Adhyaya 4
Brahmā’s Boons, Hiraṇyakaśipu’s Cosmic Tyranny, and Prahlāda’s Transcendental Qualities
ନାରଦ ମୁନି ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ କହୁଥିବା କଥାରେ, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ ଦୁର୍ଲଭ ବର ଦେଇଥାନ୍ତି। ବରବଳରେ ତାହାର ଦେହ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ବଧ ସ୍ମରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରତି ତାହାର ଈର୍ଷ୍ୟା-ଦ୍ୱେଷ ଆହୁରି ବଢ଼େ। ବରଶକ୍ତିରେ ସେ ତିନି ଲୋକ ଓ ତାଙ୍କର ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ୟମୟ ଭବନ ଦଖଲ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ। ପୃଥିବୀ ଚାଷ ବିନା ଫଳ ଦିଏ, ସମୁଦ୍ର ରତ୍ନ ଦିଏ, ଲୋକବ୍ୟବସ୍ଥାର ବିଭାଗୀୟ କାର୍ଯ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଅଧୀନ ହୋଇଥିବା ପରି ଲାଗେ; ତଥାପି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦାସ ଥିବାରୁ ତାହାର ମନ ତୃପ୍ତ ହୁଏନି। ଅହଂକାର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଲଂଘନରେ କର୍ମଫଳ ବଢ଼ିଯାଏ। ପୀଡ଼ିତ ଦେବମାନେ କଠୋର ଧ୍ୟାନରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନ-ପ୍ରାର୍ଥନା ରୂପ ଭକ୍ତି ଶିଖାଏ ଏବଂ ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁର ଶୀଘ୍ର ନାଶ ହେବ ବୋଲି କହେ। ପରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ସାଧୁଗୁଣ ଓ କୃଷ୍ଣ-ଲୀନ ପରମାନନ୍ଦ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ; ପିତାଙ୍କ କ୍ରୂର ନିର୍ଯ୍ୟାତନା ବିଷୟରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଆଗାମୀ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच एवं वृत: शतधृतिर्हिरण्यकशिपोरथ । प्रादात्तत्तपसा प्रीतो वरांस्तस्य सुदुर्लभान् ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ପ୍ରାର୍ଥିତ ହେବା ପରେ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଦୁଷ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ବରଦାନ ଦେଲେ।
Verse 2
श्रीब्रह्मोवाच तातेमे दुर्लभा: पुंसां यान् वृणीषे वरान् मम । तथापि वितराम्यङ्ग वरान् यद्यपि दुर्लभान् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବତ୍ସ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ତୁମେ ଯେ ବର ମାଗିଛ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ; ତଥାପି, ପୁତ୍ର, ସାଧାରଣତଃ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ସେ ବର ଦେଉଛି।
Verse 3
ततो जगाम भगवानमोघानुग्रहो विभु: । पूजितोऽसुरवर्येण स्तूयमान: प्रजेश्वरै: ॥ ३ ॥
ତାପରେ ଅମୋଘ ଅନୁଗ୍ରହଦାତା ସର୍ବବିଭୁ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଅସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଓ ପ୍ରଜେଶ୍ୱର-ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତ ହୋଇ ସେଠାରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
Verse 4
एवं लब्धवरो दैत्यो बिभ्रद्धेममयं वपु: । भगवत्यकरोद् द्वेषं भ्रातुर्वधमनुस्मरन् ॥ ४ ॥
ଏଭଳି ବର ପାଇ ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଦୀପ୍ତ ଦେହ ଧାରଣ କରି ଦୈତ୍ୟ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଭ୍ରାତୃବଧକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲା; ତେଣୁ ସେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ କଲା।
Verse 5
स विजित्य दिश: सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुर: । देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् ॥ ५ ॥ सिद्धचारणविद्याध्रानृषीन् पितृपतीन्मनून् । यक्षरक्ष:पिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनपि ॥ ६ ॥ सर्वसत्त्वपतीञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७ ॥
ସେଇ ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଧୀନ କଲା। ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ରାଜା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଗରୁଡ, ମହାନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଋଷି, ପିତୃପତି ଯମ, ମନୁ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚାଧିପତି ଓ ପ୍ରେତ-ଭୂତାଧିପତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପରାଜିତ କଲା। ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ଜିତି ବଶ କରି, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଓ ତେଜକୁ ସହିତେ ଛିନିନେଲା।
