Adhyaya 2
Hiraṇyakaśipu’s Wrath, the Assault on Vedic Culture, and the Boy-Yamarāja’s Teaching on the Soul
ନାରଦ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ କ୍ରୋଧ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ବରାହଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ନିହତ ହେବା ପରେ, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କଲେ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମ ନାଶ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ। ପରେ, ସେ ନିଜ ମାତା ଦିତିଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା ପାଇଁ ରାଜା ସୁଯଜ୍ଞ ଏବଂ ବାଳକ ଯମରାଜଙ୍କ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମାର ନିତ୍ୟତା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीनारद उवाच भ्रातर्येवं विनिहते हरिणा क्रोडमूर्तिना । हिरण्यकशिपू राजन् पर्यतप्यद्रुषा शुचा ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ବଧ କଲେ; ତାହାର ଭାଇ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କ୍ରୋଧ ଓ ଶୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ବିଲାପ କଲା।
Verse 2
आह चेदं रुषा पूर्ण: सन्दष्टदशनच्छद: । कोपोज्ज्वलद्भ्यां चक्षुर्भ्यां निरीक्षन् धूम्रमम्बरम् ॥ २ ॥
ସେ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦାନ୍ତରେ ଓଠ ଦବାଇ, କୋପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟରେ ଆକାଶକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲା; ଯେନେ ସମଗ୍ର ଗଗନ ଧୂମ୍ର ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ସେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲା।
Verse 3
करालदंष्ट्रोग्रदृष्टया दुष्प्रेक्ष्यभ्रुकुटीमुख: । शूलमुद्यम्य सदसि दानवानिदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
ଭୟଙ୍କର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ଉଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଭୃକୁଟି କୁଚକାଇ ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ୟ ମୁଖ ଧାରଣ କରି, ସେ ଶୂଳ (ତ୍ରିଶୂଳ) ଉଠାଇ ସଭାରେ ଥିବା ଦାନବ ସହଚରମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲା।
Verse 4
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
ହେ ଦାନବ-ଦୈତ୍ୟମାନେ! ହେ ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ, ଶମ୍ବର, ଶତବାହୁ! ହେ ହୟଗ୍ରୀବ, ନମୁଚି, ପାକ, ଇଲ୍ୱଲ! ହେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ପୁଲୋମନ, ଶକୁନ ଆଦିମାନେ! ମୋ କଥା ସାବଧାନରେ ଶୁଣ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର।
Verse 5
भो भो दानवदैतेया द्विमूर्धंस्त्र्यक्ष शम्बर । शतबाहो हयग्रीव नमुचे पाक इल्वल ॥ ४ ॥ विप्रचित्ते मम वच: पुलोमन् शकुनादय: । शृणुतानन्तरं सर्वे क्रियतामाशु मा चिरम् ॥ ५ ॥
ହେ ଦାନବ-ଦୈତ୍ୟମାନେ! ହେ ଦ୍ୱିମୂର୍ଧା, ତ୍ର୍ୟକ୍ଷ, ଶମ୍ବର, ଶତବାହୁ! ହେ ହୟଗ୍ରୀବ, ନମୁଚି, ପାକ, ଇଲ୍ୱଲ! ହେ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ପୁଲୋମନ, ଶକୁନ ଆଦିମାନେ! ମୋ କଥା ସାବଧାନରେ ଶୁଣ; ତାପରେ ସମସ୍ତେ ବିଳମ୍ବ ନକରି ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କର।
Verse 6
सपत्नैर्घातित: क्षुद्रैर्भ्राता मे दयित: सुहृत् । पार्ष्णिग्राहेण हरिणा समेनाप्युपधावनै: ॥ ६ ॥
ମୋର କ୍ଷୁଦ୍ର ଶତ୍ରୁ ଦେବତାମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ମୋର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଆଜ୍ଞାବହ ଭାଇ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ଯଦିଓ ପରମେଶ୍ୱର ବିଷ୍ଣୁ ଆମ ଉଭୟଙ୍କ (ଦେବତା ଏବଂ ଅସୁର) ପ୍ରତି ସର୍ବଦା ସମାନ ଅଟନ୍ତି, ତଥାପି ଏଥର ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତି ସହକାରେ ପୂଜା କରାଯାଇଥିବାରୁ ସେ ସେମାନଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କୁ ମାରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।
Verse 7
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଅସୁର ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ସମାନତା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଯଦିଓ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ତଥାପି ବର୍ତ୍ତମାନ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁ କାହା ଆଡକୁ ଢଳି ପଡେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମସ୍ତକ ଛିନ୍ନ କରିବି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ନିର୍ଗତ ପ୍ରଚୁର ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଭାଇ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବି, ଯିଏ ରକ୍ତ ପାନ କରିବାକୁ ବହୁତ ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇବି।
Verse 8
तस्य त्यक्तस्वभावस्य घृणेर्मायावनौकस: । भजन्तं भजमानस्य बालस्येवास्थिरात्मन: ॥ ७ ॥ मच्छूलभिन्नग्रीवस्य भूरिणा रुधिरेण वै । असृक्प्रियं तर्पयिष्ये भ्रातरं मे गतव्यथ: ॥ ८ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଅସୁର ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ ସମାନତା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ଯଦିଓ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ତଥାପି ବର୍ତ୍ତମାନ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁ କାହା ଆଡକୁ ଢଳି ପଡେ। ତେଣୁ ମୁଁ ମୋର ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମସ୍ତକ ଛିନ୍ନ କରିବି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ନିର୍ଗତ ପ୍ରଚୁର ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଭାଇ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରିବି, ଯିଏ ରକ୍ତ ପାନ କରିବାକୁ ବହୁତ ପସନ୍ଦ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ପାଇବି।
Verse 9
तस्मिन् कूटेऽहिते नष्टे कृत्तमूले वनस्पतौ । विटपा इव शुष्यन्ति विष्णुप्राणा दिवौकस: ॥ ९ ॥
ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ କାଟିଦେଲେ ଗଛ ପଡିଯାଏ ଏବଂ ଏହାର ଡାଳ ଓ ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଆପେ ଆପେ ଶୁଖିଯାଏ, ସେହିପରି ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି କପଟୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବି, ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ଜୀବନ ଓ ଆତ୍ମା ଅଟନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଜୀବନର ଉତ୍ସ ହରାଇବେ ଏବଂ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବେ।
Verse 10
तावद्यात भुवं यूयं ब्रह्मक्षत्रसमेधिताम् । सूदयध्वं तपोयज्ञस्वाध्यायव्रतदानिन: ॥ १० ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଅଛି, ତୁମେମାନେ ପୃଥିବୀ ପୃଷ୍ଠକୁ ଯାଅ, ଯାହା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କୃତି ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶାସନ ହେତୁ ସମୃଦ୍ଧ ହେଉଛି। ସେଠାକାର ଲୋକମାନେ ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ, ବ୍ରତ ପାଳନ ଏବଂ ଦାନରେ ନିୟୋଜିତ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ବିନାଶ କର!
