Adhyaya 15

Verse 1

श्रीनारद उवाच कर्मनिष्ठा द्विजा: केचित्तपोनिष्ठा नृपापरे । स्वाध्यायेऽन्ये प्रवचने केचन ज्ञानयोगयो: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, କେତେକ ଦ୍ୱିଜ କର୍ମନିଷ୍ଠ, କେତେକ ତପୋନିଷ୍ଠ; କେହି ବେଦସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, କେହି ପ୍ରବଚନ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍ ଲୋକ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ, ବିଶେଷତଃ ଭକ୍ତିଯୋଗ, ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି।

Verse 2

ज्ञाननिष्ठाय देयानि कव्यान्यानन्त्यमिच्छता । दैवे च तदभावे स्यादितरेभ्यो यथार्हत: ॥ २ ॥

ନିଜ କିମ୍ବା ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧୀୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନଥିଲେ କର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ହ ଦାନ ଦିଆଯାଇପାରେ।

Verse 3

द्वौ दैवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोऽपि श्राद्धे कुर्यान्न विस्तरम् ॥ ३ ॥

ଦେବକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଇଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ ତିନିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଉ; କିମ୍ବା ଉଭୟରେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ବହୁ ସମୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବିସ୍ତାର କରିବା ଓ ଅଧିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଡାକିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।

Verse 4

देशकालोचितश्रद्धाद्रव्यपात्रार्हणानि च । सम्यग्भवन्ति नैतानि विस्तरात्स्वजनार्पणात् ॥ ४ ॥

ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମରେ ଯଦି କେହି ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇବାକୁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରେ, ତେବେ ଦେଶ-କାଳ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଦ୍ରବ୍ୟ, ପାତ୍ର, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଓ ଅର୍ପଣବିଧିରେ ଅସଙ୍ଗତି ହୁଏ; ବିସ୍ତୃତ ସ୍ୱଜନାର୍ପଣରେ ସବୁ ସମ୍ୟକ୍ ରହେ ନାହିଁ।

Verse 5

देशे काले च सम्प्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम् । श्रद्धया विधिवत्पात्रे न्यस्तं कामधुगक्षयम् ॥ ५ ॥

ଯୋଗ୍ୟ ଦେଶ ଓ ଶୁଭ କାଳ ମିଳିଲେ, ଘୃତସଂସ୍କୃତ ମୁନ୍ୟନ୍ନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ଶ୍ରୀହରି-ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରି, ପରେ ସେହି ପ୍ରସାଦକୁ ଯୋଗ୍ୟ ପାତ୍ର—ବୈଷ୍ଣବ କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—କୁ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହା ଅକ୍ଷୟ ସମୃଦ୍ଧିର କାରଣ।

Verse 6

देवर्षिपितृभूतेभ्य आत्मने स्वजनाय च । अन्नं संविभजन्पश्येत्सर्वं तत्पुरुषात्मकम् ॥ ६ ॥

ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ସମସ୍ତ ଭୂତ-ପ୍ରାଣୀ, ନିଜକୁ, ପରିବାର ଓ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ପ୍ରସାଦାନ୍ନ ବଣ୍ଟନ କରିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେହି ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଓ ତାଙ୍କର ସେବକ ଭାବେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।

Verse 7

न दद्यादामिषं श्राद्धे न चाद्याद्धर्मतत्त्ववित् । मुन्यन्नै: स्यात्परा प्रीतिर्यथा न पशुहिंसया ॥ ७ ॥

ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ଲୋକ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଆମିଷ (ମାଂସ, ଡିମ୍ବ, ମାଛ ଇତ୍ୟାଦି) ନ ଦେବା ଉଚିତ, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନ ଖାଇବା ଉଚିତ; ଘୃତସଂସ୍କୃତ ମୁନ୍ୟନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ପରମ ପ୍ରୀତି ହୁଏ, ପଶୁହିଂସା ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଯଜ୍ଞ ନାମରେ ପଶୁବଧ କଲେ ପିତୃମାନେ ଓ ଶ୍ରୀହରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 8

नैताद‍ृश: परो धर्मो नृणां सद्धर्ममिच्छताम् । न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य य: ॥ ८ ॥

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରେ ଅଗ୍ରସର ହେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ମନ, ବାକ୍ ଓ କାୟା ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଜୀବ ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟା-ଦ୍ୱେଷରୂପ ଦଣ୍ଡକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ନାହିଁ।

Verse 9

एके कर्ममयान् यज्ञान् ज्ञानिनो यज्ञवित्तमा: । आत्मसंयमनेऽनीहा जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ९ ॥

କେତେକ ଯଜ୍ଞବିତ୍ ଜ୍ଞାନୀ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ ହେଲେ, କର୍ମମୟ ଯଜ୍ଞ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଆତ୍ମସଂଯମକୁ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି।

Verse 10

द्रव्ययज्ञैर्यक्ष्यमाणं द‍ृष्ट्वा भूतानि बिभ्यति । एष माकरुणो हन्यादतज्ज्ञो ह्यसुतृप्ध्रुवम् ॥ १० ॥

ଦ୍ରବ୍ୟଯଜ୍ଞ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି ବଲିପଶୁମାନେ ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି—“ଏ ନିର୍ଦୟ ଯଜମାନ ଯଜ୍ଞର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣେନି; ପରହିଂସାରେ ତୃପ୍ତ; ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ମାରିଦେବ”।

Verse 11

तस्माद्दैवोपपन्नेन मुन्यन्नेनापि धर्मवित् । सन्तुष्टोऽहरह: कुर्यान्नित्यनैमित्तिकी: क्रिया: ॥ ११ ॥

ଏହେତୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ସହଜରେ ମିଳୁଥିବା ଅନ୍ନ—ମୁନ୍ୟନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ—ରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପ୍ରତିଦିନ ଆନନ୍ଦରେ ନିତ୍ୟ ଓ ନୈମିତ୍ତିକ କ୍ରିୟା କରୁ।

Verse 12

विधर्म: परधर्मश्च आभास उपमा छल: । अधर्मशाखा: पञ्चेमा धर्मज्ञोऽधर्मवत्त्यजेत् ॥ १२ ॥

ଅଧର୍ମର ପାଞ୍ଚଟି ଶାଖା ଅଛି—ବିଧର୍ମ, ପରଧର୍ମ, ଆଭାସ, ଉପଧର୍ମ ଓ ଛଳଧର୍ମ। ଯେ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଜାଣେ, ସେ ଏହାମାନଙ୍କୁ ଅଧର୍ମ ଭାବି ତ୍ୟାଗ କରୁ।

