Adhyaya 6
Prahlāda Instructs the Sons of Demons: Begin Bhakti from Childhood; Household Attachment as Bondage; Nārāyaṇa as the All-Pervading Supersoul
ଅସୁରପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ପାଠଶାଳାରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ନିଜ ଅଚଳ ଭକ୍ତିକୁ ଆଧାର କରି ସୁସଂଗଠିତ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ସେ କହନ୍ତି—‘କୌମାର ଆଚରେତ୍’ ଅର୍ଥାତ୍ ଶିଶୁବୟସରୁ ଭକ୍ତି ଆରମ୍ଭ କର; କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ କର୍ମାନୁସାରେ ପୂର୍ବନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତେଣୁ ଜୀବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ତାହା ପାଇଁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଦ୍ରା, ଶୈଶବ, କ୍ରୀଡା ଓ ଜରା-ରୋଗପୀଡ଼ିତ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମାନବାୟୁଷର ଅଧିକାଂଶ ସମୟ ନେଇଯାଏ; ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସଂଯତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେତୁ ଗୃହାସକ୍ତି ଓ ଧନଦୌଡ଼ରେ ଶୋଷିଯାଏ—ଯେପରି ରେଶମପୋକ ନିଜେ ବୁଣିଥିବା କୋଷରେ ବନ୍ଧିଯାଏ। ପରେ ସେ ତତ୍ତ୍ୱ କହନ୍ତି—ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ଆଦ୍ୟ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପାସ୍ୟ; ତୃଣରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁଠି ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଗୁଣମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣାତୀତ; ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମାୟା ନାସ୍ତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତାଙ୍କୁ ଲୁଚାଇ ଦିଏ। ଶେଷରେ ସେ ଈର୍ଷ୍ୟାହୀନ କରୁଣାରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ତି-ଜ୍ଞାନ ଦେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ ଗୌଣ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରନ୍ତି। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ ପୁଅମାନେ ପଚାରନ୍ତି—ପ୍ରହ୍ଲାଦ କିପରି ନାରଦଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ପାଇଲେ—ଯାହା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्राद उवाच कौमार आचरेत्प्राज्ञो धर्मान्भागवतानिह । दुर्लभं मानुषं जन्म तदप्यध्रुवमर्थदम् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ—ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି କୌମାର୍ୟରୁ ହିଁ ଏଠାରେ ଭାଗବତଧର୍ମ, ଅର୍ଥାତ୍ ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିସେବା ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ। ମାନବଜନ୍ମ ଦୁର୍ଲଭ; ଅନିତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପରମ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାଏ।
Verse 2
यथा हि पुरुषस्येह विष्णो: पादोपसर्पणम् । यदेष सर्वभूतानां प्रिय आत्मेश्वर: सुहृत् ॥ २ ॥
କାରଣ ଏହି ମାନବଜୀବନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଶରଣ ନେବା ହିଁ ଯଥାଯଥ; ସେ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ପରମ ପ୍ରିୟ, ଆତ୍ମାର ଈଶ୍ୱର ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସୁହୃଦ।
Verse 3
सुखमैन्द्रियकं दैत्या देहयोगेन देहिनाम् । सर्वत्र लभ्यते दैवाद्यथा दु:खमयत्नत: ॥ ३ ॥
ହେ ଦୈତ୍ୟକୁଳଜ ମିତ୍ରମାନେ! ଦେହସଂଯୋଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟଜ ସୁଖ ପୂର୍ବକର୍ମାନୁସାରେ ଯେକୌଣସି ଯୋନିରେ ଦୈବବଶତଃ ମିଳେ; ଯେପରି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅୟତ୍ନରେ ଆସିପଡ଼େ।