Verse 6
स विजित्य दिश: सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुर: । देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् ॥ ५ ॥ सिद्धचारणविद्याध्रानृषीन् पितृपतीन्मनून् । यक्षरक्ष:पिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनपि ॥ ६ ॥ सर्वसत्त्वपतीञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७ ॥
ସେଇ ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଧୀନ କଲା। ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟଲୋକର ରାଜା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଗରୁଡ, ମହାନାଗ, ସିଦ୍ଧ, ଚାରଣ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଋଷି, ପିତୃପତି ଯମ, ମନୁ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚାଧିପତି ଓ ପ୍ରେତ-ଭୂତାଧିପତିମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ପରାଜିତ କଲା। ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ଜିତି ବଶ କରି, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଓ ତେଜକୁ ସହିତେ ଛିନିନେଲା।
Verse 7
स विजित्य दिश: सर्वा लोकांश्च त्रीन् महासुर: । देवासुरमनुष्येन्द्रगन्धर्वगरुडोरगान् ॥ ५ ॥ सिद्धचारणविद्याध्रानृषीन् पितृपतीन्मनून् । यक्षरक्ष:पिशाचेशान् प्रेतभूतपतीनपि ॥ ६ ॥ सर्वसत्त्वपतीञ्जित्वा वशमानीय विश्वजित् । जहार लोकपालानां स्थानानि सह तेजसा ॥ ७ ॥
ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ଲୋକ—ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଗରୁଡ, ନାଗ, ସିଦ୍ଧ-ଚାରଣ-ବିଦ୍ୟାଧର, ଋଷି, ପିତୃପତି, ମନୁ, ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସ-ପିଶାଚାଧିପତି ଓ ପ୍ରେତ-ଭୂତପତି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପରାଜିତ କଲା। ସେ ସମସ୍ତ ସତ୍ତ୍ୱର ଅଧିପତିମାନଙ୍କୁ ବଶ କରି ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଓ ତେଜ-ପ୍ରଭାବ ଛିନିନେଲା।
Verse 8
देवोद्यानश्रिया जुष्टमध्यास्ते स्म त्रिपिष्टपम् । महेन्द्रभवनं साक्षान्निर्मितं विश्वकर्मणा । त्रैलोक्यलक्ष्म्यायतनमध्युवासाखिलर्द्धिमत् ॥ ८ ॥
ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦେବୋଦ୍ୟାନର ଶୋଭାରେ ଯୁକ୍ତ ତ୍ରିପିଷ୍ଟପ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସାକ୍ଷାତ୍ ନିର୍ମିତ ଇନ୍ଦ୍ରଭବନ—ଯେନ ତ୍ରିଲୋକଲକ୍ଷ୍ମୀର ଆୟତନ—ସେଠାରେ ସେ ନିବାସ କଲା।
Verse 9
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଭବନର ସୋପାନ ପ୍ରବାଳର, ଭୂମି ଅମୂଲ୍ୟ ମରକତରେ ଶୋଭିତ, କୁଡ଼୍ୟ ସ୍ଫଟିକର ଓ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ବୈଦୂର୍ୟମଣିର ପଙ୍କ୍ତି ଥିଲା। ସେଠାରେ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ବିତାନ, ପଦ୍ମରାଗମଣିର ଆସନ; ଫେନsପରି ଶ୍ୱେତ ରେଶମୀ ଶୟ୍ୟା ମୁକ୍ତାମାଳାରେ ସଜ୍ଜିତ ଥିଲା। ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ଥିବା ଦେବୀମାନେ ଝଙ୍କାର କରୁଥିବା ନୂପୁର ସହ ଇତସ୍ତତଃ ଚାଲି ରତ୍ନଭୂମିରେ ନିଜ ମୁଖର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେହି ମହେନ୍ଦ୍ରଭବନରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରିଥିବା ଏକରାଟ୍ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦୟୁଗଳେ ପ୍ରଣାମ କରାଇ, କଠୋର ଶାସନରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଭୋଗବିଲାସରେ ରହିଲା।
Verse 10
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଭବନର ସୋପାନ ପ୍ରବାଳର, ଭୂମି ଅମୂଲ୍ୟ ମରକତରେ ଶୋଭିତ, କୁଡ଼୍ୟ ସ୍ଫଟିକର ଓ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ବୈଦୂର୍ୟମଣିର ପଙ୍କ୍ତି ଥିଲା। ସେଠାରେ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ବିତାନ, ପଦ୍ମରାଗମଣିର ଆସନ; ଫେନପରି ଶ୍ୱେତ ରେଶମୀ ଶୟ୍ୟା ମୁକ୍ତାମାଳାରେ ସଜ୍ଜିତ ଥିଲା। ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ଥିବା ଦେବୀମାନେ ଝଙ୍କାର କରୁଥିବା ନୂପୁର ସହ ଇତସ୍ତତଃ ଚାଲି ରତ୍ନଭୂମିରେ ନିଜ ମୁଖର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେହି ମହେନ୍ଦ୍ରଭବନରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରିଥିବା ଏକରାଟ୍ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦୟୁଗଳେ ପ୍ରଣାମ କରାଇ, କଠୋର ଶାସନରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଭୋଗବିଲାସରେ ରହିଲା।