Verse 13

धर्मबाधो विधर्म: स्यात्परधर्मोऽन्यचोदित: । उपधर्मस्तु पाखण्डो दम्भो वा शब्दभिच्छल: ॥ १३ ॥

ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନକୁ ବାଧା ଦେଇଥିବା ନୀତି ହେଉଛି ବିଧର୍ମ। ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଚୋଦିତ ଧର୍ମ ପରଧର୍ମ। ବେଦବିରୋଧୀ ଦମ୍ଭରେ ଗଢ଼ା ନୂତନ ମତ ଉପଧର୍ମ; ଶବ୍ଦକୌଶଳର କପଟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଛଳଧର୍ମ।

Verse 14

यस्त्विच्छया कृत: पुम्भिराभासो ह्याश्रमात्पृथक् । स्वभावविहितो धर्म: कस्य नेष्ट: प्रशान्तये ॥ १४ ॥

ଯେ ଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆଶ୍ରମଧର୍ମକୁ ଅବହେଳା କରି ଅଲଗାଭାବେ ଗଢ଼େ, ସେ ‘ଆଭାସ’ ମାତ୍ର। କିନ୍ତୁ ସ୍ୱଭାବବିହିତ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ପାଳନ କଲେ, ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ସେ କାହିଁକି ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ?

Verse 15

धर्मार्थमपि नेहेत यात्रार्थं वाधनो धनम् । अनीहानीहमानस्य महाहेरिव वृत्तिदा ॥ १५ ॥

ମଣିଷ ଗରିବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ଭାବେ ଖ୍ୟାତି ପାଇଁ ଧନ ବଢ଼ାଇବାରେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ମହା ଅଜଗର ଏକ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ି ରହି ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଆହାର ପାଏ, ସେପରି ନିଷ୍କାମ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ବିନା ଜୀବିକା ପାଏ।

Verse 16

सन्तुष्टस्य निरीहस्य स्वात्मारामस्य यत्सुखम् । कुतस्तत्कामलोभेन धावतोऽर्थेहया दिश: ॥ १६ ॥

ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନିରୀହ ଓ ସ୍ୱାତ୍ମାରାମ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସୁଥିବା ପରମପୁରୁଷ ଭଗବାନଙ୍କ ସହ ନିଜ କର୍ମକୁ ଯୋଡ଼େ, ସେ ଜୀବିକା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ନ କରି ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ। କିନ୍ତୁ କାମ-ଲୋଭରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ଧନ ସଂଗ୍ରହ ଆଶାରେ ଦିଗଦିଗନ୍ତରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ଭୋଗୀ ପାଇଁ ସେ ସୁଖ କେଉଁଠି?

Verse 17

सदा सन्तुष्टमनस: सर्वा: शिवमया दिश: । शर्कराकण्टकादिभ्यो यथोपानत्पद: शिवम् ॥ १७ ॥

ଯାହାର ମନ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶିବମୟ। ଯେପରି ପାଦରେ ଭଲ ଜୁତା ଥିଲେ କଙ୍କଡ଼-କଣ୍ଟକ ଉପରେ ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନାହିଁ, ସେପରି ସଦା ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ନାହିଁ; ସେ ସର୍ବତ୍ର ସୁଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

Verse 18

सन्तुष्ट: केन वा राजन्न वर्तेतापि वारिणा । औपस्थ्यजैह्व्यकार्पण्याद्गृहपालायते जन: ॥ १८ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି କେବଳ ପାଣି ପିଇ ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ରହିପାରେ। କିନ୍ତୁ ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ବଶରେ—ବିଶେଷତଃ ଜିହ୍ୱା ଓ ଉପସ୍ଥର—ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୃପ୍ତି ପାଇଁ ଘରର କୁକୁର ପରି ଦାସତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 19

असन्तुष्टस्य विप्रस्य तेजो विद्या तपो यश: । स्रवन्तीन्द्रियलौल्येन ज्ञानं चैवावकीर्यते ॥ १९ ॥

ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଭକ୍ତ ଆତ୍ମସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହେଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋଭରେ ତାଙ୍କର ତେଜ, ବିଦ୍ୟା, ତପ, ଯଶ ଓ ଜ୍ଞାନ ଧୀରେ ଧୀରେ କ୍ଷୟ ହୁଏ।

Verse 20

कामस्यान्तं हि क्षुत्तृड्भ्यां क्रोधस्यैतत्फलोदयात् । जनो याति न लोभस्य जित्वा भुक्त्वा दिशो भुव: ॥ २० ॥

ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ଲୋକର କାମନା ଭୋଜନରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଏମିତି କ୍ରୋଧ ଦଣ୍ଡ ଓ ତାହାର ପ୍ରତିଫଳରେ ଶମିତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଲୋଭ—ସମସ୍ତ ଦିଗ ଜିତି ଓ ସବୁ ଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ—ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 21

पण्डिता बहवो राजन्बहुज्ञा: संशयच्छिद: । सदसस्पतयोऽप्येके असन्तोषात्पतन्त्यध: ॥ २१ ॥

ହେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଅନେକ ପଣ୍ଡିତ, ବହୁଜ୍ଞ, ସନ୍ଦେହଛେଦକ ବିଦ୍ୱାନ ଏବଂ ସଭାପତି ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସନ୍ତୋଷରୁ ଅଧୋଗତି, ନରକସଦୃଶ ଜୀବନକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 22

असङ्कल्पाज्जयेत्कामं क्रोधं कामविवर्जनात् । अर्थानर्थेक्षया लोभं भयं तत्त्वावमर्शनात् ॥ २२ ॥

ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ବିଷୟକାମନା ତ୍ୟାଗ କରି କାମକୁ ଜୟ କର; ଇର୍ଷ୍ୟା ଛାଡ଼ି କ୍ରୋଧକୁ ଜୟ କର; ଧନସଞ୍ଚୟର ଅନର୍ଥ ଆଲୋଚନା କରି ଲୋଭ ଛାଡ଼; ତତ୍ତ୍ୱବିଚାରରେ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କର।

Verse 23

आन्वीक्षिक्या शोकमोहौ दम्भं महदुपासया । योगान्तरायान्मौनेन हिंसां कामाद्यनीहया ॥ २३ ॥