Verse 11
विष्णुर्द्विजक्रियामूलो यज्ञो धर्ममय: पुमान् । देवर्षिपितृभूतानां धर्मस्य च परायणम् ॥ ११ ॥
ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଯଜ୍ଞର ମୂଳ ଅଟନ୍ତି; ସେ ସାକ୍ଷାତ ଧର୍ମସ୍ୱରୂପ ଅଟନ୍ତି। ସେ ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃପୁରୁଷ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଅଟନ୍ତି।
Verse 12
यत्र यत्र द्विजा गावो वेदा वर्णाश्रमक्रिया: । तं तं जनपदं यात सन्दीपयत वृश्चत ॥ १२ ॥
ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗାଈ, ବେଦ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଧର୍ମର କ୍ରିୟା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଉଛି, ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ; ସେଗୁଡିକୁ ଜାଳି ଦିଅ ଏବଂ ସେଠାକାର ବୃକ୍ଷଗୁଡିକୁ ମୂଳରୁ କାଟି ଦିଅ।
Verse 13
इति ते भर्तृनिर्देशमादाय शिरसादृता: । तथा प्रजानां कदनं विदधु: कदनप्रिया: ॥ १३ ॥
ବିନାଶପ୍ରିୟ ସେହି ଅସୁରମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଆଦରପୂର୍ବକ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
Verse 14
पुरग्रामव्रजोद्यानक्षेत्रारामाश्रमाकरान् । खेटखर्वटघोषांश्च ददहु: पत्तनानि च ॥ १४ ॥
ଅସୁରମାନେ ନଗର, ଗ୍ରାମ, ଗୋଶାଳା, ବଗିଚା, କ୍ଷେତ, ବନ, ଆଶ୍ରମ, ଖଣି ଏବଂ ଗୋପାଳକମାନଙ୍କ ବସ୍ତିରେ ନିଆଁ ଲଗାଇ ଦେଲେ।
Verse 15
केचित्खनित्रैर्बिभिदु: सेतुप्राकारगोपुरान् । आजीव्यांश्चिच्छिदुर्वृक्षान् केचित्परशुपाणय: । प्रादहन् शरणान्येके प्रजानां ज्वलितोल्मुकै: ॥ १५ ॥
କେତେକ ଅସୁର କୋଦାଳ ସାହାଯ୍ୟରେ ପୋଲ, ପ୍ରାଚୀର ଓ ନଗର ଦ୍ୱାର ଭାଙ୍ଗି ପକାଇଲେ। କେତେକ କୁରାଢୀ ଦ୍ୱାରା ଫଳଦାୟକ ବୃକ୍ଷଗୁଡିକୁ କାଟି ପକାଇଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଜଳନ୍ତା ମଶାଲ ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନଙ୍କ ଘର ଜାଳି ଦେଲେ।
Verse 16
एवं विप्रकृते लोके दैत्येन्द्रानुचरैर्मुहु: । दिवं देवा: परित्यज्य भुवि चेरुरलक्षिता: ॥ १६ ॥
ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ଉପଦ୍ରବରେ ଲୋକ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା ଓ ବୈଦିକ କର୍ମ ଥମ୍କିଗଲା। ଯଜ୍ଞଫଳ ନ ମିଳିବାରୁ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ବିକଳ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗ ଛାଡ଼ି, ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅଗୋଚର ରହି, ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କଲେ।
Verse 17
हिरण्यकशिपुर्भ्रातु: सम्परेतस्य दु:खित: । कृत्वा कटोदकादीनि भ्रातृपुत्रानसान्त्वयत् ॥ १७ ॥
ଭାଇର ମୃତ୍ୟୁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କଟୋଦକ ଆଦି ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ପରେ ନିଜ ଭାତୃପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 18
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜନୀତିଜ୍ଞ ହେବାରୁ ଦେଶ-କାଳ ଅନୁସାରେ କିପରି ଚାଲିବା ଜାଣୁଥିଲେ। ସେ ଶକୁନି, ଶମ୍ବର, ଧୃଷ୍ଟି, ଭୂତସନ୍ତାପନ, ବୃକ, କାଳନାଭ, ମହାନାଭ, ହରିଶ୍ମଶ୍ରୁ ଓ ଉତ୍କଚ—ଏହି ଭାତୃପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ବାଣୀରେ ସାନ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ ମାତା ରୁଷାଭାନୁ ଓ ନିଜ ମାତା ଦିତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 19
शकुनिं शम्बरं धृष्टिं भूतसन्तापनं वृकम् । कालनाभं महानाभं हरिश्मश्रुमथोत्कचम् ॥ १८ ॥ तन्मातरं रुषाभानुं दितिं च जननीं गिरा । श्लक्ष्णया देशकालज्ञ इदमाह जनेश्वर ॥ १९ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଶ-କାଳ ଜାଣୁଥିବା ନୀତିଜ୍ଞ ଥିଲେ। ସେ ଶକୁନି, ଶମ୍ବର, ଧୃଷ୍ଟି, ଭୂତସନ୍ତାପନ, ବୃକ, କାଳନାଭ, ମହାନାଭ, ହରିଶ୍ମଶ୍ରୁ ଓ ଉତ୍କଚ—ଏହି ଭାତୃପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧୁର ବାଣୀରେ ସାନ୍ତ କଲେ; ତାଙ୍କ ମାତା ରୁଷାଭାନୁ ଓ ନିଜ ମାତା ଦିତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଏପରି କହିଲେ।