Verse 4
तत्प्रयासो न कर्तव्यो यत आयुर्व्यय: परम् । न तथा विन्दते क्षेमं मुकुन्दचरणाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ଯେ ପ୍ରୟାସ କେବଳ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ବ୍ୟୟ କରେ, ସେହି ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତାହାରୁ ସତ୍ୟ କ୍ଷେମ ମିଳେନାହିଁ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଚରଣକମଳ ହିଁ ପରମ କ୍ଷେମ॥୪॥
Verse 5
ततो यतेत कुशल: क्षेमाय भवमाश्रित: । शरीरं पौरुषं यावन्न विपद्येत पुष्कलम् ॥ ५ ॥
ଏହେତୁ ଭବସଂସାରରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଯେ ବିବେକୀ, ସେ ପରମ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଯତ୍ନ କରୁ—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶରୀର ସବଳ ଓ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଅଛି॥୫॥
Verse 6
पुंसो वर्षशतं ह्यायुस्तदर्धं चाजितात्मन: । निष्फलं यदसौ रात्र्यां शेतेऽन्धं प्रापितस्तम: ॥ ६ ॥
ମନୁଷ୍ୟର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶତବର୍ଷ; କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ଅସଂୟମୀର ତାହାର ଅର୍ଧ ନିଷ୍ଫଳ ଯାଏ, କାରଣ ସେ ରାତିରେ ଅଜ୍ଞାନ-ତମସରେ ଢାକା ପଡ଼ି ଶୋଇଥାଏ॥୬॥
Verse 7
मुग्धस्य बाल्ये कैशोरे क्रीडतो याति विंशति: । जरया ग्रस्तदेहस्य यात्यकल्पस्य विंशति: ॥ ७ ॥
ମୋହାବିଷ୍ଟ ଶୈଶବରେ ଓ କ୍ରୀଡାରେ ମଗ୍ନ କୈଶୋରରେ ବିଶ ବର୍ଷ କଟିଯାଏ; ଏବଂ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ, ଅସମର୍ଥ ବୃଦ୍ଧର ବିଶ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ଯାଏ॥୭॥
Verse 8
दुरापूरेण कामेन मोहेन च बलीयसा । शेषं गृहेषु सक्तस्य प्रमत्तस्यापयाति हि ॥ ८ ॥
ଅତୃପ୍ତ କାମନା ଓ ଅତି ପ୍ରବଳ ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଗୃହାସକ୍ତି ବଢ଼େ; ଏମିତି ପ୍ରମତ୍ତ ଲୋକ ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ, କାରଣ ସେ ଭକ୍ତିସେବାରେ ଲଗିପାରେନାହିଁ॥୮॥
Verse 9
को गृहेषु पुमान्सक्तमात्मानमजितेन्द्रिय: । स्नेहपाशैर्दृढैर्बद्धमुत्सहेत विमोचितुम् ॥ ९ ॥
ଯେ ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିପାରେନି ଏବଂ ଗୃହଜୀବନରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ସ୍ନେହର ଦୃଢ ପାଶରେ ବନ୍ଧା ନିଜକୁ କିପରି ମୁକ୍ତ କରିବ?
Verse 10
को न्वर्थतृष्णां विसृजेत्प्राणेभ्योऽपि य ईप्सित: । यं क्रीणात्यसुभि: प्रेष्ठैस्तस्कर: सेवको वणिक् ॥ १० ॥
ପ୍ରାଣଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିବା ଧନତୃଷ୍ଣାକୁ କିଏ ଛାଡ଼ିବ? ଚୋର, ସେବକ-ସୈନିକ ଓ ବଣିକ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣ ଝୁଙ୍କି ଧନ ଆଣନ୍ତି।
Verse 11
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
ଯାହାର ହୃଦୟ ପରିବାର ପ୍ରତି ଗଭୀର ଆସକ୍ତ, ସେ ସଙ୍ଗ କିପରି ଛାଡ଼ିବ? କରୁଣାମୟୀ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀର ଏକାନ୍ତ ସୁଖ ଓ ମଧୁର କଥା, ଏବଂ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଭଙ୍ଗା-ମିଠା ଉଚ୍ଚାରଣରେ ରଞ୍ଜିତ ଚିତ୍ତ କିପରି ବିରକ୍ତ ହେବ?
Verse 12
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
ସେ ପୁଅମାନଙ୍କୁ, ହୃଦୟପ୍ରିୟ କନ୍ୟାମାନଙ୍କୁ, ଭାଇ-ଭଉଣୀମାନଙ୍କୁ, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କୁ, ମନୋହର ଘର ଓ ଗୃହସଜ୍ଜାକୁ, କୁଳପରମ୍ପରାର ଜୀବିକା-ବୃତ୍ତିକୁ, ପଶୁ ଓ ଭୃତ୍ୟବର୍ଗକୁ ସ୍ମରଣ କରି—ଏସବୁ କିପରି ତ୍ୟାଗିବ?