Verse 11
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
ଇନ୍ଦ୍ରଭବନର ସୋପାନ ପ୍ରବାଳର, ଭୂମି ଅମୂଲ୍ୟ ମରକତରେ ଶୋଭିତ, କୁଡ଼୍ୟ ସ୍ଫଟିକର ଓ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ବୈଦୂର୍ୟମଣିର ପଙ୍କ୍ତି ଥିଲା। ସେଠାରେ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ବିତାନ, ପଦ୍ମରାଗମଣିର ଆସନ; ଫେନପରି ଶ୍ୱେତ ରେଶମୀ ଶୟ୍ୟା ମୁକ୍ତାମାଳାରେ ସଜ୍ଜିତ ଥିଲା। ଶୁଭ୍ର ଦାନ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ଥିବା ଦେବୀମାନେ ଝଙ୍କାର କରୁଥିବା ନୂପୁର ସହ ଇତସ୍ତତଃ ଚାଲି ରତ୍ନଭୂମିରେ ନିଜ ମୁଖର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେହି ମହେନ୍ଦ୍ରଭବନରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜୟ କରିଥିବା ଏକରାଟ୍ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ଦେବମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପାଦୟୁଗଳେ ପ୍ରଣାମ କରାଇ, କଠୋର ଶାସନରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦମନ କରି, ଭୋଗବିଲାସରେ ରହିଲା।
Verse 12
यत्र विद्रुमसोपाना महामारकता भुव: । यत्र स्फाटिककुड्यानि वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तय: ॥ ९ ॥ यत्र चित्रवितानानि पद्मरागासनानि च । पय:फेननिभा: शय्या मुक्तादामपरिच्छदा: ॥ १० ॥ कूजद्भिर्नूपुरैर्देव्य: शब्दयन्त्य इतस्तत: । रत्नस्थलीषु पश्यन्ति सुदती: सुन्दरं मुखम् ॥ ११ ॥ तस्मिन्महेन्द्रभवने महाबलो महामना निर्जितलोक एकराट् । रेमेऽभिवन्द्याङ्घ्रियुग: सुरादिभि: प्रतापितैरूर्जितचण्डशासन: ॥ १२ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭବନର ସିଢ଼ି ପ୍ରବାଳର, ଭୂମି ଅମୂଲ୍ୟ ମରକତରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରାଚୀର ସ୍ଫଟିକର ଏବଂ ସ୍ତମ୍ଭଗୁଡ଼ିକ ବୈଦୂର୍ୟମଣିର ପଙ୍କ୍ତି ଥିଲା। ସେଠାରେ ଚିତ୍ରବିଚିତ୍ର ବିତାନ, ପଦ୍ମରାଗ ଆସନ, ଫେନ ପରି ଧଳା ରେଶମ ଶୟ୍ୟା ଓ ମୁକ୍ତାମାଳାର ସଜା ଥିଲା। ନୂପୁରର ମଧୁର ଝଙ୍କାର ସହ ଶୁଭ୍ରଦନ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ ଦେବୀମାନେ ରତ୍ନଭୂମିରେ ନିଜ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖୁଥିଲେ। ସେଇ ମହେନ୍ଦ୍ରଭବନରେ ମହାବଳ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପୀଡ଼ିତ କରି, ତାଙ୍କ ପାଦଯୁଗଳକୁ ପ୍ରଣାମ କରାଇ, କଠୋର ଶାସନରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାସନ କଲା।
Verse 13
तमङ्ग मत्तं मधुनोरुगन्धिना विवृत्तताम्राक्षमशेषधिष्ण्यपा: । उपासतोपायनपाणिभिर्विना त्रिभिस्तपोयोगबलौजसां पदम् ॥ १३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ତୀବ୍ର ସୁଗନ୍ଧିତ ମଦ୍ୟରେ ମତ୍ତ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ସଦା ଘୂରୁଥିଲା। ତଥାପି ଯୋଗତପସ୍ୟାର ବଳରେ ସେ ମହାଶକ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବାରୁ, ସେ ନିନ୍ଦ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏହି ତିନି ପ୍ରଧାନ ଦେବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି—ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳ ନିଜ ହାତରେ ଉପହାର ନେଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ।
Verse 14
जगुर्महेन्द्रासनमोजसा स्थितं विश्वावसुस्तुम्बुरुरस्मदादय: । गन्धर्वसिद्धा ऋषयोऽस्तुवन्मुहु- र्विद्याधराश्चाप्सरसश्च पाण्डव ॥ १४ ॥
ହେ ପାଣ୍ଡବବଂଶୀୟ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନିଜ ଶକ୍ତିବଳରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଇନ୍ଦ୍ରାସନରେ ବସି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକର ନିବାସୀମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲା। ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ତୁମ୍ବୁରୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ମୁଁ ନିଜେ, ଏବଂ ବିଦ୍ୟାଧର, ଅପ୍ସରା ଓ ଋଷିମାନେ—ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ମହିମା କରିବା ପାଇଁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲୁ।