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ-ଚର୍ଚ୍ଚାରେ ଶୋକ ଓ ମୋହ ଜୟ ହୁଏ; ମହାଭକ୍ତଙ୍କ ସେବାରେ ଦମ୍ଭ ନଶେ; ମୌନରେ ଯୋଗପଥର ବାଧା ଟଳେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ଚେଷ୍ଟା ରୋକିଲେ ହିଂସା (ଦ୍ୱେଷ) ଜୟ ହୁଏ।

Verse 24

कृपया भूतजं दु:खं दैवं जह्यात्समाधिना । आत्मजं योगवीर्येण निद्रां सत्त्वनिषेवया ॥ २४ ॥

ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୁଃଖକୁ କୃପାରେ, ଦୈବ ଦୁଃଖକୁ ସମାଧି-ଧ୍ୟାନରେ, ଦେହ-ମନର ଦୁଃଖକୁ ଯୋଗବଳରେ ନାଶ କର; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଆହାରେ ନିଦ୍ରାକୁ ଜୟ କର।

Verse 25

रजस्तमश्च सत्त्वेन सत्त्वं चोपशमेन च । एतत्सर्वं गुरौ भक्त्या पुरुषो ह्यञ्जसा जयेत् ॥ २५ ॥

ରଜ-ତମକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ବଢ଼ାଇ ଜୟ କର, ପରେ ଉପଶମ-ବୈରାଗ୍ୟରେ ସତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶୁଦ୍ଧ-ସତ୍ତ୍ୱରେ ଅବସ୍ଥିତ ହ; ଶ୍ରଦ୍ଧା-ଭକ୍ତି ସହ ଗୁରୁସେବା କଲେ ଏହା ସହଜେ ହୁଏ।

Verse 26

यस्य साक्षाद्भ‍गवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ । मर्त्यासद्धी: श्रुतं तस्य सर्वं कुञ्जरशौचवत् ॥ २६ ॥

ଯେ ଜ୍ଞାନଦୀପ ପ୍ରଦାନକାରୀ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ ନ ଭାବି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ଭାବେ, ତାହାର ଶ୍ରୁତି, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଜ୍ଞାନ ସବୁ ନିଷ୍ଫଳ—ହାତୀର ସ୍ନାନ ପରି।

Verse 27

एष वै भगवान्साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: । योगेश्वरैर्विमृग्याङ्‌घ्रिर्लोको यं मन्यते नरम् ॥ २७ ॥

ଏହିଏ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷର ଈଶ୍ୱର; ବ୍ୟାସ ଆଦି ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଚରଣ ଖୋଜି ପୂଜନ୍ତି—ତଥାପି ମୂଢମାନେ ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ନର ଭାବନ୍ତି।

Verse 28

षड्‌‌वर्गसंयमैकान्ता: सर्वा नियमचोदना: । तदन्ता यदि नो योगानावहेयु: श्रमावहा: ॥ २८ ॥

କର୍ମକାଣ୍ଡ, ନିୟମ, ତପ ଓ ଯୋଗ—ସବୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ମନ ସଂଯମ ପାଇଁ; କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶେଷେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧ୍ୟାନକୁ ନ ଆଣେ, ତେବେ ସେସବୁ କେବଳ ନିଷ୍ଫଳ ଶ୍ରମ।

Verse 29

यथा वार्तादयो ह्यर्था योगस्यार्थं न बिभ्रति । अनर्थाय भवेयु: स्म पूर्तमिष्टं तथासत: ॥ २९ ॥

ଯେପରି ବ୍ୟବସାୟାଦି ଲାଭ ଯୋଗସାଧନାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରେନାହିଁ ଓ ବନ୍ଧନର କାରଣ ହୁଏ, ସେପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିହୀନଙ୍କ ପାଇଁ ବେଦୀୟ ଯଜ୍ଞ‑କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମୋନ୍ନତି ଦେଉନାହିଁ।

Verse 30

यश्चित्तविजये यत्त: स्यान्नि:सङ्गोऽपरिग्रह: । एको विविक्तशरणो भिक्षुर्भैक्ष्यमिताशन: ॥ ३० ॥

ଯେ ମନକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ପରିବାର‑ସଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି, ଦୂଷିତ ସଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସୁ। ଦେହଧାରଣ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷାରେ ଯେତେ ଦରକାର ସେତେମାତ୍ର ନେଇ ମିତାହାର କରୁ।

Verse 31

देशे शुचौ समे राजन्संस्थाप्यासनमात्मन: । स्थिरं सुखं समं तस्मिन्नासीतर्ज्वङ्ग ओमिति ॥ ३१ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ଶୁଚି ଓ ସମ ଭୂମିରେ ନିଜ ଆସନ ସ୍ଥାପନ କର। ସେଠାରେ ସୁଖରେ ସ୍ଥିର ଓ ସମଚିତ୍ତ ହୋଇ, ଦେହକୁ ସିଧା ରଖି ବସି ‘ଓଁ’ ପ୍ରଣବ ଜପରେ ଯୋଗ ଆରମ୍ଭ କର।

Verse 32

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

ନାସାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ ରଖି, ପଣ୍ଡିତ ଯୋଗୀ ପୂରକ‑କୁମ୍ଭକ‑ରେଚକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ‑ଅପାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ—ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଧରି ରଖିବା, ଛାଡ଼ିବା। ଏହାଦ୍ୱାରା ମନ ବିଷୟାସକ୍ତିରୁ ରୋକାଯାଇ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରେ। କାମରେ ପରାଜିତ ମନ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୋଗୀ ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇ ଆଣି ଧୀରେ ଧୀରେ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ ରଖେ।

Verse 33

प्राणापानौ सन्निरुन्ध्यात्पूरकुम्भकरेचकै: । यावन्मनस्त्यजेत कामान्स्वनासाग्रनिरीक्षण: ॥ ३२ ॥ यतो यतो नि:सरति मन: कामहतं भ्रमत् । ततस्तत उपाहृत्य हृदि रुन्ध्याच्छनैर्बुध: ॥ ३३ ॥

ନାସାଗ୍ରରେ ଦୃଷ୍ଟି ନିଶ୍ଚଳ ରଖି, ପଣ୍ଡିତ ଯୋଗୀ ପୂରକ‑କୁମ୍ଭକ‑ରେଚକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣ‑ଅପାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ—ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଧରି ରଖିବା, ଛାଡ଼ିବା। ଏହାଦ୍ୱାରା ମନ ବିଷୟାସକ୍ତିରୁ ରୋକାଯାଇ ସମସ୍ତ କାମନା ତ୍ୟାଗ କରେ। କାମରେ ପରାଜିତ ମନ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଦିଗକୁ ଭ୍ରମଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯୋଗୀ ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଫେରାଇ ଆଣି ଧୀରେ ଧୀରେ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ ରଖେ।