Verse 20
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच अम्बाम्ब हे वधू: पुत्रा वीरं मार्हथ शोचितुम् । रिपोरभिमुखे श्लाघ्य: शूराणां वध ईप्सित: ॥ २० ॥
ଶ୍ରୀହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲେ—ହେ ମା, ହେ ବଧୂ, ହେ ପୁତ୍ରମାନେ! ସେଇ ବୀର ପାଇଁ ଶୋକ କରନି। ଶତ୍ରୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଶୂରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ଏବଂ ଶୂରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛିତ।
Verse 21
भूतानामिह संवास: प्रपायामिव सुव्रते । दैवेनैकत्र नीतानामुन्नीतानां स्वकर्मभि: ॥ २१ ॥
ହେ ସୁବ୍ରତେ ମାତା, ଯେପରି ପ୍ରପାୟାରେ ପଥିକମାନେ ଦୈବବଶେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି ଓ ଜଳ ପିଇ ନିଜ ନିଜ ପଥେ ଯାଆନ୍ତି; ସେପରି ଜୀବମାନେ ପରିବାରରେ ମିଳନ୍ତି ଏବଂ ପରେ ସ୍ୱକର୍ମଫଳେ ଭିନ୍ନ ଗତିକୁ ଯାଆନ୍ତି।
Verse 22
नित्य आत्माव्यय: शुद्ध: सर्वग: सर्ववित्पर: । धत्तेऽसावात्मनो लिङ्गं मायया विसृजन्गुणान् ॥ २२ ॥
ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ, ଅବ୍ୟୟ ଓ ଶୁଦ୍ଧ; ସେ ସର୍ବତ୍ରଗାମୀ ଏବଂ ସର୍ବଜ୍ଞତାରୁ ପର। କିନ୍ତୁ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଗୁଣମୋହରେ ପଡ଼ି ସେ ସୂକ୍ଷ୍ମ-ସ୍ଥୂଳ ଦେହର ଲିଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଭୋଗେ; ତେଣୁ ଆତ୍ମାର ଦେହତ୍ୟାଗରେ ଶୋକ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
Verse 23
यथाम्भसा प्रचलता तरवोऽपि चला इव । चक्षुषा भ्राम्यमाणेन दृश्यते चलतीव भू: ॥ २३ ॥
ଜଳ ଚଳିଲେ ନଦୀତଟର ଗଛମାନେ ଜଳରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୋଇ ଚଳୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ସେପରି ମନୋବିକ୍ଷୋଭରେ ଚକ୍ଷୁ ଭ୍ରମିଲେ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଚଳୁଥିବା ପରି ଦିଶେ।
Verse 24
एवं गुणैर्भ्राम्यमाणे मनस्यविकल: पुमान् । याति तत्साम्यतां भद्रे ह्यलिङ्गो लिङ्गवानिव ॥ २४ ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଏହିପରି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗତିରେ ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ପୁରୁଷ ଯଥାର୍ଥରେ ଲିଙ୍ଗରହିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲିଙ୍ଗବାନ୍ ପରି ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଗଲି ବୋଲି ଭାବେ।
Verse 25
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
ଲିଙ୍ଗରହିତ ଆତ୍ମାରେ ଲିଙ୍ଗଭାବନା କରିବା ହିଁ ଆତ୍ମବିପର୍ୟୟ। ପ୍ରିୟ-ଅପ୍ରିୟ ସହ ସଂଯୋଗ-ବିଯୋଗରୁ କର୍ମସଂସୃତି ଚାଲେ। ତାହାରୁ ଜନ୍ମ ଓ ବିନାଶ (ମୃତ୍ୟୁ), ଶୋକ, ଅବିବେକ, ଚିନ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କେବେ ବିବେକ ସ୍ମୃତି ହୁଏ, କେବେ ପୁଣି ଭୁଲ ଧାରଣାକୁ ଫେରିଯାଏ।
Verse 26
एष आत्मविपर्यासो ह्यलिङ्गे लिङ्गभावना । एष प्रियाप्रियैर्योगो वियोग: कर्मसंसृति: ॥ २५ ॥ सम्भवश्च विनाशश्च शोकश्च विविध: स्मृत: । अविवेकश्च चिन्ता च विवेकास्मृतिरेव च ॥ २६ ॥
ଦେହ ଓ ମନକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି ଜୀବ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ପ୍ରିୟ‑ଅପ୍ରିୟ କଳ୍ପନାରୁ ସଙ୍ଗ‑ବିୟୋଗ, କର୍ମବନ୍ଧନ ଓ ଜନ୍ମ‑ମୃତ୍ୟୁର ସଂସାର ଚାଲେ; ତେଣୁ ଶୋକ, ମୂଢତା, ଚିନ୍ତା ଓ ବିବେକବିସ୍ମୃତି ହୁଏ—କେବେ ବୋଧ, କେବେ ପୁଣି ଭ୍ରାନ୍ତି।
Verse 27
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यमस्य प्रेतबन्धूनां संवादं तं निबोधत ॥ २७ ॥
ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ—ଯମରାଜ ଓ ଏକ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିର ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଂବାଦ। ଏହାକୁ ସାବଧାନରେ ଶୁଣ।
Verse 28
उशीनरेष्वभूद्राजा सुयज्ञ इति विश्रुत: । सपत्नैर्निहतो युद्धे ज्ञातयस्तमुपासत ॥ २८ ॥