Verse 15
स एव वर्णाश्रमिभि: क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । इज्यमानो हविर्भागानग्रहीत् स्वेन तेजसा ॥ १५ ॥
ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ନୀତିକୁ କଠୋର ଭାବେ ପାଳନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ବହୁ ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ଯଜ୍ଞ କରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଥିବା ହବିର୍ଭାଗ ନ ଦେଇ, ନିଜ ତେଜର ବଳରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲା।
Verse 16
अकृष्टपच्या तस्यासीत् सप्तद्वीपवती मही । तथा कामदुघा गावो नानाश्चर्यपदं नभ: ॥ १६ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଭୟରେ ମନେହେଲା ସପ୍ତଦ୍ୱୀପବତୀ ପୃଥିବୀ ଚାଷ ନ କରି ମଧ୍ୟ ଧାନ୍ୟ ଦେଉଥିଲା। ସେପରି କାମଧେନୁ ସଦୃଶ କାମଦୁଘା ଗାଈମାନେ ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଦେଉଥିଲେ, ଏବଂ ଆକାଶ ମଧ୍ୟ ନାନା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା।
Verse 17
रत्नाकराश्च रत्नौघांस्तत्पत्न्यश्चोहुरूर्मिभि: । क्षारसीधुघृतक्षौद्रदधिक्षीरामृतोदका: ॥ १७ ॥
ତରଙ୍ଗର ପ୍ରବାହଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିଭିନ୍ନ ସମୁଦ୍ର ଓ ସେମାନଙ୍କର ଉପନଦୀସଦୃଶ ନଦୀମାନେ—ପତ୍ନୀ ସମାନ—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଉପଯୋଗ ପାଇଁ ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନ-ମଣି ଯୋଗାଇଲେ। ସେ ସମୁଦ୍ର ଥିଲେ ଲବଣଜଳ, ଇକ୍ଷୁରସ, ମଦ୍ୟ, ଘୃତ, କ୍ଷୀର, ଦଧି, କ୍ଷୌଦ୍ର ଓ ମଧୁରଜଳର।
Verse 18
शैला द्रोणीभिराक्रीडं सर्वर्तुषु गुणान् द्रुमा: । दधार लोकपालानामेक एव पृथग्गुणान् ॥ १८ ॥
ପର୍ବତମଧ୍ୟର ଉପତ୍ୟକାମାନେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ କ୍ରୀଡାକ୍ଷେତ୍ର ହେଲା; ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଗଛଲତା ପୁଷ୍ପ-ଫଳରେ ପ୍ରଚୁର ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ବର୍ଷଣ, ଶୋଷଣ ଓ ଦାହ ଗୁଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ସହାୟତା ବିନା ତାଙ୍କ ଏକାଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଲା।
Verse 19
स इत्थं निर्जितककुबेकराड् विषयान् प्रियान् । यथोपजोषं भुञ्जानो नातृप्यदजितेन्द्रिय: ॥ १९ ॥
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜୟ କରି ଏକଛତ୍ର ରାଜା ହୋଇଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ପ୍ରିୟ ବିଷୟଭୋଗ ଯଥେଷ୍ଟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଦାସ ହୋଇ ରହିଲେ।
Verse 20
एवमैश्वर्यमत्तस्य दृप्तस्योच्छास्त्रवर्तिन: । कालो महान् व्यतीयाय ब्रह्मशापमुपेयुष: ॥ २० ॥
ଏଭଳି ଐଶ୍ୱର୍ୟମଦରେ ମତ୍ତ, ଦର୍ପିତ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଉଲ୍ଲଂଘନକାରୀ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିତିଗଲା। ତେଣୁ ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାରି କୁମାରଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 21
तस्योग्रदण्डसंविग्ना: सर्वे लोका: सपालका: । अन्यत्रालब्धशरणा: शरणं ययुरच्युतम् ॥ २१ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଉଗ୍ର ଦଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ସହିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ଓ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ। ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ଶରଣ ନ ମିଳି, ଶେଷରେ ସେମାନେ ଅଚ୍ୟୁତ—ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ—ଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
Verse 22
तस्यै नमोऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिरीश्वर: । यद्गत्वा न निवर्तन्ते शान्ता: संन्यासिनोऽमला: ॥ २२ ॥ इति ते संयतात्मान: समाहितधियोऽमला: । उपतस्थुर्हृषीकेशं विनिद्रा वायुभोजना: ॥ २३ ॥
