Adhyaya 3
Hiraṇyakaśipu’s Austerities and Brahmā’s Boons (The Architecture of ‘Conditional Immortality’)
ନାରଦ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କହନ୍ତି ଯେ ଅଜେୟ ହେବାର ତୀବ୍ର ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ମନ୍ଦରାଚଳରେ ଭୟଙ୍କର ତପ କରେ—ପାଦର ଅଙ୍ଗୁଠି ଉପରେ ଦାଁଡି, ବାହୁ ଉଠାଇ, ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ। ତାହାର ତପୋତେଜରେ ବିଶ୍ୱ ଅସ୍ଥିର; ଗ୍ରହ ଜଳେ, ସମୁଦ୍ର ଉଥଳପାଥଳ, ଦେବତାମାନେ ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନଙ୍କ ସହିତ ପିପିଳିକା-ଢିବିରେ ଢାକା ଅସୁରକୁ ଖୋଜି କମଣ୍ଡଲୁ ଜଳରେ ସଞ୍ଜୀବିତ କରି, ତାହାର ସହନଶକ୍ତି ଦେଖି ବର ଦିଅନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଓ କାଳନିୟନ୍ତା ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରି, ମୃତ୍ୟୁରୁ ବଞ୍ଚିବାକୁ ପରତଦାର ସୁରକ୍ଷା ମାଗେ—ସ୍ଥାନ, ସମୟ, କର୍ତ୍ତା, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଜୀବଶ୍ରେଣୀର ଭେଦ ନାକାରି—ସହ ଏକଛତ୍ର ରାଜ୍ୟ ଓ ଯୋଗସିଦ୍ଧି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ-ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ହସ୍ତକ୍ଷେପର ଭୂମିକା ଗଢ଼େ, ବ୍ରହ୍ମବାକ୍ୟକୁ ମାନ ଦେଇ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନିଜକୁ ଅଜେୟ, ଅଜରାମର ଓ ଅପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ କରି ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ରାଜା ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା।
Verse 2
स तेपे मन्दरद्रोण्यां तप: परमदारुणम् । ऊर्ध्वबाहुर्नभोदृष्टि: पादाङ्गुष्ठाश्रितावनि: ॥ २ ॥
ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଦ୍ରୋଣୀରେ ସେ ପରମ ଦାରୁଣ ତପ କଲା—ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠରେ ଭୂମିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ବାହୁ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱେ ଉଠାଇ, ଦୃଷ୍ଟି ନଭେ ରଖି।
Verse 3
जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभि: । तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवा: स्थानानि भेजिरे ॥ ३ ॥
ତାହାର ଜଟାରୁ ପ୍ରଳୟକାଳୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଅସହ୍ୟ ଦୀପ୍ତି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେ ଘୋର ତପ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 4
तस्य मूर्ध्न: समुद्भूत: सधूमोऽग्निस्तपोमय: । तीर्यगूर्ध्वमधोलोकान् प्रातपद्विष्वगीरित: ॥ ४ ॥
ତାହାର ଘୋର ତପରୁ ତାହାର ମୁଣ୍ଡରୁ ଧୂମ ସହିତ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେ ଅଗ୍ନି ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ଅଧଃ ଓ ତିର୍ୟକ୍ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଆବୃତ କରି ଭୟଙ୍କର ତାପ ଦେଲା।
Verse 5
चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्त: सद्वीपाद्रिश्चचाल भू: । निपेतु: सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश ॥ ५ ॥
ତାହାର ଘୋର ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ନଦୀ ଓ ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତାଳ ହେଲେ, ପର୍ବତ-ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଲା; ଗ୍ରହ-ତାରା ଖସିଲେ ଏବଂ ଦଶଦିଗ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।
Verse 6
तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययु: सुरा: । धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते । दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुम: ॥ ६ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚଳିତ ହୋଇ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଲୋକ ଛାଡ଼ି ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଧାତାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ—ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଜଗତ୍ପତେ! ତାହାର ମସ୍ତକରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ତପୋଅଗ୍ନିରେ ଆମେ ଦଗ୍ଧ; ତେଣୁ ଦିବ୍ୟଲୋକରେ ରହିପାରୁନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ।
Verse 7
तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे । लोका न यावन्नङ्क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभू: ॥ ७ ॥
ହେ ମହାପୁରୁଷ, ଯଦି ଆପଣ ଯଥୋଚିତ ମନେ କରନ୍ତି ତେବେ ଏହି ସର୍ବନାଶକ ଉପଦ୍ରବକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ଲୋକମାନେ ନଶିଯିବା ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 8
तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तप: । श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितम् ॥ ८ ॥
ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଶ୍ଚର ତପସ୍ୟା କରୁଛି—ଏହା ତାହାର ସଙ୍କଳ୍ପ। ତାହାର ଯୋଜନା ଆପଣଙ୍କୁ ଅଜଣା ନୁହେଁ; ତଥାପି ଆମେ ଯାହା ନିବେଦନ କରୁଛୁ, ଦୟାକରି ଶୁଣନ୍ତୁ।