Verse 34

एवमभ्यस्यतश्चित्तं कालेनाल्पीयसा यते: । अनिशं तस्य निर्वाणं यात्यनिन्धनवह्निवत् ॥ ३४ ॥

ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ଏହିପରି ନିୟମିତ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ଇନ୍ଧନ ବିହୀନ ଅଗ୍ନି ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ |

Verse 35

कामादिभिरनाविद्धं प्रशान्ताखिलवृत्ति यत् । चित्तं ब्रह्मसुखस्पृष्टं नैवोत्तिष्ठेत कर्हिचित् ॥ ३५ ॥

କାମନା ବାସନା ଦ୍ୱାରା କଳୁଷିତ ନ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମସୁଖ ଲାଭ କରିଥିବା ଚିତ୍ତ ସର୍ବଦା ଶାନ୍ତ ରହେ ଏବଂ ପୁନର୍ବାର ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ |

Verse 36

य: प्रव्रज्य गृहात्पूर्वं त्रिवर्गावपनात्पुन: । यदि सेवेत तान्भिक्षु: स वै वान्ताश्यपत्रप: ॥ ३६ ॥

ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନର୍ବାର ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମର ସେବା କରେ, ସେହି ନିର୍ଲଜ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ବାନ୍ତି ଖାଉଥିବା ଲୋକ ସଦୃଶ ଅଟେ |

Verse 37

यै: स्वदेह: स्मृतोऽनात्मा मर्त्यो विट्कृमिभस्मवत् । त एनमात्मसात्कृत्वा श्लाघयन्ति ह्यसत्तमा: ॥ ३७ ॥

ଯେଉଁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନେ ଶରୀରକୁ ମଳ, କୃମି ଓ ଭସ୍ମ ସଦୃଶ ମନେକରି ମଧ୍ୟ ପୁନର୍ବାର ତାହାକୁ ଆତ୍ମା ମାନି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନୀଚ ଅଟନ୍ତି |

Verse 38

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

ଗୃହସ୍ଥର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ତ୍ୟାଗ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ, ବାନପ୍ରସ୍ଥର ଗ୍ରାମ ସେବା ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଲାଳସା - ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ରମର କଳଙ୍କ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାରେ ବିମୋହିତ |

Verse 39

गृहस्थस्य क्रियात्यागो व्रतत्यागो वटोरपि । तपस्विनो ग्रामसेवा भिक्षोरिन्द्रियलोलता ॥ ३८ ॥ आश्रमापसदा ह्येते खल्वाश्रमविडम्बना: । देवमायाविमूढांस्तानुपेक्षेतानुकम्पया ॥ ३९ ॥

ଗୃହସ୍ଥର ନିୟମ-କର୍ମ ତ୍ୟାଗ, ଗୁରୁଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀର ବ୍ରତତ୍ୟାଗ, ବାନପ୍ରସ୍ଥର ଗାଁରେ ରହି ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି, ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗରେ ଲୋଲୁପତା—ଏମାନେ ଆଶ୍ରମର ଅଧମ, ଆଶ୍ରମକୁ ଢୋଙ୍ଗ କରୁଥିବା ଲୋକ। ଭଗବାନଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ତାଙ୍କୁ ପଦରୁ ଅପସାରଣ କରିବା ଉଚିତ, କିମ୍ବା କରୁଣାରେ ସମ୍ଭବ ହେଲେ ପୁଣି ଆଶ୍ରମଧର୍ମରେ ଫେରାଇବାକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଉଚିତ।

Verse 40

आत्मानं चेद्विजानीयात्परं ज्ञानधुताशय: । किमिच्छन्कस्य वा हेतोर्देहं पुष्णाति लम्पट: ॥ ४० ॥

ଉନ୍ନତ ଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ଯଦି ମନୁଷ୍ୟ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମା—ଭଗବାନଙ୍କୁ—ଜାଣିନେଉଛି, ତେବେ ଏହି ମୂଢ଼ ଲୋଭୀ କାହା ପାଇଁ ଏବଂ କେଉଁ ହେତୁରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ପାଇଁ ଦେହକୁ ପୋଷଣ କରେ?

Verse 41

आहु: शरीरं रथमिन्द्रियाणि हयानभीषून्मन इन्द्रियेशम् । वर्त्मानि मात्रा धिषणां च सूतं सत्त्वं बृहद् बन्धुरमीशसृष्टम् ॥ ४१ ॥

ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି—ଭଗବାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ନିର୍ମିତ ଏହି ଶରୀର ରଥ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା; ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିପତି ମନ ଲଗାମ; ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ପଥ/ଗନ୍ତବ୍ୟ; ବୁଦ୍ଧି ସାରଥି; ଏବଂ ଦେହବ୍ୟାପୀ ଚେତନା (ସତ୍ତ୍ୱ) ଏହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନର କାରଣ।

Verse 42

अक्षं दशप्राणमधर्मधर्मौ चक्रेऽभिमानं रथिनं च जीवम् । धनुर्हि तस्य प्रणवं पठन्ति शरं तु जीवं परमेव लक्ष्यम् ॥ ४२ ॥

ଦେହରେ କାର୍ଯ୍ୟକରୁଥିବା ଦଶ ପ୍ରାଣ ଚକ୍ରର ଆରା; ଚକ୍ରର ଉପର-ତଳ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ; ଦେହାଭିମାନୀ ଜୀବ ରଥର ଅଧିକାରୀ। ପ୍ରଣବ ‘ଓଁ’ ଧନୁ; ଶୁଦ୍ଧ ଜୀବ ହିଁ ଶର; ଏବଂ ପରମ ପୁରୁଷ ହିଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ।

Verse 43

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

ବନ୍ଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରଜ-ତମ ଗୁଣର ପ୍ରଭାବରୁ ଜୀବନ-ଧାରଣା ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ, ଲୋଭ, ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ, ମଦ, ମାନ, ଅପମାନ, ଅସୂୟା, ମାୟା (ଛଳ), ହିଂସା, ମତ୍ସର, ରଜଃ, ପ୍ରମାଦ, କ୍ଷୁଧା ଓ ନିଦ୍ରା ଆଦିରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ—ଏସବୁ ଶତ୍ରୁ। କେବେ କେବେ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଧାରଣା ଦୂଷିତ ହୁଏ।