ଯେ ଦିଗରେ ପରମେଶ୍ୱର ହରି ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ଦିଗକୁ ଆମର ନମସ୍କାର; ସେଠାକୁ ଯାଇ ଶାନ୍ତ, ନିର୍ମଳ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ପୁଣି ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 23
तस्यै नमोऽस्तु काष्ठायै यत्रात्मा हरिरीश्वर: । यद्गत्वा न निवर्तन्ते शान्ता: संन्यासिनोऽमला: ॥ २२ ॥ इति ते संयतात्मान: समाहितधियोऽमला: । उपतस्थुर्हृषीकेशं विनिद्रा वायुभोजना: ॥ २३ ॥
ଏହିପରି କହି, ସଂଯତାତ୍ମା ଓ ସମାହିତଧୀ ନିର୍ମଳ ଦେବତାମାନେ ନିଦ୍ରା ବିନା, କେବଳ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଆହାର କରି, ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ।
Verse 24
तेषामाविरभूद्वाणी अरूपा मेघनि:स्वना । सन्नादयन्ती ककुभ: साधूनामभयङ्करी ॥ २४ ॥
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ, ଅରୂପ ବାଣୀ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ତାହାର ଧ୍ୱନି ମେଘଗର୍ଜନ ପରି ଗମ୍ଭୀର, ଏବଂ ସାଧୁମାନଙ୍କ ଭୟ ହରଣକାରୀ ଥିଲା।
Verse 25
मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठा: सर्वेषां भद्रमस्तु व: । मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये ॥ २५ ॥ ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत् । तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत्प्रतीक्षत ॥ २६ ॥
ହେ ବିବୁଧଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଭୟ କରନି; ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ମୋର ଦର୍ଶନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରମ ଶ୍ରେୟ ପାଇଁ ହିଁ।
Verse 26
मा भैष्ट विबुधश्रेष्ठा: सर्वेषां भद्रमस्तु व: । मद्दर्शनं हि भूतानां सर्वश्रेयोपपत्तये ॥ २५ ॥ ज्ञातमेतस्य दौरात्म्यं दैतेयापसदस्य यत् । तस्य शान्तिं करिष्यामि कालं तावत्प्रतीक्षत ॥ २६ ॥
ସେଇ ଦୈତ୍ୟାଧମର ଦୁଷ୍ଟତା ମୋତେ ଜଣା; ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେବି। ସେତେବେଳେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର।
Verse 27
यदा देवेषु वेदेषु गोषु विप्रेषु साधुषु । धर्मे मयि च विद्वेष: स वा आशु विनश्यति ॥ २७ ॥
ଯେ ଦେବତାମାନେ, ବେଦ, ଗୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଷ୍ଣବ ସାଧୁ, ଧର୍ମ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ଓ ତାହାର ସଭ୍ୟତା ଶୀଘ୍ର ନଶିଯାଏ।
Verse 28
निर्वैराय प्रशान्ताय स्वसुताय महात्मने । प्रह्रादाय यदा द्रुह्येद्धनिष्येऽपि वरोर्जितम् ॥ २८ ॥
ନିର୍ବୈର, ପ୍ରଶାନ୍ତ, ମହାତ୍ମା ନିଜ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଦ୍ରୋହ କରି ପୀଡ଼ା ଦେବ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବରରେ ବଳବାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାକୁ ତୁରନ୍ତ ବଧ କରିବି।
Verse 29
श्रीनारद उवाच इत्युक्ता लोकगुरुणा तं प्रणम्य दिवौकस: । न्यवर्तन्त गतोद्वेगा मेनिरे चासुरं हतम् ॥ २९ ॥
ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ଲୋକଗୁରୁ ଭଗବାନ ଏପରି ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇଥିବାରୁ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ ଫେରିଗଲେ ଏବଂ ଅସୁରଟି ପ୍ରାୟ ହତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଭାବିଲେ।
Verse 30
तस्य दैत्यपते: पुत्राश्चत्वार: परमाद्भुता: । प्रह्रादोऽभून्महांस्तेषां गुणैर्महदुपासक: ॥ ३० ॥
ସେଇ ଦୈତ୍ୟପତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କର ଚାରିଜଣ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ପୁତ୍ର ଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ସେ ଭଗବାନଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତ ହୋଇ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣର ନିଧି ଥିଲେ।
Verse 31