Verse 9
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥
“ତପୋଯୋଗ ଓ ସମାଧିର ବଳରେ ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ଧିଷ୍ଣ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିଜ ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ। କାଳ ଓ ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତପୋଯୋଗ-ସମାଧିକୁ ବଢ଼ାଇ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଧରି ସାଧନା କରି, ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିଷ୍ଠିତ ସେହି ପଦକୁ ଅଧିରୋହଣ କରିବି।”
Verse 10
सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥
ତପୋଯୋଗ ଓ ସମାଧିର ବଳରେ ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଚରାଚର ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରି ନିଜ ପରମ ଆସନରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବାଧିକ ପୂଜ୍ୟ ହେଲେ। କାଳ ଓ ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଜନ୍ମ ତପସ୍ୟା-ଯୋଗ-ସମାଧି ସାଧି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସେହି ପଦ ପାଇବି।
Verse 11
अन्यथेदं विधास्येऽहमयथा पूर्वमोजसा । किमन्यै: कालनिर्धूतै: कल्पान्ते वैष्णवादिभि: ॥ ११ ॥
ମୋର ଘୋର ତପସ୍ୟାବଳରେ ମୁଁ ଏହି ଜଗତକୁ ପୂର୍ବପରି ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେବି। ପୁଣ୍ୟ-ପାପର ଫଳକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲଟାଇ ଦେବି ଏବଂ ଲୋକର ସ୍ଥାପିତ ଆଚାର-ବ୍ୟବହାରକୁ ପଲଟାଇ ଦେବି। କଳ୍ପାନ୍ତେ ଧ୍ରୁବଲୋକ ମଧ୍ୟ କାଳରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତେବେ ତାହାର କି ଉପଯୋଗ? ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମପଦକୁ ହିଁ ଚାହେଁ।
Verse 12
इति शुश्रुम निर्बन्धं तप: परममास्थित: । विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर ॥ १२ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ, ଆମେ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ସୂତ୍ରରୁ ଶୁଣିଛୁ—ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଆପଣଙ୍କ ପଦ ପାଇବାକୁ ପରମ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ। ଆପଣ ତ୍ରିଭୁବନେଶ୍ୱର; ତେଣୁ ବିଳମ୍ବ ନକରି ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହା ଯୁକ୍ତ ଲାଗେ, ସେହି ପଦକ୍ଷେପ ତୁରନ୍ତ ନିଅନ୍ତୁ।
Verse 13
तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते । भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥
ହେ ଜଗତ୍ପତେ ବ୍ରହ୍ମଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ପାରମେଷ୍ଠ୍ୟ ଆସନ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ, ଶ୍ରେୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, କ୍ଷେମ ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ—ବିଶେଷକରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଗୋମାତାଙ୍କ ପାଇଁ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ଆପଣଙ୍କ ପଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧର୍ମ ଓ ଗୋରକ୍ଷାର ମହିମା ବଢ଼େ ଏବଂ ସମସ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି ସ୍ୱତଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; କିନ୍ତୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଯଦି ସେହି ଆସନ ଦଖଳ କରେ, ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ ହେବ।
Verse 14
इति विज्ञापितो देवैर्भगवानात्मभूर्नृप । परितो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥ १४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଦେବତାମାନେ ଏଭଳି ଜଣାଇବା ପରେ, ପରମଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମଭୂ ଭଗବାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଭୃଗୁ, ଦକ୍ଷ ଆଦି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହିତ, ଯେଉଁଠାରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲା ସେହି ଦୈତ୍ୟରାଜଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ତୁରନ୍ତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
Verse 15
न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥
ହଂସବାହନ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା ଦେବଗଣ ସହ ପ୍ରଥମେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ତାଙ୍କ ଦେହ ଭାଲ୍ମୀକ, ଘାସ ଓ ବାଁଶ କାଠିରେ ଢାକା ଥିଲା, ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟାରେ ପିପିଳିକାମାନେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ, ମେଦ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଇଦେଇଥିଲେ। ପରେ ମେଘାବୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ତପସ୍ୟାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ତାପିତ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ହସି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 16