ଉଶୀନର ଦେଶରେ ସୁୟଜ୍ଞ ନାମକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା ଥିଲେ। ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ହତ କରିଦେଲେ; ତେବେ ତାଙ୍କ ଜ୍ଞାତିମାନେ ଶବ ଚାରିପାଖେ ବସି ବିଳାପ କଲେ।
Verse 29
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ଭାଙ୍ଗିଚୁରି, ଆଭୂଷଣ‑ମାଳା ଖସିଗଲା; ଶତ୍ରୁବାଣରେ ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ, ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଦେହ ସହ ସେ ରାଜା ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। କେଶ ଛିଟିଗଲା, ଚକ୍ଷୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ; ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇବା ଆବେଗରେ ଓଠ ଦାନ୍ତରେ ଦଂଶିତ ଅବସ୍ଥାରେ; ଧୂଳିରେ ତାଙ୍କ କମଳମୁଖ କଳା‑ମଲିନ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭୁଜା ଛିନ୍ନ‑ଭଙ୍ଗ। ଏହା ଦେଖି ଉଶୀନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖରେ—“ନାଥ, ଆପଣ ହତ ହେଲେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ହତ!” ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହି ଛାତି ପିଟି ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ।
Verse 30
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ଭାଙ୍ଗିଚୁରି, ଆଭୂଷଣ‑ମାଳା ଖସିଗଲା; ଶତ୍ରୁବାଣରେ ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ, ରକ୍ତରେ ଲେପିତ ଦେହ ସହ ସେ ରାଜା ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। କେଶ ଛିଟିଗଲା, ଚକ୍ଷୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ; ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇବା ଆବେଗରେ ଓଠ ଦାନ୍ତରେ ଦଂଶିତ ଅବସ୍ଥାରେ; ଧୂଳିରେ ତାଙ୍କ କମଳମୁଖ କଳା‑ମଲିନ, ଏବଂ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭୁଜା ଛିନ୍ନ‑ଭଙ୍ଗ। ଏହା ଦେଖି ଉଶୀନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖରେ—“ନାଥ, ଆପଣ ହତ ହେଲେ ଆମେ ମଧ୍ୟ ହତ!” ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହି ଛାତି ପିଟି ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ।
Verse 31
विशीर्णरत्नकवचं विभ्रष्टाभरणस्रजम् । शरनिर्भिन्नहृदयं शयानमसृगाविलम् ॥ २९ ॥ प्रकीर्णकेशं ध्वस्ताक्षं रभसा दष्टदच्छदम् । रज:कुण्ठमुखाम्भोजं छिन्नायुधभुजं मृधे ॥ ३० ॥ उशीनरेन्द्रं विधिना तथा कृतं पतिं महिष्य: प्रसमीक्ष्य दु:खिता: । हता: स्म नाथेति करैरुरो भृशं घ्नन्त्यो मुहुस्तत्पदयोरुपापतन् ॥ ३१ ॥
ରତ୍ନଖଚିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣ କବଚ ଭାଙ୍ଗି ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ଆଭୂଷଣ ଓ ମାଳା ଖସି ପଡ଼ିଥିଲା। ଶତ୍ରୁର ଶରରେ ହୃଦୟ ଭିଦ୍ଧ, ଦେହ ରକ୍ତରେ ଲେପିତ, କେଶ ଛିଟିଆ ଓ ଚକ୍ଷୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ—ରାଜା ରଣଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିଲେ। ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇବାକୁ ଓଠ କାମୁଡ଼ିଥିଲେ; ଧୂଳିରେ ତାଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ମଲିନ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭୁଜା କଟି ଭାଙ୍ଗିଥିଲା। ଉଶୀନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦେଖି ରାଣୀମାନେ—“ନାଥ ହତ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ହତ”—ବୋଲି ପୁନଃପୁନଃ କହି ଛାତି ପିଟି ତାଙ୍କ ପାଦରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ।
Verse 32
रुदत्य उच्चैर्दयिताङ्घ्रिपङ्कजं सिञ्चन्त्य अस्रै: कुचकुङ्कुमारुणै: । विस्रस्तकेशाभरणा: शुचं नृणां सृजन्त्य आक्रन्दनया विलेपिरे ॥ ३२ ॥
ରାଣୀମାନେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ପ୍ରିୟ ପତିଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ଅଶ୍ରୁରେ ସିଞ୍ଚିଲେ; ସେଇ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଷ୍ଟନର କୁଙ୍କୁମରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ ଝରିଲା। କେଶ ଖୋଲିଗଲା, ଆଭୂଷଣ ଖସିପଡ଼ିଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କ କରୁଣ ଆକ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି ଲୋକମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୟାରେ ଭରିଉଠିଲା; ସେମାନେ ଶୋକରେ ଲିପଟି ଵିଲାପ କଲେ।
Verse 33
अहो विधात्राकरुणेन न: प्रभो भवान् प्रणीतो दृगगोचरां दशाम् । उशीनराणामसि वृत्तिद: पुरा कृतोऽधुना येन शुचां विवर्धन: ॥ ३३ ॥
ହାୟ! ନିର୍ଦୟ ବିଧାତା, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ଆମ ଦୃଷ୍ଟିର ଅଗୋଚର ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଇଗଲା। ପୂର୍ବେ ଆପଣ ଉଶୀନରବାସୀଙ୍କ ଜୀବିକାଦାତା ଥିଲେ, ତେଣୁ ସେମାନେ ସୁଖୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ଆପଣଙ୍କ ଏହି ଦଶା ସେମାନଙ୍କ ଶୋକକୁ ବଢ଼ାଉଛି।
Verse 34
त्वया कृतज्ञेन वयं महीपते कथं विना स्याम सुहृत्तमेन ते । तत्रानुयानं तव वीर पादयो: शुश्रूषतीनां दिश यत्र यास्यसि ॥ ३४ ॥
ହେ ମହୀପତେ, ହେ ବୀର! ଆପଣ କୃତଜ୍ଞ ପତି ଓ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ ଥିଲେ; ଆପଣ ବିନା ଆମେ କିପରି ରହିବୁ? ହେ ବୀର, ଆପଣ ଯେଉଁଠାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ସେଠାକୁ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇଚାଲନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ପୁନର୍ବାର ଆପଣଙ୍କ ସେବା କରିପାରିବୁ।
Verse 35
एवं विलपतीनां वै परिगृह्य मृतं पतिम् । अनिच्छतीनां निर्हारमर्कोऽस्तं सन्न्यवर्तत ॥ ३५ ॥
ଏଭଳି ବିଲାପ କରୁଥିବା ରାଣୀମାନେ ମୃତ ପତିଙ୍କୁ କୋଳେ ଧରି ରଖିଲେ ଏବଂ ଦେହକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଦେଲେ ନାହିଁ। ଦାହସଂସ୍କାରର ସମୟ ଯଥାଯଥ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମେ ଅସ୍ତ ହେଲା।
Verse 36
तत्र ह प्रेतबन्धूनामाश्रुत्य परिदेवितम् । आह तान् बालको भूत्वा यम: स्वयमुपागत: ॥ ३६ ॥
ସେଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ମୃତଦେହ ପାଇଁ ରାଣୀମାନେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ସେହି ଉଚ୍ଚ କ୍ରନ୍ଦନ ଯମଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶୁଣାଗଲା। ତେବେ ଯମରାଜ ସ୍ୱୟଂ ବାଳକ ରୂପ ଧାରି ପ୍ରେତବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 37
श्रीयम उवाच अहो अमीषां वयसाधिकानां विपश्यतां लोकविधिं विमोह: । यत्रागतस्तत्र गतं मनुष्यं स्वयं सधर्मा अपि शोचन्त्यपार्थम् ॥ ३७ ॥
ଶ୍ରୀ ଯମରାଜ କହିଲେ—ଆହା, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ମୋଠାରୁ ବୟସରେ ବଡ଼ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକବିଧି ଦେଖି ମଧ୍ୟ ମୋହିତ। ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେଉଁଠାକୁ ଫେରେ; ପ୍ରକୃତିର ଏହି ନିୟମରେ କୌଣସି ଅପବାଦ ନାହିଁ। ଏହା ଜାଣି ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ବ୍ୟର୍ଥ ଶୋକ?
Verse 38
अहो वयं धन्यतमा यदत्र त्यक्ता: पितृभ्यां न विचिन्तयाम: । अभक्ष्यमाणा अबला वृकादिभि: स रक्षिता रक्षति यो हि गर्भे ॥ ३८ ॥
ଆହା, ଆମେ କେତେ ଧନ୍ୟ! ପିତାମାତା ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁ ହୋଇ ଆମେ ଚିନ୍ତା କରୁନାହୁଁ। ଆମେ ଦୁର୍ବଳ, ତଥାପି ଓଲ୍ଫ ଆଦି କ୍ରୂର ପଶୁମାନେ ଆମକୁ ଖାଇନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ଯିଏ ଗର୍ଭରେ ରକ୍ଷା କଲେ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ସର୍ବତ୍ର ରକ୍ଷା କରିବେ—ଏହି ଦୃଢ଼ ଭରସା ଆମର।
Verse 39
य इच्छयेश: सृजतीदमव्ययो य एव रक्षत्यवलुम्पते च य: । तस्याबला: क्रीडनमाहुरीशितु- श्चराचरं निग्रहसङ्ग्रहे प्रभु: ॥ ३९ ॥