ब्रह्मण्य: शीलसम्पन्न: सत्यसन्धो जितेन्द्रिय: । आत्मवत्सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तम: । दासवत्सन्नतार्याङ्घ्रि: पितृवद्दीनवत्सल: ॥ ३१ ॥ भ्रातृवत्सदृशे स्निग्धो गुरुष्वीश्वरभावन: । विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जित: ॥ ३२ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଗୁଣରେ ସଂସ୍କୃତ, ଶୀଳସମ୍ପନ୍ନ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ଥିଲେ। ପରମାତ୍ମା ପରି ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣାମୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟତମ ମିତ୍ର ଥିଲେ। ମାନ୍ୟବରଙ୍କ ପାଦରେ ଦାସ ପରି ନମ୍ର, ଦୀନମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପିତା ପରି ବାତ୍ସଲ୍ୟଶୀଳ, ସମକକ୍ଷମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭାଇ ପରି ସ୍ନିଗ୍ଧ; ଗୁରୁ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଡ଼ମାନଙ୍କୁ ସେ ଈଶ୍ୱରସମ ଭାବୁଥିଲେ। ବିଦ୍ୟା, ରୂପ, ଜନ୍ମ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଇତ୍ୟାଦିରୁ ଉଦ୍ଭବ ଅହଂକାର ତାଙ୍କରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଥିଲା।
Verse 32
ब्रह्मण्य: शीलसम्पन्न: सत्यसन्धो जितेन्द्रिय: । आत्मवत्सर्वभूतानामेकप्रियसुहृत्तम: । दासवत्सन्नतार्याङ्घ्रि: पितृवद्दीनवत्सल: ॥ ३१ ॥ भ्रातृवत्सदृशे स्निग्धो गुरुष्वीश्वरभावन: । विद्यार्थरूपजन्माढ्यो मानस्तम्भविवर्जित: ॥ ३२ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଚିତ ସଂସ୍କାରସମ୍ପନ୍ନ, ଉତ୍ତମ ଶୀଳବାନ, ସତ୍ୟସନ୍ଧ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ଜିତିଥିଲେ। ପରମାତ୍ମା ପରି ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟାଳୁ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମିତ୍ର ଥିଲେ। ମାନ୍ୟଜନଙ୍କ ପାଖରେ ଦାସ ପରି ନମ୍ର, ଦୀନଙ୍କ ପାଖରେ ପିତା ପରି ବାତ୍ସଲ୍ୟଶୀଳ, ସମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଭ୍ରାତା ପରି ସ୍ନେହୀ, ଏବଂ ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଭଗବାନ ସମାନ ଭାବୁଥିଲେ। ବିଦ୍ୟା-ଧନ-ରୂପ-କୁଳ ଆଦିରୁ ଜନ୍ମୁଥିବା ଅହଂକାର ତାଙ୍କର ନଥିଲା।
Verse 33
नोद्विग्नचित्तो व्यसनेषु नि:स्पृह: श्रुतेषु दृष्टेषु गुणेष्ववस्तुदृक् । दान्तेन्द्रियप्राणशरीरधी: सदा प्रशान्तकामो रहितासुरोऽसुर: ॥ ३३ ॥
ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ଚିତ୍ତ କେବେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ ହୁଏନି; ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଃସ୍ପୃହ ଥିଲେ। ଶ୍ରୁତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଓ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ଭୌତିକ ଗୁଣକୁ ସେ ଅସାର ଭାବେ ଦେଖୁଥିଲେ; ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଭୌତିକ କାମନା ଶାନ୍ତ ଥିଲା। ସେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଶରୀର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିଲେ। ଅସୁରକୁଳରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅସୁର ନୁହେଁ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମହାଭକ୍ତ, ଏବଂ ବୈଷ୍ଣବଙ୍କ ପ୍ରତି କେବେ ମତ୍ସର କରୁନଥିଲେ।
Verse 34
यस्मिन्महद्गुणा राजन्गृह्यन्ते कविभिर्मुहु: । न तेऽधुना पिधीयन्ते यथा भगवतीश्वरे ॥ ३४ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ମହାନ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ କବି-ପଣ୍ଡିତ ଓ ବୈଷ୍ଣବ ସାଧୁମାନେ ପୁନଃପୁନଃ କୀର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି। ଯେପରି ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଗୁଣ ଭଗବାନ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ ରହେ, ସେପରି ସେହି ଗୁଣ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ।
Verse 35
यं साधुगाथासदसि रिपवोऽपि सुरा नृप । प्रतिमानं प्रकुर्वन्ति किमुतान्ये भवादृशा: ॥ ३५ ॥
ହେ ନୃପ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସାଧୁ-ଭକ୍ତଙ୍କ ଗାଥା ଯେଉଁ ସଭାରେ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଅସୁରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କୁ ମହାଭକ୍ତଙ୍କ ଆଦର୍ଶ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ କରନ୍ତି; ତେବେ ଆପଣ ଭଳି ଧର୍ମରାଜଙ୍କ କଥା କ’ଣ କହିବା!