न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥
ହଂସବାହନ ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା ଦେବଗଣ ସହ ପ୍ରଥମେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; କାରଣ ତାଙ୍କ ଦେହ ଭାଲ୍ମୀକ, ଘାସ ଓ ବାଁଶ କାଠିରେ ଢାକା ଥିଲା, ଦୀର୍ଘକାଳ ତପସ୍ୟାରେ ପିପିଳିକାମାନେ ତାଙ୍କ ଚର୍ମ, ମେଦ, ମାଂସ ଓ ରକ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଇଦେଇଥିଲେ। ପରେ ମେଘାବୃତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ତପସ୍ୟାରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ତାପିତ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ହସି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 17
श्रीब्रह्मोवाच उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तप:सिद्धोऽसि काश्यप । वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वर: ॥ १७ ॥
ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ହେ କାଶ୍ୟପପୁତ୍ର, ଉଠ, ଉଠ; ତୋର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁ ତପସ୍ୟାରେ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛୁ; ବରଦାତା ଭାବେ ମୁଁ ଆସିଛି। ତୋର ଇଚ୍ଛିତ ବର ମାଗ।
Verse 18
अद्राक्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भुतम् । दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते ॥ १८ ॥
ମୁଁ ତୋର ଏହି ମହା ଅଦ୍ଭୁତ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଛି। ନାନା ପୋକା ଓ ପିପିଳିକା ଦଂଶନ କରି ଦେହ ଭକ୍ଷିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତୋର ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅସ୍ଥିମଧ୍ୟରେ ରହି ଚଳିତ ଅଛି—ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।
Verse 19
नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् को वै दिव्यसमा: शतम् ॥ १९ ॥
ଏପରି ଘୋର ତପସ୍ୟା ପୂର୍ବ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ମଧ୍ୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏଇ ତ୍ରିଲୋକରେ କିଏ ଶତ ଦିବ୍ୟବର୍ଷ ଜଳ ନ ପିଇ ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କରିପାରିବ?
Verse 20
व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् । तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥
ହେ ଦିତିପୁତ୍ର! ତୁମ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ କଠୋର ତପସ୍ୟାରେ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ହେଲା; ତେଣୁ ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋତେ ଜିତିଛ।
Verse 21
ततस्त आशिष: सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव । मर्तस्य ते ह्यमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम ॥ २१ ॥
ହେ ଅସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏହି କାରଣରୁ ତୁମ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବି। ମୁଁ ଅମର ଦେବଲୋକର; ତୁମେ ମରଣଧର୍ମୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମୋ ଦର୍ଶନ ନିଷ୍ଫଳ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 22
श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वादिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकै: । कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा ॥ २२ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ଏହିପରି କହି, ବିଶ୍ୱର ଆଦିପୁରୁଷ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମାଦେବ ନିଜ କମଣ୍ଡଲୁର ଦିବ୍ୟ, ଅମୋଘ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପିପିଳିକା ଓ କୀଟମାନେ ଖାଇଦେଇଥିବା ହିରଣ୍ୟକଶିପୁର ଦେହରେ ଛିଟା ଦେଲେ; ତାହାରେ ସେ ପୁନଃ ସଜୀବ ହେଲା।
Verse 23
स तत्कीचकवल्मीकात् सहओजोबलान्वित: । सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा । उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधस: ॥ २३ ॥
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କମଣ୍ଡଲୁ ଜଳ ଛିଟା ପଡ଼ିବାମାତ୍ରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ସେହି ବାଲ୍ମୀକରୁ ଉଠି ଦାଁଡ଼ାଇଲା। ସେ ଓଜ-ବଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସମ୍ପନ୍ନ, ବଜ୍ରସମ ଦୃଢ଼ ଦେହବାନ ଯୁବକ ହେଲା। ତାହାର କାନ୍ତି ତପ୍ତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଜ୍ଵଳିଲା, ଯେପରି କାଠରୁ ଅଗ୍ନି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 24
स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमुपस्थितम् । ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ २४ ॥