ବାଳକ କହିଲା—ହେ ଅବଳାମାନେ! ଅବ୍ୟୟ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଏହି ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ପାଳିତ ହୁଏ, ଏବଂ ପୁନଃ ଲୟ ପାଏ—ଏହା ହିଁ ବେଦନିର୍ଣ୍ଣୟ। ଚରାଚର ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କର କ୍ରୀଡ଼ନକ ସଦୃଶ; ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଗ୍ରହ ଓ ସଂଗ୍ରହ—ବିନାଶ ଓ ରକ୍ଷା—ସବୁରେ ସମର୍ଥ।
Verse 40
पथि च्युतं तिष्ठति दिष्टरक्षितं गृहे स्थितं तद्विहतं विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि तदीक्षितो वने गृहेऽभिगुप्तोऽस्य हतो न जीवति ॥ ४० ॥
କେବେ କେବେ ପଥରେ ପଡ଼ିଥିବା ଧନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୈବରକ୍ଷାରେ କେହି ନେଇନଥାଏ; ତେଣୁ ମାଲିକ ପୁନଃ ପାଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ରକ୍ଷା ନଥିଲେ ଘରେ ଅତି ସୁରକ୍ଷିତ ଧନ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଭଗବାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରକ୍ଷିତ ଅନାଥ ମଧ୍ୟ ବନରେ ଜୀବିତ ରହେ; ଆଉ ଘରେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁକୃପା ନଥିଲେ ମରିଯାଏ—କେହି ବଞ୍ଚାଇ ପାରେନାହିଁ।
Verse 41
भूतानि तैस्तैर्निजयोनिकर्मभि- र्भवन्ति काले न भवन्ति सर्वश: । न तत्र हात्मा प्रकृतावपि स्थित- स्तस्या गुणैरन्यतमो हि बध्यते ॥ ४१ ॥
ଜୀବ ନିଜ ନିଜ କର୍ମାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେହ ପାଏ; କର୍ମ ଶେଷ ହେଲେ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ଦେହରେ ଥାଇ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ତାହାରେ ବନ୍ଧିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ସେ ଦେହଠାରୁ ସର୍ବଥା ଭିନ୍ନ।
Verse 42
इदं शरीरं पुरुषस्य मोहजं यथा पृथग्भौतिकमीयते गृहम् । यथौदकै: पार्थिवतैजसैर्जन: कालेन जातो विकृतो विनश्यति ॥ ४२ ॥
ଏହି ଶରୀର ପୁରୁଷର ମୋହରୁ ଜନ୍ମିତ। ଯେପରି ଗୃହସ୍ଥ ଘରଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଘରକୁ ‘ମୁଁ’ ବୋଲି ଭାବେ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଜୀବ ଦେହକୁ ନିଜେ ବୋଲି ଧରେ। ପୃଥିବୀ-ଜଳ-ତେଜ ଅଂଶର ସଂଯୋଗରୁ ଦେହ ହୁଏ ଏବଂ କାଳେ ବିକୃତ ହୋଇ ନଶିଯାଏ; ଆତ୍ମାର ଏହି ସୃଷ୍ଟି-ନାଶ ସହ ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।
Verse 43
यथानलो दारुषु भिन्न ईयते यथानिलो देहगत: पृथक् स्थित: । यथा नभ: सर्वगतं न सज्जते तथा पुमान् सर्वगुणाश्रय: पर: ॥ ४३ ॥
ଯେପରି କାଠରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି କାଠଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦୃଶ୍ୟ, ଯେପରି ମୁଖ-ନାସିକାରେ ଥିବା ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଅନୁଭୂତ, ଏବଂ ଯେପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆକାଶ କାହା ସହ ଲିପ୍ତ ହୁଏନି—ସେପରି ଦେହ-ପଞ୍ଜରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବ, ଯେ ଏହି ଦେହଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ଦେହଠାରୁ ପୃଥକ୍।
Verse 44
सुयज्ञो नन्वयं शेते मूढा यमनुशोचथ । य: श्रोता योऽनुवक्तेह स न दृश्येत कर्हिचित् ॥ ४४ ॥
ଯମରାଜ କହିଲେ—ହେ ଶୋକକାରୀମାନେ, ତୁମେ ସମସ୍ତେ ମୂର୍ଖ! ଯାହା ପାଇଁ ତୁମେ କାନ୍ଦୁଛ, ସେ ସୁୟଜ୍ଞ ତ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ହିଁ ପଡ଼ିଛି; ସେ କେଉଁଠି ଯାଇନାହିଁ। ତେବେ ଶୋକ କାହିଁକି? ପୂର୍ବେ ସେ ତୁମ କଥା ଶୁଣି ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲା; ଏବେ ତାକୁ ନ ଦେଖି ତୁମେ ବିଲାପ କରୁଛ। କିନ୍ତୁ ଦେହଭିତରେ ଯେ ଶୁଣେ ଓ କହେ, ତାକୁ ତୁମେ କେବେ ଦେଖିନାହ; ତେଣୁ ଶୋକର କାରଣ ନାହିଁ—ତୁମେ ଯେ ଦେହକୁ ଦେଖୁଥିଲ, ସେଇ ଏଠି ପଡ଼ିଛି।
Verse 45
न श्रोता नानुवक्तायं मुख्योऽप्यत्र महानसु: । यस्त्विहेन्द्रियवानात्मा स चान्य: प्राणदेहयो: ॥ ४५ ॥
ଏହା ନ ଶ୍ରୋତା, ନ ଅନୁବକ୍ତା; ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ମନାଯାଉଥିବା ପ୍ରାଣବାୟୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟବାନ ଜୀବାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣ ଓ ଦେହଠାରୁ ଭିନ୍ନ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତ ନିୟନ୍ତା ପରମାତ୍ମା, ଯିଏ ଜୀବ ସହ ସହଯୋଗରେ ଦେହକ୍ରିୟା ଚାଳନା କରନ୍ତି। ଦେହ ଓ ପ୍ରାଣଶକ୍ତିଠାରୁ ପରମାତ୍ମା ଭିନ୍ନ।
