् ॥ ४२ ॥
ଶ୍ରୀଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—ହେ ପରମ ନାଥ! ଆପଣ ଆମର ତ୍ରାତା ଓ ରକ୍ଷକ; ଯଜ୍ଞରେ ଆମ ଭାଗ, ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ଆପଣଙ୍କର, ଆପଣ ଦାନବଠାରୁ ପୁନଃ ଫେରାଇ ଦେଲେ। ଭୟଙ୍କର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆମ ହୃଦୟକମଳ—ଆପଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ନିବାସ—କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କ ସନ୍ନିଧିରେ ସେ ଅନ୍ଧକାର ନଶ୍ଟ ହେଲା। ହେ ନରସିଂହ! ଯେମାନେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ସେବାରେ ଲୀନ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ତୁଚ୍ଛ; ତେବେ କାମ-ଅର୍ଥ-ଧର୍ମ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟର କଥା କ’ଣ!
Verse 43
श्रीऋषय ऊचु: त्वं नस्तप: परममात्थ यदात्मतेजो येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससर्क्थ । तद्विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपाल रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्था: ॥ ४३ ॥
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶରଣ୍ୟପାଳ, ହେ ଆଦିପୁରୁଷ! ଆପଣ ଆମକୁ ଯେ ପରମ ତପସ୍ୟା କହିଥିଲେ, ସେହିଟା ଆପଣଙ୍କ ଆତ୍ମତେଜର ଶକ୍ତି; ସେଇ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଆପଣ ନିଜ ଭିତରେ ନିହିତ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟିରୂପେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି। ଏହି ଦାନବର କର୍ମରେ ସେ ତପୋମାର୍ଗ ପ୍ରାୟ ଲୁପ୍ତ ହେଉଥିଲା; କିନ୍ତୁ ରକ୍ଷାର୍ଥେ ଆପଣ ନୃସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହୋଇ ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ପୁନଃ ତପସ୍ୟାର ପଥକୁ ସ୍ୱୀକୃତି ଦେଇ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ।
Verse 44
श्रीपितर ऊचु: श्राद्धानि नोऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजै- र्दत्तानि तीर्थसमयेऽप्यपिबत्तिलाम्बु । तस्योदरान्नखविदीर्णवपाद्य आर्च्छत् तस्मै नमो नृहरयेऽखिलधर्मगोप्त्रे ॥ ४४ ॥
ପିତୃଲୋକବାସୀ କହିଲେ—ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଭଗବାନ୍ ନୃସିଂହଦେବଙ୍କୁ ଆମର ନମସ୍କାର। ଯେ ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆମ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ରମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦେଇଥିବା ଅନ୍ନକୁ ବଳପୂର୍ବକ ଭୋଗ କରୁଥିଲା ଏବଂ ତୀର୍ଥକାଳରେ ଅର୍ପିତ ତିଳଜଳ ମଧ୍ୟ ପିଉଥିଲା, ତାହାର ଉଦରକୁ ଆପଣ ନଖରେ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରି ସବୁ ଚୋରା ସମ୍ପତ୍ତି ଫେରାଇଲେ। ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ।
Verse 45
श्रीसिद्धा ऊचु: यो नो गतिं योगसिद्धामसाधु- रहार्षीद् योगतपोबलेन । नाना दर्पं तं नखैर्विददार तस्मै तुभ्यं प्रणता: स्मो नृसिंह ॥ ४५ ॥
ସିଦ୍ଧଲୋକବାସୀ କହିଲେ—ହେ ନୃସିଂହଦେବ! ଆମେ ସିଦ୍ଧଲୋକର ଲୋକ; ଯୋଗସିଦ୍ଧି ଆମକୁ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ। କିନ୍ତୁ ସେ ଅସାଧୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଯୋଗ-ତପୋବଳରେ ଆମ ସିଦ୍ଧି ହରଣ କରି ନାନା ଦର୍ପରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଆପଣ ତାକୁ ନଖରେ ବିଦାରିଲେ। ତେଣୁ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ।
Verse 46
श्रीविद्याधरा ऊचु: विद्यां पृथग्धारणयानुराद्धां न्यषेधदज्ञो बलवीर्यदृप्त: । स येन सङ्ख्ये पशुवद्धतस्तं मायानृसिंहं प्रणता: स्म नित्यम् ॥ ४६ ॥
ବିଦ୍ୟାଧରଲୋକବାସୀ କହିଲେ—ଧ୍ୟାନର ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଯେ ପ୍ରକଟ-ଅପ୍ରକଟ ହେବାର ବିଦ୍ୟା ଲାଭ କରିଥିଲୁ, ସେହି ଅଜ୍ଞ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନିଜ ବଳ-ବୀର୍ୟର ଦର୍ପରେ ନିଷେଧ କରିଥିଲା। ଏବେ ଭଗବାନ୍ ତାକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପଶୁ ପରି ବଧ କରିଛନ୍ତି। ସେହି ଲୀଳାମୟ ମାୟା-ନୃସିଂହଙ୍କୁ ଆମେ ନିତ୍ୟ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ।
Verse 47
श्रीनागा ऊचु: येन पापेन रत्नानि स्त्रीरत्नानि हृतानि न: । तद्वक्ष:पाटनेनासां दत्तानन्द नमोऽस्तु ते ॥ ४७ ॥