Verse 36
गुणैरलमसङ्ख्येयैर्माहात्म्यं तस्य सूच्यते । वासुदेवे भगवति यस्य नैसर्गिकी रति: ॥ ३६ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ଅସଂଖ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଗୁଣକୁ କିଏ ଗଣନା କରିପାରିବ? ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ନୈସର୍ଗିକ ରତି, ଅଚଳ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତି ଥିଲା। ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଗଣନାତୀତ; ତଥାପି ସେହି ଗୁଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟ ମହାତ୍ମା ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରେ।
Verse 37
न्यस्तक्रीडनको बालो जडवत्तन्मनस्तया । कृष्णग्रहगृहीतात्मा न वेद जगदीदृशम् ॥ ३७ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ଶିଶୁକାଳରୁ ଶିଶୁ-ଖେଳନାରେ ଅନାସକ୍ତ ଥିଲେ। ସେ ସବୁ ତ୍ୟାଗ କରି କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଲୀନ ହୋଇ ଜଡବତ୍ ନୀରବ ରହିଲେ; ତେଣୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ମଗ୍ନ ଜଗତର ଗତି ସେ ବୁଝିଲେ ନାହିଁ।
Verse 38
आसीन: पर्यटन्नश्नन् शयान: प्रपिबन् ब्रुवन् । नानुसन्धत्त एतानि गोविन्दपरिरम्भित: ॥ ३८ ॥
ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ସଦା କୃଷ୍ଣସ୍ମରଣରେ ଲୀନ ଥିଲେ। ତେଣୁ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପରିରମ୍ଭରେ ଥାଇ ବସିବା, ଚାଲିବା, ଖାଇବା, ଶୋଇବା, ପିଇବା ଓ କହିବା ଭଳି ଦେହକାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ଆପେଆପେ ହେଉଛି ସେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନଥିଲେ।
Verse 39
क्वचिद्रुदति वैकुण्ठचिन्ताशबलचेतन: । क्वचिद्धसति तच्चिन्ताह्लाद उद्गायति क्वचित् ॥ ३९ ॥
କୃଷ୍ଣଚେତନାରେ ଉନ୍ନତି ହେତୁ ତାଙ୍କ ଚେତନା ବୈକୁଣ୍ଠଚିନ୍ତାରେ ରଙ୍ଗିତ ଥିଲା। କେବେ ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, କେବେ ହସୁଥିଲେ; କେବେ ଆନନ୍ଦୋତ୍ସବ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲେ, କେବେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଗାଉଥିଲେ।
Verse 40
नदति क्वचिदुत्कण्ठो विलज्जो नृत्यति क्वचित् । क्वचित्तद्भावनायुक्तस्तन्मयोऽनुचकार ह ॥ ४० ॥
କେବେ ଉତ୍କଣ୍ଠାରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ ଡାକୁଥିଲେ; କେବେ ଆନନ୍ଦରେ ଲଜ୍ଜା ଭୁଲି ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଆଉ କେବେ କୃଷ୍ଣଭାବନାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତନ୍ମୟ ହୋଇ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 41
क्वचिदुत्पुलकस्तूष्णीमास्ते संस्पर्शनिर्वृत: । अस्पन्दप्रणयानन्दसलिलामीलितेक्षण: ॥ ४१ ॥
କେବେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କମଳହସ୍ତର ସ୍ପର୍ଶ ପାଇ ସେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ନୀରବ ରହୁଥିଲେ। ପ୍ରେମାନନ୍ଦଜଳ ଅର୍ଧନିମୀଳିତ ଚକ୍ଷୁରୁ ବହୁଥିଲା ଏବଂ ସେ ନିସ୍ପନ୍ଦ ହୋଇଯାଉଥିଲେ।
Verse 42
स उत्तमश्लोकपदारविन्दयो- र्निषेवयाकिञ्चनसङ्गलब्धया । तन्वन् परां निर्वृतिमात्मनो मुहु- र्दु:सङ्गदीनस्य मन: शमं व्यधात् ॥ ४२ ॥
ଅକିଞ୍ଚନ, ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗରୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ସଦା ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସେବାରେ ଲଗ୍ନ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ପରମାନନ୍ଦ ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ଅଳ୍ପ ଆତ୍ମବୋଧୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଦାନ କଲେ।
Verse 43
तस्मिन्महाभागवते महाभागे महात्मनि । हिरण्यकशिपू राजन्नकरोदघमात्मजे ॥ ४३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସେଇ ମହାଭାଗବତ, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ—ନିଜ ପୁଅ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଘୋର ଅଘ କଲା।
Verse 44
श्रीयुधिष्ठिर उवाच देवर्ष एतदिच्छामो वेदितुं तव सुव्रत । यदात्मजाय शुद्धाय पितादात् साधवे ह्यघम् ॥ ४४ ॥