Verse 46
भूतेन्द्रियमनोलिङ्गान् देहानुच्चावचान् विभु: । भजत्युत्सृजति ह्यन्यस्तच्चापि स्वेन तेजसा ॥ ४६ ॥
ପଞ୍ଚଭୂତ, ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ମିଶି ସ୍ଥୂଳ‑ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ ଗଢ଼େ। ଜୀବ ନିଜ ତେଜରେ ଉଚ୍ଚ‑ନୀଚ ଦେହ ଧାରଣ କରି ପରେ ତ୍ୟାଗ କରେ।
Verse 47
यावल्लिङ्गान्वितो ह्यात्मा तावत्कर्मनिबन्धनम् । ततो विपर्यय: क्लेशो मायायोगोऽनुवर्तते ॥ ४७ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆତ୍ମା ମନ‑ବୁଦ୍ଧି‑ଅହଂକାରମୟ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗଦେହରେ ଆବୃତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ କର୍ମଫଳବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା। ଏହି ମାୟାଯୋଗରୁ କ୍ଲେଶ ଓ ବିପର୍ୟୟ ଜନ୍ମଜନ୍ମାନ୍ତର ଅନୁସରେ।
Verse 48
वितथाभिनिवेशोऽयं यद्गुणेष्वर्थदृग्वच: । यथा मनोरथ: स्वप्न: सर्वमैन्द्रियकं मृषा ॥ ४८ ॥
ଗୁଣ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଫଳରୂପ କଥିତ ସୁଖ‑ଦୁଃଖକୁ ସତ୍ୟ ଭାବି ଦେଖିବା‑କହିବା ନିଷ୍ଫଳ। ଦିନର ମନୋରଥ ଓ ରାତିର ସ୍ୱପ୍ନ ଯେପରି ମିଥ୍ୟା, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜନ୍ୟ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ।
Verse 49
अथ नित्यमनित्यं वा नेह शोचन्ति तद्विद: । नान्यथा शक्यते कर्तुं स्वभाव: शोचतामिति ॥ ४९ ॥
ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ—ଆତ୍ମା ନିତ୍ୟ ଓ ଦେହ ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣିଥିବା—ଶୋକରେ ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ନଥିବା ଲୋକ ନିଶ୍ଚୟ ଶୋକ କରନ୍ତି; ଶୋକ କରିବା ତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ହୋଇଯାଏ।
Verse 50
लुब्धको विपिने कश्चित्पक्षिणां निर्मितोऽन्तक: । वितत्य जालं विदधे तत्र तत्र प्रलोभयन् ॥ ५० ॥
ଏକଥର ବନରେ ଜଣେ ଲୋଭୀ ଶିକାରୀ ଥିଲା; ସେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ। ସେ ଜାଲ ବିଛାଇ ତାହାଁତାହାଁ ଖାଦ୍ୟରେ ପ୍ରଲୋଭିତ କରି ପକ୍ଷୀ ଧରୁଥିଲା।
Verse 51
कुलिङ्गमिथुनं तत्र विचरत्समदृश्यत । तयो: कुलिङ्गी सहसा लुब्धकेन प्रलोभिता ॥ ५१ ॥
ବନରେ ଘୁରୁଥିବା ଶିକାରୀ କୁଲିଙ୍ଗ ପକ୍ଷୀର ଏକ ଯୁଗଳକୁ ଦେଖିଲା। ତାହାମଧ୍ୟରୁ ମାଦାଟି ଶିକାରୀର ଆମିଷରେ ହଠାତ୍ ମୋହିତ ହେଲା।
Verse 52
सासज्जत सिचस्तन्त्र्यां महिष्य: कालयन्त्रिता । कुलिङ्गस्तां तथापन्नां निरीक्ष्य भृशदु:खित: । स्नेहादकल्प: कृपण: कृपणां पर्यदेवयत् ॥ ५२ ॥
ସେ ଜାଲର ଦୋରିରେ ଅଟକିଗଲା, ଯେପରି କାଳର ଯନ୍ତ୍ରରେ ବନ୍ଧା। ହେ ସୁୟଜ୍ଞଙ୍କ ରାଣୀମାନେ, ପତ୍ନୀକୁ ଏପରି ମହାସଙ୍କଟରେ ଦେଖି ପୁରୁଷ କୁଲିଙ୍ଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲା; ସ୍ନେହବଶତଃ ମୁକ୍ତ କରିପାରିନଥିବା ସେ ଦୀନ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଦୀନ ପତ୍ନୀ ପାଇଁ ବିଳାପ କଲା।
Verse 53
अहो अकरुणो देव: स्त्रियाकरुणया विभु: । कृपणं मामनुशोचन्त्या दीनया किं करिष्यति ॥ ५३ ॥
ହାୟ! ବିଧାତା କେତେ ନିର୍ଦୟ; ଏହି ବିଭୁ ମୋ କରୁଣାମୟୀ ପତ୍ନୀ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଦୟା କରୁନାହାନ୍ତି। ଯେ ଦୀନ ହୋଇ ମୋ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଛି—ତାକୁ ନେଇ ଏହି ଦୀନ ପକ୍ଷୀଠାରୁ ସେ କ’ଣ ଲାଭ କରିବେ?
Verse 54
कामं नयतु मां देव: किमर्धेनात्मनो हि मे । दीनेन जीवता दु:खमनेन विधुरायुषा ॥ ५४ ॥
ନିର୍ଦୟ ବିଧାତା ଯଦି ମୋ ପତ୍ନୀକୁ—ଯେ ମୋ ଦେହର ଅର୍ଧାଂଶ—ନେଇଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ମୋତେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ନେଇଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ? ପତ୍ନୀବିୟୋଗରେ ବିଧୁର ହୋଇ ଅର୍ଧଦେହ ସହ ଦୀନ ଜୀବନ ଜୀବିବାର ଏହି ଦୁଃଖର ଲାଭ କ’ଣ?