Verse 13
कथं प्रियाया अनुकम्पिताया: सङ्गं रहस्यं रुचिरांश्च मन्त्रान् । सुहृत्सु तत्स्नेहसित: शिशूनां कलाक्षराणामनुरक्तचित्त: ॥ ११ ॥ पुत्रान्स्मरंस्ता दुहितृर्हृदय्या भ्रातृन् स्वसृर्वा पितरौ च दीनौ । गृहान् मनोज्ञोरुपरिच्छदांश्च वृत्तीश्च कुल्या: पशुभृत्यवर्गान् ॥ १२ ॥ त्यजेत कोशस्कृदिवेहमान: कर्माणि लोभादवितृप्तकाम: । औपस्थ्यजैह्वं बहुमन्यमान: कथं विरज्येत दुरन्तमोह: ॥ १३ ॥
ଲୋଭରେ ଅତୃପ୍ତ କାମନା ଥିବା ଗୃହସ୍ଥ ପଟକୀଟ ପରି କର୍ମର କୋଷ ବୁନି ସେଥିରେ ନିଜେ ଆବଦ୍ଧ ହୁଏ। ଉପସ୍ଥ ଓ ଜିହ୍ୱା—ଏହି ଦୁଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖକୁ ବଡ଼ ଭାବି, ସେ ଦୁରନ୍ତ ମୋହରୁ କିପରି ବିରକ୍ତ ହେବ?
Verse 14
कुटुम्बपोषाय वियन्निजायु र्न बुध्यतेऽर्थं विहतं प्रमत्त: । सर्वत्र तापत्रयदु:खितात्मा निर्विद्यते न स्वकुटुम्बराम: ॥ १४ ॥
କୁଟୁମ୍ବପୋଷଣରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ନିଜ ଅମୂଲ୍ୟ ଆୟୁଷ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ କରୁଛି ବୋଲି ବୁଝେ ନାହିଁ। ତ୍ରିତାପ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କୁଟୁମ୍ବରତିରୁ ସଂସାରେ ନିର୍ବେଦ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 15
वित्तेषु नित्याभिनिविष्टचेता विद्वांश्च दोषं परवित्तहर्तु: । प्रेत्येह वाथाप्यजितेन्द्रियस्त- दशान्तकामो हरते कुटुम्बी ॥ १५ ॥
କୁଟୁମ୍ବପାଳନରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନଥିବା ଲୋକର ଚିତ୍ତ ସଦା ଧନସଂଗ୍ରହରେ ଲୀନ ଥାଏ। ପରଧନ ହରଣରେ ରାଜଦଣ୍ଡ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଯମଦଣ୍ଡ ହୁଏ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଶାନ୍ତ କାମନାରେ ସେ ଠକି ଧନ ନେଇଯାଏ।
Verse 16
विद्वानपीत्थं दनुजा: कुटुम्बं पुष्णन्स्वलोकाय न कल्पते वै । य: स्वीयपारक्यविभिन्नभाव- स्तम: प्रपद्येत यथा विमूढ: ॥ १६ ॥
ହେ ଦାନବପୁତ୍ରମାନେ! ଏହି ଜଗତରେ ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ‘ଏହା ମୋର, ସେହିଟା ପରର’ ବୋଲି ଭେଦବୁଦ୍ଧିରେ କୁଟୁମ୍ବକୁ ମାତ୍ର ପୋଷଣ କରି ରହେ। ବିଲେଇ-କୁକୁର ପରି ସୀମିତ କୁଟୁମ୍ବଭାବରେ ଅଟକି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଅଜ୍ଞାନ ତମରେ ଡୁବିଯାଏ।
Verse 17
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ବିନା କେହି କେବେ କୌଣସି ଦେଶ-କାଳରେ ନିଜକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗାସକ୍ତ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲୁପ ଲୋକ ଆକର୍ଷକ ନାରୀମାନଙ୍କ ହାତରେ ଖେଳନା ହୋଇ ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରାର ନିଗଡ଼ରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦାନବପୁତ୍ରମାନେ, ବିଷୟାତ୍ମକ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆଦିଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ; ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅପବର୍ଗ—ମୁକ୍ତି।
Verse 18
यतो न कश्चित् क्व च कुत्रचिद् वा दीन: स्वमात्मानमलं समर्थ: । विमोचितुं कामदृशां विहार- क्रीडामृगो यन्निगडो विसर्ग: ॥ १७ ॥ ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणमादिदेवं स मुक्तसङ्गैरिषितोऽपवर्ग: ॥ १८ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ବିନା କେହି କେବେ କୌଣସି ଦେଶ-କାଳରେ ନିଜକୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରିନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗାସକ୍ତ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଲୋଲୁପ ଲୋକ ଆକର୍ଷକ ନାରୀମାନଙ୍କ ହାତରେ ଖେଳନା ହୋଇ ସନ୍ତାନ-ପରମ୍ପରାର ନିଗଡ଼ରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ଦାନବପୁତ୍ରମାନେ, ବିଷୟାତ୍ମକ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦୂରରୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଆଦିଦେବ ନାରାୟଣଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ; ତାଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅପବର୍ଗ—ମୁକ୍ତି।
Verse 19
न ह्यच्युतं प्रीणयतो बह्वायासोऽसुरात्मजा: । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सिद्धत्वादिह सर्वत: ॥ १९ ॥