ନାଗଲୋକବାସୀ କହିଲେ—ଯେ ପାପୀ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆମ ଫଣାର ରତ୍ନ ଏବଂ ଆମ ସ୍ତ୍ରୀରତ୍ନମାନଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିଲା, ତାହାର ବକ୍ଷକୁ ଆପଣ ନଖରେ ଫାଡ଼ିଦେଲେ। ଏବେ ଆମ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାତା ଆପଣ। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 48
श्रीमनव ऊचु: मनवो वयं तव निदेशकारिणो दितिजेन देव परिभूतसेतव: । भवता खल: स उपसंहृत: प्रभो करवाम ते किमनुशाधि किङ्करान् ॥ ४८ ॥
ସମସ୍ତ ମନୁ କହିଲେ—ହେ ଦେବ! ଆମେ ମନୁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶବାହକ ଏବଂ ମାନବସମାଜର ନିୟମଦାତା; କିନ୍ତୁ ଦିତିଜ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁର ଅସ୍ଥାୟୀ ପ୍ରଭୁତ୍ୱରେ ଆମ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଧର୍ମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା। ପ୍ରଭୋ! ଆପଣ ସେ ଖଲକୁ ସଂହାର କରିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆମେ ସ୍ୱସ୍ଥିତିରେ ଅଛୁ। ଦୟାକରି ଆମକୁ—ଆପଣଙ୍କ କିଙ୍କରମାନଙ୍କୁ—ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବେ ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ?
Verse 49
श्रीप्रजापतय ऊचु: प्रजेशा वयं ते परेशाभिसृष्टा न येन प्रजा वै सृजामो निषिद्धा: । स एष त्वया भिन्नवक्षा नु शेते जगन्मङ्गलं सत्त्वमूर्तेऽवतार: ॥ ४९ ॥
ପ୍ରଜାପତିମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: ହେ ପରମେଶ୍ୱର! ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ବାରଣ କରିଥିଲା । ବର୍ତ୍ତମାନ ସେହି ଅସୁର ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବକ୍ଷ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ମୃତ ପଡ଼ିଅଛି । ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଅବତାରକୁ ଆମ୍ଭେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ ।
Verse 50
श्रीगन्धर्वा ऊचु: वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्वीर्यबलौजसा कृता: । स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थ: कुशलाय कल्पते ॥ ५० ॥
ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆମ୍ଭେମାନେ ଆପଣଙ୍କର ନର୍ତ୍ତକ ଓ ଗାୟକ, କିନ୍ତୁ ଏହି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନିଜ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ବଶୀଭୂତ କରିଥିଲା । ଆଜି ଆପଣ ତାହାକୁ ଏହି ଦଶାକୁ ଆଣିଛନ୍ତି । ବିପଥଗାମୀ ବ୍ୟକ୍ତିର କେବେ କ’ଣ ମଙ୍ଗଳ ହୋଇପାରେ?
Verse 51
श्रीचारणा ऊचु: हरे तवाङ्घ्रिपङ्कजं भवापवर्गमाश्रिता: । यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुर: समापित: ॥ ५१ ॥
ଚାରଣମାନେ କହିଲେ: ହେ ହରି! ସାଧୁମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ କଣ୍ଟକ ସଦୃଶ ଏହି ଅସୁରକୁ ଆପଣ ବିନାଶ କରିଛନ୍ତି । ଆମ୍ଭେମାନେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହେଲୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛୁ, ଯାହା ବଦ୍ଧ ଜୀବକୁ ଭବବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ ।
Verse 52
श्रीयक्षा ऊचु: वयमनुचरमुख्या: कर्मभिस्ते मनोज्ञै- स्त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् । स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते नरहर उपनीत: पञ्चतां पञ्चविंश ॥ ५२ ॥
ଯକ୍ଷମାନେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: ହେ ଚବିଶ ତତ୍ତ୍ୱର ନିୟନ୍ତା! ଆମ୍ଭେମାନେ ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସେବକ, ତଥାପି ଦିତିପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆମ୍ଭମାନଙ୍କୁ ପାଲିଙ୍କି ବାହକ କରିଥିଲା । ହେ ନରହରି! ଆପଣ ପଞ୍ଚବିଂଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଆପଣ ଜାଣିଥିଲେ ସେ କେତେ କଷ୍ଟ ଦେଇଛି, ତେଣୁ ଆପଣ ତାହାକୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ତାହାର ଶରୀର ପଞ୍ଚଭୂତରେ ମିଶୁଅଛି ।
Verse 53
श्रीकिम्पुरुषा ऊचु: वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईश्वर: । अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृत: साधुभिर्यदा ॥ ५३ ॥
କିମ୍ପୁରୁଷମାନେ କହିଲେ: ଆମ୍ଭେମାନେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବ ଏବଂ ଆପଣ ସାକ୍ଷାତ ମହାପୁରୁଷ ପରମେଶ୍ୱର । ଯେତେବେଳେ ସାଧୁମାନେ ଏହି କୁପୁରୁଷକୁ ଧିକ୍କାର କଲେ, ସେତେବେଳେ ଆପଣ ତାହାକୁ ବିନାଶ କଲେ ।
Verse 54
श्रीवैतालिका ऊचु: सभासु सत्रेषु तवामलं यशो गीत्वा सपर्यां महतीं लभामहे । यस्तामनैषीद् वशमेष दुर्जनो द्विष्टया हतस्ते भगवन्यथामय: ॥ ५४ ॥
ଶ୍ରୀ ବୈତାଳିକମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରଭୁ! ସଭା ଓ ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ଆପଣଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଯଶ ଗାଇ ଆମେ ମହା ସମ୍ମାନ ପାଉଥିଲୁ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ସେ ପଦ ଛିନିନେଲା। ଆଜି ଆପଣ ତାକୁ ବଧ କଲେ—ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ରୋଗ ଔଷଧରେ ସାରେ।
Verse 55
श्रीकिन्नरा ऊचु: वयमीश किन्नरगणास्तवानुगा दितिजेन विष्टिममुनानुकारिता: । भवता हरे स वृजिनोऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव ॥ ५५ ॥
ଶ୍ରୀ କିନ୍ନରମାନେ କହିଲେ—ହେ ଈଶ୍ୱର! ଆମେ କିନ୍ନରଗଣ ଆପଣଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଦାସ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଦିତିଜ ଆମକୁ ବେତନ ବିନା ନିରନ୍ତର ନିଜ ସେବାରେ ଲଗାଇଥିଲା। ହେ ହରି! ଆପଣ ସେ ପାପୀକୁ ବଧ କଲେ। ହେ ନୃସିଂହନାଥ, ଆମ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ; ଆମର ପାଳକ ହୋଇ ରୁହନ୍ତୁ।
Verse 56
श्रीविष्णुपार्षदा ऊचु: अद्यैतद्धरिनररूपमद्भुतं ते दृष्टं न: शरणद सर्वलोकशर्म । सोऽयं ते विधिकर ईश विप्रशप्त- स्तस्येदं निधनमनुग्रहाय विद्म: ॥ ५६ ॥
ଶ୍ରୀ ବିଷ୍ଣୁପାର୍ଷଦମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶରଣଦ, ସର୍ବଲୋକଶର୍ମ! ଆଜି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ହରି-ନର (ନୃସିଂହ) ରୂପ ଦେଖିଲୁ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ହେଉଛି ସେଇ ଜୟ, ଯିଏ ଆପଣଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲା; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାପରେ ଦାନବ ଦେହ ପାଇଥିଲା। ତାହାର ଏହି ନିଧନ ଆପଣଙ୍କ ବିଶେଷ କୃପା ବୋଲି ଆମେ ବୁଝୁଛୁ।
Frequently Asked Questions
The pillar functions as the narrative proof of sarva-vyāpitva (the Lord’s all-pervasiveness) in response to Hiraṇyakaśipu’s challenge. By manifesting from an inanimate object within the assembly hall, the Lord validates Prahlāda’s testimony that the Supreme is present everywhere—within moving and nonmoving beings—and that devotion rests on reality, not imagination.
The Lord’s līlā demonstrates transcendental mastery over conditional logic: He appears as neither man nor animal, kills the demon neither indoors nor outdoors but at the threshold (doorway), neither by day nor night (twilight context implied in the traditional telling), neither on earth nor in the sky (on His lap), and not with conventional weapons but with nails. The episode teaches that divine protection is not constrained by material contracts or demoniac cleverness.
Prahlāda teaches that all strength—of senses, mind, body, rulers, and even cosmic administrators—derives from one original source: the Supreme Personality of Godhead. This dismantles the demoniac assumption that power is self-generated and reframes sovereignty as dependent, accountable, and ultimately subordinate to Īśvara.
Brahmā, Śiva, Indra, sages, Pitṛs, Siddhas, Vidyādharas, Nāgas, Manus, Prajāpatis, Gandharvas, and many other beings offer prayers. Their diversity shows that Hiraṇyakaśipu’s oppression disrupted multiple cosmic jurisdictions (yajña shares, mystic powers, social laws, progeny creation). Their collective praise frames Nṛsiṁhadeva’s act as universal restoration of dharma and reaffirmation of the Lord as the shelter of all worlds.