ଆକାଶରେ ହଂସବାହନରେ ଉପସ୍ଥିତ ବ୍ରହ୍ମାଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା। ସେହି ଦର୍ଶନକୁ ମହୋତ୍ସବ ଭାବି ସେ ତୁରନ୍ତ ମୁଣ୍ଡ ଭୂମିରେ ରଖି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 25
उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व ईक्षमाणो दृशा विभुम् । हर्षाश्रुपुलकोद्भेदो गिरा गद्गदयागृणात् ॥ २५ ॥
ତେବେ ଦୈତ୍ୟମୁଖ୍ୟ ଭୂମିରୁ ଉଠି, ହାତ ଯୋଡ଼ି, ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବା ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ହର୍ଷରେ ଭରିଗଲା। ଆଖିରେ ଲୁହ, ଦେହେ ରୋମାଞ୍ଚ, କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ ବିନୟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲା।
Verse 26
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥
ଶ୍ରୀହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲା—କଳ୍ପାନ୍ତେ କାଳସୃଷ୍ଟ ଘୋର ଅନ୍ଧକାରରେ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଜଗତ ଆବୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ୱୟଂଜ୍ୟୋତି ପ୍ରଭୁ ନିଜ ତେଜରେ ଏହାକୁ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।
Verse 27
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच कल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥
ସେଇ ପ୍ରଭୁ ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପାଳନ କରନ୍ତି ଓ ଲୟ କରନ୍ତି। ସତ୍ତ୍ୱ-ରଜ-ତମ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ ପରମ ମହାନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 28
नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये । प्राणेन्द्रियमनोबुद्धिविकारैर्व्यक्तिमीयुषे ॥ २८ ॥
ଆଦି ବୀଜସ୍ୱରୂପ, ଜ୍ଞାନ-ବିଜ୍ଞାନମୂର୍ତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର। ପ୍ରାଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ବିକାର ଦ୍ୱାରା ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଏହି ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟମାନ—ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶର କାରଣ।
Verse 29
त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्च प्राणेन मुख्येन पति: प्रजानाम् । चित्तस्य चित्तैर्मनइन्द्रियाणां पतिर्महान् भूतगुणाशयेश: ॥ २९ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ଏହି ଜଗତର ଚରାଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ ଓ ଅଧିପତି। ଆପଣ ତାଙ୍କର ଚେତନାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି; ମନ ଓ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ-ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟର ମହାନ ନିୟନ୍ତା ଆପଣ। ଭୂତ, ଗୁଣ ଓ ଆଶୟ-ଇଚ୍ଛାର ଈଶ୍ୱର ଆପଣ ହିଁ।
Verse 30
त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वा त्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च । त्वमेक आत्मात्मवतामनादि- रनन्तपार: कविरन्तरात्मा ॥ ३० ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ବେଦମୂର୍ତ୍ତି ହୋଇ ତ୍ରୟୀ ଓ ଚତୁର୍ହୋତ୍ର-ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଆଦି ସାତ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞତନ୍ତୁଙ୍କୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ତ୍ରିବେଦୋକ୍ତ କର୍ମରେ ଯାଜ୍ଞିକ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି। ଆପଣ ଏକ ପରମାତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଅନାଦି, ଅନନ୍ତ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞ।
Verse 31
त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना- मायुर्लवाद्यवयवै: क्षिणोषि । कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महां- स्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ହିଁ ଅନିମିଷ, ସଦା ଜାଗ୍ରତ କାଳ; କ୍ଷଣ, ଲବ, ନିମେଷ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଆଦି ଆପଣଙ୍କ ଅଂଶଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟକୁ ଆପଣ କ୍ଷୟ କରନ୍ତି। ତଥାପି ଆପଣ କୂଟସ୍ଥ, ଅବିକାରୀ ପରମେଷ୍ଠୀ, ଅଜ ଓ ମହାନ ସାକ୍ଷୀ-ଇଶ୍ୱର; ଜୀବଲୋକର ଜୀବନର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଆପଣ।
Verse 32
त्वत्त: परं नापरमप्यनेज- देजच्च किञ्चिद्व्यतिरिक्तमस्ति । विद्या: कलास्ते तनवश्च सर्वा हिरण्यगर्भोऽसि बृहत्त्रिपृष्ठ: ॥ ३२ ॥
ଆପଣଠାରୁ ପରେ ନ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନ କିଛି ନୀଚ; ସ୍ଥାବର କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗମ—କିଛି ମଧ୍ୟ ଆପଣଠାରୁ ପୃଥକ ନୁହେଁ। ଉପନିଷଦାଦି ବେଦବିଦ୍ୟା ଓ ବେଦାଙ୍ଗ-ଉପାଙ୍ଗ ଏବଂ କଳାସମୂହ ଆପଣଙ୍କ ବାହ୍ୟ ଦେହ ସଦୃଶ। ଆପଣ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ବିଶ୍ୱର ଆଧାର; ତଥାପି ତ୍ରିଗୁଣମୟ ଜଗତକୁ ଅତୀତ ପରମ ନିୟନ୍ତା।
Verse 33