ହେ ଦୈତ୍ୟପୁତ୍ରମାନେ! ଅଚ୍ୟୁତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ବହୁତ ପରିଶ୍ରମ ନାହିଁ; ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପରମାତ୍ମା ଓ ପିତା, ତେଣୁ ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ଭଜନ ସହଜ।
Verse 20
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ସ୍ଥାବରରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ବିକାର, ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ତ୍ରିଗୁଣର ସାମ୍ୟ-ବ୍ୟତିକ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଏକ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ସର୍ବତ୍ର ଅଛନ୍ତି।
Verse 21
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ସେଇ ଏକ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ ଈଶ୍ୱର—ଗୁଣରେ, ଗୁଣସାମ୍ୟରେ ଓ ଗୁଣବ୍ୟତିକ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ—ପରମାତ୍ମା ରୂପେ ସର୍ବତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ; ବହୁତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଏକତ୍ୱ ହିଁ ପ୍ରକାଶିତ।
Verse 22
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ସେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମା ସ୍ୱରୂପରେ ଓ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ; ‘ବ୍ୟାପ୍ୟ’ ଓ ‘ବ୍ୟାପକ’ ବୋଲି ସୂଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରକୃତରେ ସେ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ନିର୍ବିକଳ୍ପ, ଅବିକାରୀ ଓ ଅଖଣ୍ଡ।
Verse 23
परावरेषु भूतेषु ब्रह्मान्तस्थावरादिषु । भौतिकेषु विकारेषु भूतेष्वथ महत्सु च ॥ २० ॥ गुणेषु गुणसाम्ये च गुणव्यतिकरे तथा । एक एव परो ह्यात्मा भगवानीश्वरोऽव्यय: ॥ २१ ॥ प्रत्यगात्मस्वरूपेण दृश्यरूपेण च स्वयम् । व्याप्यव्यापकनिर्देश्यो ह्यनिर्देश्योऽविकल्पित: ॥ २२ ॥ केवलानुभवानन्दस्वरूप: परमेश्वर: । माययान्तर्हितैश्वर्य ईयते गुणसर्गया ॥ २३ ॥
ସେ ପରମେଶ୍ୱର କେବଳ ଅନୁଭବମୟ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦ ସ୍ୱରୂପ; ବାହ୍ୟ ମାୟାର ପରଦାରେ ତାଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଲୁଚିଯାଏ, ତେଣୁ ଗୁଣସୃଷ୍ଟିରେ ଆସକ୍ତ ନାସ୍ତିକଙ୍କୁ ସେ ନଥିବା ପରି ଲାଗେ।
Verse 24
तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दयां कुरुत सौहृदम् । भावमासुरमुन्मुच्य यया तुष्यत्यधोक्षज: ॥ २४ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଦୈତ୍ୟକୁମାରମାନେ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ସୌହାର୍ଦ୍ୟ କର। ଆସୁର ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି ଦ୍ୱେଷ-ଦ୍ୱୈତ ଛାଡ଼, ଯେପରି ଅଧୋକ୍ଷଜ ଶ୍ରୀହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 25
तुष्टे च तत्र किमलभ्यमनन्त आद्ये किं तैर्गुणव्यतिकरादिह ये स्वसिद्धा: । धर्मादय: किमगुणेन च काङ्क्षितेन सारं जुषां चरणयोरुपगायतां न: ॥ २५ ॥
ଅନନ୍ତ ଆଦି ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଭକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ କ’ଣ ଅଲଭ୍ୟ? ଗୁଣାତୀତ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷ କାହିଁକି? ଆମେ ତ ତାଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣର ଗାନ କରୁ।
Verse 26
धर्मार्थकाम इति योऽभिहितस्त्रिवर्ग ईक्षा त्रयी नयदमौ विविधा च वार्ता । मन्ये तदेतदखिलं निगमस्य सत्यं स्वात्मार्पणं स्वसुहृद: परमस्य पुंस: ॥ २६ ॥
ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ ବୋଲି ବେଦରେ କୁହାଯାଇଥିବା ତ୍ରିବର୍ଗ, ଏବଂ ଶିକ୍ଷା, ବୈଦିକ କର୍ମ, ତର୍କ, ନୀତି-ଦଣ୍ଡ, ଜୀବିକାର ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ—ଏସବୁକୁ ମୁଁ ବେଦର ବାହ୍ୟ ବିଷୟ ମାନେ। କିନ୍ତୁ ପରମ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣକୁ ମୁଁ ପରମ ସାର ମାନେ।
Verse 27
ज्ञानं तदेतदमलं दुरवापमाह नारायणो नरसख: किल नारदाय । एकान्तिनां भगवतस्तदकिञ्चनानां पादारविन्दरजसाप्लुतदेहिनां स्यात् ॥ २७ ॥