Verse 44

रागो द्वेषश्च लोभश्च शोकमोहौ भयं मद: । मानोऽवमानोऽसूया च माया हिंसा च मत्सर: ॥ ४३ ॥ रज: प्रमाद: क्षुन्निद्रा शत्रवस्त्वेवमादय: । रजस्तम:प्रकृतय: सत्त्वप्रकृतय: क्‍वचित् ॥ ४४ ॥ H

ବଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଜୀବନ-ଧାରଣା ରଜଃ-ତମଃ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ—ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ, ଲୋଭ, ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ, ମଦ, ଅହଂକାର, ଅପମାନ, ଦୋଷ-ଖୋଜା, ଛଳ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ହିଂସା, ଅସହିଷ୍ଣୁତା, ପ୍ରମାଦ, ଭୁଖ ଓ ନିଦ୍ରା ଇତ୍ୟାଦି। ଏସବୁ ଶତ୍ରୁ; କେବେ କେବେ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଧାରଣା ଦୂଷିତ ହୁଏ।

Verse 45

यावन्नृकायरथमात्मवशोपकल्पं धत्ते गरिष्ठचरणार्चनया निशातम् । ज्ञानासिमच्युतबलो दधदस्तशत्रु: स्वानन्दतुष्ट उपशान्त इदं विजह्यात् ॥ ४५ ॥

ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ ବଶରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଥିବା ଏହି ଭୌତିକ ଦେହ-ରଥ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନ—ଗୁରୁ ଓ ଗୁରୁ-ପରମ୍ପରା—ଙ୍କ ଚରଣପଦ୍ମ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଜ୍ଞାନ-ଖଡ୍ଗ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୁଏ; ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ବଳରେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଭକ୍ତ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ତୃପ୍ତ ଓ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଆତ୍ମିକ ସ୍ୱରୂପକୁ ପୁନଃ ପାଏ।

Verse 46

नोचेत्प्रमत्तमसदिन्द्रियवाजिसूता नीत्वोत्पथं विषयदस्युषु निक्षिपन्ति । ते दस्यव: सहयसूतममुं तमोऽन्धे संसारकूप उरुमृत्युभये क्षिपन्ति ॥ ४६ ॥

ଯଦି କେହି ଅଚ୍ୟୁତ ଓ ବଳଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନ ନେଉଛି, ତେବେ ଅସାବଧାନତାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ (ଘୋଡ଼ା) ଓ ବୁଦ୍ଧି (ସାରଥି)—ଭୌତିକ ଦୂଷଣକୁ ପ୍ରବଣ—ଦେହ-ରଥକୁ ବିଷୟଭୋଗର କୁପଥରେ ନେଇଯାନ୍ତି। ତାପରେ ଭୋଜନ, ନିଦ୍ରା ଓ ମୈଥୁନ ନାମକ ବିଷୟ-ଡାକୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ସାରଥି ସହିତ ସେହି ରଥକୁ ଅନ୍ଧକାରମୟ ସଂସାର-କୂପରେ, ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଘୋର ଭୟରେ, ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।

Verse 47

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम् । आवर्तते प्रवृत्तेन निवृत्तेनाश्नुतेऽमृतम् ॥ ४७ ॥

ବେଦ ଅନୁସାରେ କର୍ମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ପ୍ରବୃତ୍ତି ଓ ନିବୃତ୍ତି। ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ସଂସାରଚକ୍ରରେ ଆବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ, ନିବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ—ନିତ୍ୟ ଆନନ୍ଦମୟ ଜୀବନ—ପାଏ।

Verse 48

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ, ପଶୁୟଜ୍ଞ ଓ ସୋମୟଜ୍ଞ ଇତ୍ୟାଦି କାମ୍ୟ, ଦ୍ରବ୍ୟପ୍ରଧାନ ଓ ହିଂସାତ୍ମକ ଯଜ୍ଞ; ଏଥିରେ ବହୁ ଧନ, ବିଶେଷକରି ଅନ୍ନଧାନ୍ୟ, ଦହିଯାଏ ଏବଂ ଅଶାନ୍ତି ଜନ୍ମେ। ଏପରି ଯଜ୍ଞ, ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜା, ବଲିହରଣ, ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ, ଧର୍ମଶାଳା-ଉଦ୍ୟାନ, କୂଆ ଖୋଦା, ଅନ୍ନବିତରଣ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ପ୍ରବୃତ୍ତି-ମାର୍ଗର ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ଭୌତିକ କାମନାର ଆସକ୍ତିରେ ଚିହ୍ନିତ।

Verse 49

¨ हिंस्रं द्रव्यमयं काम्यमग्निहोत्राद्यशान्तिदम् । दर्शश्च पूर्णमासश्च चातुर्मास्यं पशु: सुत: ॥ ४८ ॥ एतदिष्टं प्रवृत्ताख्यं हुतं प्रहुतमेव च । पूर्तं सुरालयारामकूपाजीव्यादिलक्षणम् ॥ ४९ ॥

ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ଦର୍ଶ, ପୂର୍ଣ୍ଣମାସ, ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ, ପଶୁ ଓ ସୋମ-ଯଜ୍ଞ ପରି କର୍ମକାଣ୍ଡୀ ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ପଶୁହିଂସା ଏବଂ ଧାନ୍ୟାଦି ମୂଲ୍ୟବାନ ଦ୍ରବ୍ୟର ଦହନରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତି ନୁହେଁ, ଭୌତିକ କାମନା ପୂରଣ ଓ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ାଏ। ବୈଶ୍ୱଦେବ ପୂଜା, ବଲିହରଣ, ଦେବାଳୟ-ନିର୍ମାଣ, ଧର୍ମଶାଳା-ଉଦ୍ୟାନ, କୂଆ ଖୋଦା, ଅନ୍ନବିତରଣ ଓ ଲୋକହିତ କାର୍ଯ୍ୟ—ଇଷ୍ଟ-ପୂର୍ତ୍ତ କୁହାଗଲେ ମଧ୍ୟ—ଭୋଗାସକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ।

Verse 50

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

ହେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତ ଓ ଯବ-ତିଳ ଆଦି ଧାନ୍ୟର ଆହୁତି ଦିଆଗଲେ, ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିଣାମ ଦିବ୍ୟ ଧୂମ ହୋଇ ‘ଧୂମ’, ‘ରାତ୍ରି’, ‘କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ’, ‘ଦକ୍ଷିଣାୟନ’ ଆଦି ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ରମେ ଉପରକୁ ନେଇ ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଏ। ପରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେ ପୁଣି ଭୂମିକୁ ଅବତରି ଔଷଧି, ଲତା, ଶାକ ଓ ଧାନ୍ୟରୂପେ ହୁଅନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇ ରେତ ହୁଏ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଦେହରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ହୁଏ।