ଶ୍ରୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: ହେ ଦେବର୍ଷି, ହେ ସୁବ୍ରତ, ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି—ନିଜ ପୁଅ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସାଧୁ ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କୁ ପିତା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କିପରି ଏବଂ କାହିଁକି ଏତେ କଷ୍ଟ ଦେଲା? କୃପାକରି କହନ୍ତୁ।
Verse 45
पुत्रान् विप्रतिकूलान् स्वान् पितर: पुत्रवत्सला: । उपालभन्ते शिक्षार्थं नैवाघमपरो यथा ॥ ४५ ॥
ମାତାପିତା ସଦା ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି। ସନ୍ତାନ ଅନାଜ୍ଞାକାରୀ ହେଲେ ସେମାନେ ଶତ୍ରୁତାରୁ ନୁହେଁ, କେବଳ ଶିକ୍ଷା ଓ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ତାଡ଼ନା କରନ୍ତି—ପରଙ୍କ ପରି ନୁହେଁ। ତେବେ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପରି ଉତ୍ତମ ପୁଅକୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କିପରି ଦଣ୍ଡ ଦେଲା? ଏହିଥିରେ ମୁଁ ଉତ୍ସୁକ।
Verse 46
किमुतानुवशान् साधूंस्तादृशान् गुरुदेवतान् । एतत्कौतूहलं ब्रह्मन्नस्माकं विधम प्रभो । पितु: पुत्राय यद्द्वेषो मरणाय प्रयोजित: ॥ ४६ ॥
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆଉ ପଚାରିଲେ: ଯେ ପୁଅ ଆଜ୍ଞାକାରୀ, ସଦାଚାରୀ ଏବଂ ପିତାଙ୍କୁ ଗୁରୁ-ଦେବତା ସମାନ ମାନେ—ଏମିତି ସାଧୁ ପ୍ରତି ତ ଆଉ କ’ଣ କହିବା! ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ—ପିତାଙ୍କର ପୁଅ ପ୍ରତି ଏମିତି ଦ୍ୱେଷ କିପରି ହେଲା ଯେ ତା’ର ମରଣ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କଲେ?
Frequently Asked Questions
Within Purāṇic theology, Brahmā functions as a cosmic administrator who awards results of tapas according to the potency and procedure of austerity, not as the final moral arbiter. The narrative highlights a recurring Bhāgavata principle: boons obtained through tapas can expand material capacity, but they do not purify the heart. Therefore, the asura’s benedictions become the stage on which Bhagavān’s higher governance (īśvara-nīti) and protection of devotees (poṣaṇam) will later be revealed.
The chapter explicitly diagnoses his dissatisfaction: instead of controlling the senses, he remains their servant (indriya-dāsatā). Bhāgavata ethics treats external sovereignty as insufficient for sukha when the mind is driven by kāma and pride. Thus even after conquering the three worlds and enjoying Svarga’s opulence, his inner lack persists, illustrating that bhoga without self-mastery and devotion cannot yield lasting fulfillment.
The sound vibration is the Lord’s transcendental reassurance, described as coming from a personality not visible to material eyes. Its core instruction is bhakti-sādhana: become devotees through hearing and chanting about the Lord and offering prayers (śravaṇa, kīrtana, stuti). The voice also frames the moral trigger for divine intervention: when Hiraṇyakaśipu persecutes Prahlāda, the Lord will kill him despite Brahmā’s benedictions.
Prahlāda is presented as a reservoir of transcendental qualities because he is an unalloyed devotee of Viṣṇu. The text emphasizes humility despite aristocracy, universal friendliness, self-control, freedom from envy toward Vaiṣṇavas, and spontaneous absorption in Kṛṣṇa culminating in bhāva symptoms (tears, jubilation, singing, and ecstatic stillness). These traits mark him as sādhūnām agrya—an exemplar cited even by the devas.
The chapter ends by shifting from cosmic oppression to the intimate family conflict at its center: the asura-king torments his own saintly son. Yudhiṣṭhira’s pointed questions—how a father could seek to kill an obedient, virtuous child—create the narrative hinge that leads directly into the next chapter’s detailed account of Hiraṇyakaśipu’s punishments of Prahlāda and the theological meaning of the devotee’s endurance.