ଏହି ନିର୍ମଳ ଜ୍ଞାନ ଦୁର୍ଲଭ—ଏପରି ନରସଖ ନାରାୟଣ ପୂର୍ବେ ନାରଦଙ୍କୁ କହିଥିଲେ। ଯେମାନେ ଏକାନ୍ତ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ, ଅକିଞ୍ଚନ, ଏବଂ ସାଧୁଙ୍କ ପାଦରଜରେ ପବିତ୍ର, ସେମାନଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ମିଳେ।
Verse 28
श्रुतमेतन्मया पूर्वं ज्ञानं विज्ञानसंयुतम् । धर्मं भागवतं शुद्धं नारदाद्देवदर्शनात् ॥ २८ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ: ଦେବଦର୍ଶୀ ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ଠାରୁ ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶୁଣିଥିଲି। ଏହା ବିଜ୍ଞାନସହିତ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତ-ଧର୍ମ—ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିର କରେ ଏବଂ ଭୌତିକ କଳୁଷରହିତ।
Verse 29
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
ଦୈତ୍ୟପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ—ହେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଶୁକ୍ରାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶଣ୍ଡ ଓ ଅମର୍କ ବ୍ୟତୀତ ଆମେ ଓ ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଗୁରୁକୁ ଜାଣୁନାହିଁ। ଆମେ ଶିଶୁ; ସେମାନେ ଆମ ନିୟନ୍ତା।
Verse 30
श्रीदैत्यपुत्रा ऊचु: प्रह्राद त्वं वयं चापि नर्तेऽन्यं विद्महे गुरुम् । एताभ्यां गुरुपुत्राभ्यां बालानामपि हीश्वरौ ॥ २९ ॥ बालस्यान्त:पुरस्थस्य महत्सङ्गो दुरन्वय: । छिन्धि न: संशयं सौम्य स्याच्चेद्विस्रम्भकारणम् ॥ ३० ॥
ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଥିବା ଶିଶୁ ପାଇଁ ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ସଙ୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ। ହେ ସୌମ୍ୟ ସଖା, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଛିନ୍ଦ—ତୁମେ କିପରି ନାରଦମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲ?
Frequently Asked Questions
Because human birth is rare and uniquely suited for God-realization, yet it is quickly consumed by sleep, play, and later infirmity. Prahlāda’s argument is that waiting for “later” is structurally irrational: the senses strengthen habits early, and uncontrolled senses convert the prime years into gṛha-vrata (family-obsession). Beginning bhakti early safeguards the mind and redirects life’s momentum toward Viṣṇu, where even small sincere practice yields complete perfection.
Prahlāda teaches that sense-based happiness arises by bodily contact with objects and is allotted by prior karma, appearing automatically just like distress. Therefore, extraordinary striving for artha and kāma mainly wastes the scarce human opportunity for self-realization. The recommended endeavor is for Kṛṣṇa consciousness, which yields a qualitatively different result—awakening one’s relationship with the Supreme.
Nārāyaṇa is described as the original Supersoul (Paramātmā), father of all beings, and the infallible controller. He pervades all life forms—from plants to Brahmā—and is present within the material elements, the total energy, the guṇas, the unmanifest, and even the false ego, while remaining one, changeless, and undivided. He is realized as sac-cid-ānanda, yet appears “nonexistent” to the atheist because māyā veils perception.
The silkworm spins a cocoon from its own secretion and becomes trapped inside; similarly, the conditioned soul weaves bondage through self-generated attachment—especially to tongue and genitals—creating a network of affection, possessions, and obligations that feels like shelter but functions as imprisonment. Prahlāda uses this to show that bondage is not merely imposed externally; it is constructed internally by desire and misdirected love.