Verse 51

द्रव्यसूक्ष्मविपाकश्च धूमो रात्रिरपक्षय: । अयनं दक्षिणं सोमो दर्श ओषधिवीरुध: ॥ ५० ॥ अन्नं रेत इति क्ष्मेश पितृयानं पुनर्भव: । एकैकश्येनानुपूर्वं भूत्वा भूत्वेह जायते ॥ ५१ ॥

ହେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯଜ୍ଞରେ ଘୃତ ଓ ଯବ-ତିଳ ଆଦି ଧାନ୍ୟର ଆହୁତି ଦିଆଗଲେ, ତାହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପରିଣାମ ଦିବ୍ୟ ଧୂମ ହୋଇ ‘ଧୂମ’, ‘ରାତ୍ରି’, ‘କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ’, ‘ଦକ୍ଷିଣାୟନ’ ଆଦି ଲୋକ ମାଧ୍ୟମରେ କ୍ରମେ ଉପରକୁ ନେଇ ଶେଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚାଏ। ପରେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତାମାନେ ପୁଣି ଭୂମିକୁ ଅବତରି ଔଷଧି, ଲତା, ଶାକ ଓ ଧାନ୍ୟରୂପେ ହୁଅନ୍ତି; ସେଗୁଡ଼ିକ ଭକ୍ଷିତ ହୋଇ ରେତ ହୁଏ ଓ ସ୍ତ୍ରୀଦେହରେ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ହୁଏ।

Verse 52

निषेकादिश्मशानान्तै: संस्कारै: संस्कृतो द्विज: । इन्द्रियेषु क्रियायज्ञान् ज्ञानदीपेषु जुह्वति ॥ ५२ ॥

ନିଷେକ (ଗର୍ଭାଧାନ) ଠାରୁ ଶ୍ମଶାନାନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସ୍କାରଦ୍ୱାରା ସଂସ୍କୃତ ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ କ୍ରମେ କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ବିରକ୍ତ ହୁଏ। ତାପରେ ସେ ଜ୍ଞାନାଗ୍ନିରେ ଦୀପ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କର୍ମକୁ ‘କ୍ରିୟା-ଯଜ୍ଞ’ ଭାବେ ଆହୁତି ଦେଇ ଅନ୍ତଃକରଣ ଶୁଦ୍ଧ କରେ।

Verse 53

इन्द्रियाणि मनस्यूर्मौ वाचि वैकारिकं मन: । वाचं वर्णसमाम्नाये तमोङ्कारे स्वरे न्यसेत् । ओङ्कारं बिन्दौ नादे तं तं तु प्राणे महत्यमुम् ॥ ५३ ॥

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ମନର ତରଙ୍ଗରେ ଅର୍ପଣ କର; ମନକୁ ବାଣୀରେ, ବାଣୀକୁ ବର୍ଣ୍ଣସମାମ୍ନାୟରେ (ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ), ଏବଂ ଅକ୍ଷରସମୂହକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ‘ଓଂକାର’ ସ୍ୱରରେ ଲୟ କର। ପରେ ଓଂକାରକୁ ବିନ୍ଦୁରେ, ବିନ୍ଦୁକୁ ନାଦରେ, ନାଦକୁ ପ୍ରାଣରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜୀବାତ୍ମାକୁ ମହତ୍ ବ୍ରହ୍ମରେ ସ୍ଥାପନ କର—ଏହିଁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକ୍ରିୟା।

Verse 54

अग्नि: सूर्यो दिवा प्राह्ण: शुक्लो राकोत्तरं स्वराट् । विश्वोऽथ तैजस: प्राज्ञस्तुर्य आत्मा समन्वयात् ॥ ५४ ॥

ଉର୍ଧ୍ୱଗତିର ପଥରେ ଜୀବ କ୍ରମେ ଅଗ୍ନିଲୋକ, ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକ, ଦିବା, ଦିବାନ୍ତ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ—ଏହି ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରବେଶ କରେ। ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ଭୋଗ କରି ଶେଷରେ ଭୌତିକ ଉପାଧି ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ପରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଉପାଧିରୁ କାରଣ ଉପାଧିକୁ ପାଇ ପୂର୍ବାବସ୍ଥାର ସାକ୍ଷୀ ହୁଏ। କାରଣାବସ୍ଥା ଲୟ ହେଲେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପରେ ପରମାତ୍ମା ସହ ଏକାତ୍ମତା ପାଇ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ହୁଏ।

Verse 55

देवयानमिदं प्राहुर्भूत्वा भूत्वानुपूर्वश: । आत्मयाज्युपशान्तात्मा ह्यात्मस्थो न निवर्तते ॥ ५५ ॥

ଏହି କ୍ରମିକ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଉନ୍ନତିକୁ ‘ଦେବୟାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପଥରେ ଅନୁକ୍ରମେ ଅବସ୍ଥାମାନେ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ। ଯେ ଆତ୍ମୟାଜୀ, ଶାନ୍ତଚିତ୍ତ ଏବଂ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଭୌତିକ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ—ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ପଥକୁ ଫେରେ ନାହିଁ।

Verse 56

य एते पितृदेवानामयने वेदनिर्मिते । शास्त्रेण चक्षुषा वेद जनस्थोऽपि न मुह्यति ॥ ५६ ॥

ଯେ ପିତୃୟାନ ଓ ଦେବୟାନ—ଏହି ବେଦନିର୍ମିତ ପଥଦ୍ୱୟକୁ ଜାଣେ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରୂପ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁ ଖୋଲେ, ସେ ଦେହରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ କେବେ ମୋହିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 57

आदावन्ते जनानां सद् बहिरन्त: परावरम् । ज्ञानं ज्ञेयं वचो वाच्यं तमो ज्योतिस्त्वयं स्वयम् ॥ ५७ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ! ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ଆଦି ଓ ଅନ୍ତରେ, ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ନୀଚ—ସବୁଠାରେ ଆପଣେଇ ସତ୍। ଆପଣେଇ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ, ବଚନ ଓ ବାଚ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଆଲୋକ। ଭୋଗ୍ୟ ଓ ଭୋକ୍ତା ମଧ୍ୟ ଆପଣେଇ; ତେଣୁ ପରମ ସତ୍ୟରୂପେ ଆପଣେଇ ସବୁକିଛି।

Verse 58

आबाधितोऽपि ह्याभासो यथा वस्तुतया स्मृत: । दुर्घटत्वादैन्द्रियकं तद्वदर्थविकल्पितम् ॥ ५८ ॥

ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବକୁ ମିଥ୍ୟା କୁହାଯାଇପାରେ, ତଥାପି ତାହାର ଏକ ତଥ୍ୟାତ୍ମକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହେ; ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚର ଜଗତର କୌଣସି ବାସ୍ତବତା ନାହିଁ ବୋଲି କେବଳ କଳ୍ପନାତ୍ମକ ଜ୍ଞାନରେ ସାବିତ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ।

Verse 59

क्षित्यादीनामिहार्थानां छाया न कतमापि हि । न सङ्घातो विकारोऽपि न पृथङ्‌‌नान्वितो मृषा ॥ ५९ ॥

ଏହି ଜଗତରେ ପୃଥିବୀ ଆଦି ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଦେହ ସେମାନଙ୍କ ଛାୟା ନୁହେଁ, କେବଳ ସଂଘାତ ନୁହେଁ, ବିକାର ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଦେହ ଓ ତାହାର ଉପାଦାନ ନ ପୃଥକ୍ ନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶ୍ର—ତେଣୁ ଏହି ମତ ଅସାର।

Verse 60

धातवोऽवयवित्वाच्च तन्मात्रावयवैर्विना । न स्युर्ह्यसत्यवयविन्यसन्नवयवोऽन्तत: ॥ ६० ॥

ଧାତୁଗୁଡ଼ିକ ଦେହରୂପ ଅବୟବୀ ହେବାରୁ ତନ୍ମାତ୍ରାରୂପ ଅବୟବ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦେହ ଯଦି ଅସତ୍ୟ, ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସତ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ଷଣିକ।

Verse 61

स्यात्साद‍ृश्यभ्रमस्तावद्विकल्पे सति वस्तुन: । जाग्रत्स्वापौ यथा स्वप्ने तथा विधिनिषेधता ॥ ६१ ॥

ବସ୍ତୁ ଓ ତାହାର ଅଂଶମାନଙ୍କୁ ପୃଥକ୍ କଳ୍ପନା କଲେ, ଏକରେ ଅନ୍ୟର ସାଦୃଶ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ‘ଭ୍ରମ’ କୁହାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ଓ ନିଦ୍ରାର ଭେଦ ଗଢ଼ାଯାଏ, ସେପରି ମନୋଦଶାରେ ଶାସ୍ତ୍ରର ବିଧି-ନିଷେଧ ଉପଦେଶିତ ହୁଏ।

Verse 62

भावाद्वैतं क्रियाद्वैतं द्रव्याद्वैतं तथात्मन: । वर्तयन्स्वानुभूत्येह त्रीन्स्वप्नान्धुनुते मुनि: ॥ ६२ ॥

ଭାବ, କ୍ରିୟା ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ-ପରିକରର ଅଦ୍ୱୈତକୁ ବିଚାର କରି ଏବଂ ଆତ୍ମା କର୍ମ-ପ୍ରତିକର୍ମରୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରି, ମୁନି ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଅନୁସାରେ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତି—ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥାକୁ ଝାଡ଼ିଦିଏ।

Verse 63

कार्यकारणवस्त्वैक्यदर्शनं पटतन्तुवत् । अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य भावाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६३ ॥

ଫଳ ଓ କାରଣ ଏକେଇ ବସ୍ତୁ ବୋଲି, ପଟ ଓ ତନ୍ତୁ ପରି ଦ୍ୱୈତ ଅନ୍ତେ ଅବାସ୍ତବ ବୋଲି ଯେତେବେଳେ ଦର୍ଶନ ହୁଏ, ବିକଳ୍ପର ଅବସ୍ତୁତ୍ୱ ହେତୁ ଯେ ଏକତ୍ୱବୋଧ ହୁଏ, ତାହାକୁ ‘ଭାବାଦ୍ୱୈତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 64

यद् ब्रह्मणि परे साक्षात्सर्वकर्मसमर्पणम् । मनोवाक्तनुभि: पार्थ क्रियाद्वैतं तदुच्यते ॥ ६४ ॥

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର (ପାର୍ଥ), ଯେତେବେଳେ ମନ, ବାଣୀ ଓ ଦେହଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ କର୍ମ ସାକ୍ଷାତ୍ ପରମ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସେବାରେ ସମର୍ପିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କର୍ମର ଏକତାକୁ ‘କ୍ରିୟାଦ୍ୱୈତ’ କୁହାଯାଏ।

Verse 65

आत्मजायासुतादीनामन्येषां सर्वदेहिनाम् । यत्स्वार्थकामयोरैक्यं द्रव्याद्वैतं तदुच्यते ॥ ६५ ॥

ନିଜ, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ଆଦି ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ଜୀବଙ୍କର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଓ ହିତ ଯେତେବେଳେ ଏକ ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ‘ଦ୍ରବ୍ୟାଦ୍ୱୈତ’ ଅର୍ଥାତ୍ ହିତର ଏକତା କୁହାଯାଏ।

Verse 66

यद् यस्य वानिषिद्धं स्याद्येन यत्र यतो नृप । स तेनेहेत कार्याणि नरो नान्यैरनापदि ॥ ६६ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଆପଦ ନଥିବା ସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆଶ୍ରମଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯାହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିଷିଦ୍ଧ ନୁହେଁ ସେହି ସାମଗ୍ରୀ, ପ୍ରୟାସ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଓ ବାସସ୍ଥାନ ଦ୍ୱାରା ହିଁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ; ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।

Verse 67

एतैरन्यैश्च वेदोक्तैर्वर्तमान: स्वकर्मभि: । गृहेऽप्यस्य गतिं यायाद् राजंस्तद्भ‍क्तिभाङ्‌‌नर: ॥ ६७ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ବେଦରେ କହିଥିବା ଅନ୍ୟ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ନିଜ କର୍ମ କରି, ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭକ୍ତ ହୋଇ ରହିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପରମ ଗତିକୁ ପାଏ।

Verse 68

यथा हि यूयं नृपदेव दुस्त्यजा- दापद्गणादुत्तरतात्मन: प्रभो: । यत्पादपङ्केरुहसेवया भवा- नहारषीन्निर्जितदिग्गज: क्रतून् ॥ ६८ ॥

ହେ ନୃପଦେବ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସେବାରେ ଆପଣମାନେ ପାଣ୍ଡବ ଅନେକ ରାଜା ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଦୁର୍ଜୟ ଆପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣସେବାରେ ଆପଣ ଦିଗ୍ଗଜ ସଦୃଶ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଯଜ୍ଞ ସାମଗ୍ରୀ ସଂଗ୍ରହ କଲେ; ତାଙ୍କ କୃପାରେ ଆପଣ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 69