Verse 55
कथं त्वजातपक्षांस्तान् मातृहीनान् बिभर्म्यहम् । मन्दभाग्या: प्रतीक्षन्ते नीडे मे मातरं प्रजा: ॥ ५५ ॥
ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପକ୍ଷ ନ ଗଜାଇଥିବା, ମାତୃହୀନ ସେଇ ଛୁଆମାନଙ୍କୁ ମୁଁ କିପରି ପାଳିବି? ମୋ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ ନୀଡରେ ନିଜ ମାଆକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଛି।
Verse 56
एवं कुलिङ्गं विलपन्तमारात् प्रियावियोगातुरमश्रुकण्ठम् । स एव तं शाकुनिक: शरेण विव्याध कालप्रहितो विलीन: ॥ ५६ ॥
ପ୍ରିୟାବିୟୋଗରେ ଆତୁର କୁଲିଙ୍ଗ ପକ୍ଷୀ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲା। ସେତେବେଳେ କାଳପ୍ରେରିତ ଦୂରେ ଲୁଚିଥିବା ଶିକାରୀ ବାଣ ଛାଡ଼ି ତାକୁ ବିଦ୍ଧ କରି ମାରିଦେଲା।
Verse 57
एवं यूयमपश्यन्त्य आत्मापायमबुद्धय: । नैनं प्राप्स्यथ शोचन्त्य: पतिं वर्षशतैरपि ॥ ५७ ॥
ବାଳକ ରୂପେ ଯମରାଜ କହିଲେ—ହେ ଅବୁଦ୍ଧିମାନୀମାନେ, ତୁମେ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଦେଖୁନାହଁ ଏବଂ ଶୋକ କରୁଛ। ଶତବର୍ଷ ଶୋକ କଲେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କୁ ଜୀବନ୍ତ ଫେରାଇ ପାଇବ ନାହିଁ; ତାହାରେ ତୁମ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହେବ।
Verse 58
श्रीहिरण्यकशिपुरुवाच बाल एवं प्रवदति सर्वे विस्मितचेतस: । ज्ञातयो मेनिरे सर्वमनित्यमयथोत्थितम् ॥ ५८ ॥
ଶ୍ରୀହିରଣ୍ୟକଶିପୁ କହିଲେ—ବାଳକ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚିତ୍ତ ହେଲେ। ଜ୍ଞାତିମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ବସ୍ତୁ ଅନିତ୍ୟ; ଯେପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ସେପରି ନଶିଯାଏ।
Verse 59
यम एतदुपाख्याय तत्रैवान्तरधीयत । ज्ञातयोऽहि सुयज्ञस्य चक्रुर्यत्साम्परायिकम् ॥ ५९ ॥
ଏଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଯମରାଜ ସେଠାରେଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ପରେ ସୁୟଜ୍ଞ ରାଜାଙ୍କ ଜ୍ଞାତିମାନେ ତାଙ୍କର ସାମ୍ପରାୟିକ ଅନ୍ତ୍ୟକ୍ରିୟା କରିଲେ।
Verse 60
अत: शोचत मा यूयं परं चात्मानमेव वा । क आत्मा क: परो वात्र स्वीय: पारक्य एव वा । स्वपराभिनिवेशेन विनाज्ञानेन देहिनाम् ॥ ६० ॥
ଏହେତୁ ତୁମେ ନ ନିଜ ଦେହ ନଷ୍ଟ ପାଇଁ, ନ ଅନ୍ୟର ଦେହ ପାଇଁ ଶୋକ କର। ‘ମୁଁ କିଏ? ଅନ୍ୟ କିଏ? ଏହା ମୋର କି ପରର?’—ଏପରି ଦେହଭେଦ ଅଜ୍ଞାନରୁ ହୁଏ।
Verse 61
श्रीनारद उवाच इति दैत्यपतेर्वाक्यं दितिराकर्ण्य सस्नुषा । पुत्रशोकं क्षणात्त्यक्त्वा तत्त्वे चित्तमधारयत् ॥ ६१ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ଦୈତ୍ୟପତିଙ୍କ ଏହି ବାକ୍ୟ ଦିତି ସ୍ନୁଷା ସହିତ ଶୁଣିଲେ। ସେ କ୍ଷଣେ ପୁତ୍ରଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଚିତ୍ତ ଧାରଣ କଲେ।
Frequently Asked Questions
His strategy targets the Bhāgavata root principle: Viṣṇu is satisfied by yajña, and the demigods are sustained by yajña’s offerings. By dismantling brāhminical culture (which guides yajña), cow protection (which supports sattvic economy and ritual life), and Vedic study (which preserves dharma), he aims to sever the demigods’ ‘life-source’ and weaken their cosmic position—an inversion of varṇāśrama meant to starve devotion and divine order.
The Bhāgavata often shows that intellectual clarity is not identical with surrender. Hiraṇyakaśipu can articulate ātma-tattva—soul’s eternity, the temporality of bodily relations, the role of mind and false ego—yet his intent remains inimical to Viṣṇu. This highlights a core teaching: jñāna without bhakti may reduce grief temporarily, but it does not necessarily transform the heart into devotion or humility.
The boy is Yamarāja, the lord of death, appearing incognito to correct the mourners’ ignorance. His main message is that lamentation is rooted in misidentifying the self with the body: the person within the body was never directly seen, the body is a temporary combination of elements, and ultimate control belongs to the Supreme Lord and time. Therefore, grief cannot reverse death, and wisdom is to recognize the soul’s distinctness and the Lord’s governance.
The kuliṅga parable demonstrates how attachment (moha) blinds one to immediate danger and inevitable death. The male bird’s helpless lamentation over his captured mate culminates in his own death, illustrating that emotional fixation does not change providence. The teaching redirects the listener from sentimental bondage toward sober discrimination (viveka) and spiritual orientation.