व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरं येनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् । भुङ्क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्ये अव्यक्त आत्मा पुरुष: पुराण: ॥ ३३ ॥
ହେ ବିଭୁ! ଆପଣ ନିଜ ପରମ ଧାମରେ ଅବିକାର ଭାବେ ସ୍ଥିତ ରହି ଏହି ଜଗତରେ ସ୍ଥୂଳ, ବ୍ୟକ୍ତ ବିଶ୍ୱରୂପକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି; ଯେନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କ ବିଷୟକୁ ଆସ୍ୱାଦ କରୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଦିଶେ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଆତ୍ମା, ପୁରାଣ ପୁରୁଷ—ବ୍ରହ୍ମ, ପରମାତ୍ମା ଓ ଭଗବାନ।
Verse 34
अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् । चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नम: ॥ ३४ ॥
ଅନନ୍ତ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପେ ଯିଏ ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯିଏ ଚିତ୍-ଶକ୍ତି, ଅଚିତ୍-ଶକ୍ତି ଓ ଜୀବମାନଙ୍କର ତଟସ୍ଥ (ମାର୍ଜିନାଲ) ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ—ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
Verse 35
यदि दास्यस्यभिमतान् वरान्मे वरदोत्तम । भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो ॥ ३५ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ବରଦାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯଦି ଆପଣ ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ବର ଦେବେ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର କୌଣସି ଜୀବ ଦ୍ୱାରା ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଉ।
Verse 36
नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधै: । न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥
ମୋତେ ଏହି ବର ଦିଅନ୍ତୁ—ମୁଁ ଘର ଭିତରେ କି ବାହାରେ, ଦିନେ କି ରାତିରେ, ଭୂମିରେ କି ଆକାଶରେ, କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ମଣିଷ କି ପଶୁ ଦ୍ୱାରା ମରିବି ନାହିଁ।
Verse 37
व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
ମୋତେ ଏହି ବର ଦିଅନ୍ତୁ—ସଜୀବ କି ନିର୍ଜୀବ କୌଣସି ଦ୍ୱାରା ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ନ ହେଉ; ଦେବ, ଅସୁର କି ପାତାଳର ମହାନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ମାରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେପରି ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ନାହିଁ, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କରନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ ଏକଛତ୍ର ଅଧିପତ୍ୟ, ସେହି ପଦର ମହିମା, ଏବଂ ତପ-ଯୋଗରୁ ଲଭ୍ୟ ଅବିନାଶୀ ସିଦ୍ଧିମାନେ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ।
Verse 38
व्यसुभिर्वासुमद्भिर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥
ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପରି (କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ସମ) ମହିମା ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ; ଏବଂ ତପ-ଯୋଗର ପ୍ରଭାବରୁ ଲଭ୍ୟ, କେବେ ନ ନଷ୍ଟ ହେଉଥିବା ସିଦ୍ଧିମାନେ ମଧ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
Within Bhāgavata theology, devas like Brahmā are administrators who respond to severe tapas with boons, acknowledging the power generated by austerity. Brahmā’s granting does not imply moral approval; it reflects the cosmic rule that tapas yields results. The narrative then demonstrates that such boons remain limited and cannot override Bhagavān’s ultimate sovereignty, especially in matters of Poṣaṇa (protecting devotees).
He asks to avoid death by any being created by Brahmā, to avoid death in or out of a residence, by day or night, on earth or in the sky, by weapon, and by human or animal—plus supremacy and siddhis. It is strategic because it attempts to fence off every ordinary category through which death occurs, creating a logic of ‘conditional immortality.’ The later narrative resolves this by showing the Supreme Lord acting in a category-transcending way while still respecting the boon’s wording.
His stuti frames Brahmā as the cosmic engineer operating through material nature and time: creation, maintenance, and dissolution occur via prakṛti invested with sattva, rajas, and tamas. This aligns with Bhāgavata cosmology where Brahmā, as Hiraṇyagarbha and secondary creator, presides over visarga (secondary creation) under the Supreme’s sanction, while remaining distinct from the ultimate source.