अहं पुराभवं कश्चिद्गन्धर्व उपबर्हण: । नाम्नातीते महाकल्पे गन्धर्वाणां सुसम्मत: ॥ ६९ ॥

ଅତୀତ ଏକ ମହାକଳ୍ପରେ ମୁଁ ଉପବର୍ହଣ ନାମକ ଗନ୍ଧର୍ବ ଥିଲି। ଅନ୍ୟ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ଥିଲି।

Verse 70

रूपपेशलमाधुर्यसौगन्ध्यप्रियदर्शन: । स्त्रीणां प्रियतमो नित्यं मत्त: स्वपुरलम्पट: ॥ ७० ॥

ମୋର ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ଦେହଗଠନ ମଧୁର ଥିଲା; ସୁଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନଲେପରେ ସଜି ମୁଁ ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରିୟ ଥିଲି। ନିଜ ନଗରର ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ମୁଁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରିୟତମ ଥିଲି, ତେଣୁ ମଦମତ୍ତ ହୋଇ କାମାସକ୍ତ ରହୁଥିଲି।

Verse 71

एकदा देवसत्रे तु गन्धर्वाप्सरसां गणा: । उपहूता विश्वसृग्भिर्हरिगाथोपगायने ॥ ७१ ॥

ଏକଥର ଦେବସଭାରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ମହିମାଗାଥାର ସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଦେବସତ୍ର ହେଲା। ସେଠାରେ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଗଣକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।

Verse 72

अहं च गायंस्तद्विद्वान् स्त्रीभि: परिवृतो गत: । ज्ञात्वा विश्वसृजस्तन्मे हेलनं शेपुरोजसा । याहि त्वं शूद्रतामाशु नष्टश्री: कृतहेलन: ॥ ७२ ॥

ସେ ଉତ୍ସବକୁ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗଲି ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଘେରାଉରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୁଣଗାନ ସଙ୍ଗୀତରେ କରିବାକୁ ଲାଗିଲି। ମୋର ଏହି ଅବହେଳା ଜାଣି ବିଶ୍ୱସୃଜ୍ ପ୍ରଜାପତିମାନେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଶପିଲେ—“ଅପରାଧୀ! ଶୀଘ୍ର ଶୂଦ୍ରତାକୁ ଯା; ତୋର ଶ୍ରୀ-ସୌନ୍ଦର୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଉ।”

Verse 73

तावद्दास्यामहं जज्ञे तत्रापि ब्रह्मवादिनाम् । शुश्रूषयानुषङ्गेण प्राप्तोऽहं ब्रह्मपुत्रताम् ॥ ७३ ॥

ସେ ଶାପର ଫଳରେ ମୁଁ ଦାସୀର ଗର୍ଭରୁ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲି। କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବେଦତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ବୈଷ୍ଣବମାନଙ୍କ ସେବା-ଶୁଶ୍ରୂଷାର ସଙ୍ଗରେ ଏହି ଜୀବନରେ ମୋତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା।

Verse 74

धर्मस्ते गृहमेधीयो वर्णित: पापनाशन: । गृहस्थो येन पदवीमञ्जसा न्यासिनामियात् ॥ ७४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ତୁମକୁ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ପାଇଁ ପାପନାଶକ ଧର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଗୃହସ୍ଥ ମଧ୍ୟ ସହଜେ ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କ ପରମ ଫଳ ପାଏ।

Verse 75

यूयं नृलोके बत भूरिभागा लोकं पुनाना मुनयोऽभियन्ति । येषां गृहानावसतीति साक्षाद् गूढं परं ब्रह्म मनुष्यलिङ्गम् ॥ ७५ ॥

ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଏ ଲୋକରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟବାନ; ଲୋକପାବନ ମୁନିମାନେ ତୁମ ଘରକୁ ସାଧାରଣ ଅତିଥି ପରି ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ପରବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟରୂପେ ତୁମ ସହ ବସୁଛନ୍ତି।

Verse 76

स वा अयं ब्रह्म महद्विमृग्य कैवल्यनिर्वाणसुखानुभूति: । प्रिय: सुहृद् व: खलु मातुलेय आत्मार्हणीयो विधिकृद्गुरुश्च ॥ ७६ ॥

କୈବଲ୍ୟ-ନିର୍ବାଣସୁଖ ପାଇଁ ମହର୍ଷିମାନେ ଯାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି ସେଇ ପରବ୍ରହ୍ମ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ—କି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ!—ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସୁହୃଦ, ମାତୁଳେୟ, ପ୍ରାଣସ୍ୱରୂପ, ପୂଜ୍ୟ ନିୟନ୍ତା ଏବଂ ଗୁରୁ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି।

Verse 77

न यस्य साक्षाद्भ‍वपद्मजादिभी रूपं धिया वस्तुतयोपवर्णितम् । मौनेन भक्त्योपशमेन पूजित: प्रसीदतामेष स सात्वतां पति: ॥ ७७ ॥

ଯାହାଙ୍କ ସତ୍ୟ ରୂପକୁ ବ୍ରହ୍ମା-ଶିବ ଆଦି ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଭକ୍ତଙ୍କ ଅଚଳ ଶରଣାଗତିରେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ମୌନ, ଭକ୍ତି ଓ କର୍ମନିବୃତ୍ତିଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଭକ୍ତପାଳକ ସାତ୍ୱତପତି ଆମପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 78

श्रीशुक उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं निशम्य भरतर्षभ: । पूजयामास सुप्रीत: कृष्णं च प्रेमविह्वल: ॥ ७८ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ—ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ପ୍ରେମରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।

Verse 79

कृष्णपार्थावुपामन्‍त्र्य पूजित: प्रययौ मुनि: । श्रुत्वा कृष्णं परं ब्रह्म पार्थ: परमविस्मित: ॥ ७९ ॥

କୃଷ୍ଣ ଓ ପାର୍ଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ନାରଦ ମୁନି ସେମାନଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। କୃଷ୍ଣ ହିଁ ପରବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ବୋଲି ଶୁଣି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହେଲେ।

Verse 80

इति दाक्षायणीनां ते पृथग्वंशा: प्रकीर्तिता: । देवासुरमनुष्याद्या लोका यत्र चराचरा: ॥ ८० ॥ सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

ଏହିପରି ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ (ଦାକ୍ଷାୟଣୀମାନଙ୍କ) ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତନ କରିଲି। ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଦେବ, ଅସୁର, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ।