Adhyaya 13

Verse 1

श्रीनारद उवाच कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषित: । ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम् ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ଯେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଜ୍ଞାନ ସାଧନ କରିପାରେ, ସେ ଏଭଳି ସନ୍ନ୍ୟାସ ଗ୍ରହଣ କରି କେବଳ ଦେହଧାରଣମାତ୍ର ରଖୁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗ୍ରାମରେ ଏକ ରାତି ମାତ୍ର ରହିବା ନିୟମରେ, ଶରୀର ଆବଶ୍ୟକତା ପ୍ରତି ନିରପେକ୍ଷ ହୋଇ, ପୃଥିବୀ ସାରା ଭ୍ରମଣ କରୁ।

Verse 2

बिभृयाद् यद्यसौ वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न लिङ्गाद् दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ २ ॥

ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଯଥାସମ୍ଭବ ବସ୍ତ୍ର-ଆବରଣ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରୁ; ଯଦି କିଛି ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡେ, ତେବେ କେବଳ କୌପୀନ। ଆପଦ ନଥିଲେ ଦଣ୍ଡାଦି ସନ୍ନ୍ୟାସ-ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରୁ; ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ ଛଡ଼ା କିଛି ନ ଧରୁ।

Verse 3

एक एव चरेद्भ‍िक्षुरात्मारामोऽनपाश्रय: । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायण: ॥ ३ ॥

ଭିକ୍ଷୁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏକାକୀ ବିଚରୁ, ଆତ୍ମାରେ ତୃପ୍ତ ଓ କାହାରି/କୌଣସି ସ୍ଥାନର ଆଶ୍ରୟ ନ ନେଉ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତଙ୍କର ସୁହୃଦ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ ନାରାୟଣ-ପରାୟଣ ନିର୍ମଳ ଭକ୍ତ ହୋଇ ଦ୍ୱାରେଦ୍ୱାରେ ଭିକ୍ଷାରେ ଜୀବନ ଚାଲାଉ।

Verse 4

पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये । आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥

ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ଦେଖୁ; ସତ୍-ଅସତ୍ ରୂପ ଜଗତ୍ ଅବ୍ୟୟ ପରମରେ ଆଶ୍ରିତ ବୋଲି ଦର୍ଶନ କରୁ। ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ସର୍ବତ୍ର—ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ସମସ୍ତେ—ବ୍ୟାପ୍ତ ଭାବେ ଦେଖିବାର ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।

Verse 5

सुप्तिप्रबोधयो: सन्धावात्मनो गतिमात्मद‍ृक् । पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुत: ॥ ५ ॥

ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗ୍ରତିର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ଆତ୍ମଦର୍ଶୀ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଆତ୍ମାର ଗତିକୁ ଦେଖୁ। ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଉଭୟ ଅବସ୍ଥା ମାୟାମାତ୍ର, ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ—ଏହି ଉଚ୍ଚ ବୋଧରେ ସର୍ବତ୍ର ପରମ ସତ୍ୟକୁ ହିଁ ଦେଖୁ।

Verse 6

नाभिनन्देद् ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६ ॥

ମୃତ୍ୟୁ ଧ୍ରୁବ ଏବଂ ଜୀବନର ଅବଧି ଅଧ୍ରୁବ; ତେଣୁ ନ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁ, ନ ଜୀବନକୁ। ବରଂ ଯେ ପରମ କାଳତତ୍ତ୍ୱରେ ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରଭବ ଓ ଅପ୍ୟୟ ହୁଏ, ତାହାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କରୁ।

Verse 7

नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् । वादवादांस्त्यजेत्तर्कान्पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥ ७ ॥

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଲାଭ ନଥିବା ନିରର୍ଥକ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଜୀବିକା ପାଇଁ ଉପଦେଶକ ହେବା ନୁହେଁ, ବାଦ-ବିବାଦ ଓ କୁତର୍କ ତ୍ୟାଗ କରି, କୌଣସି ପକ୍ଷର ଆଶ୍ରୟ ନେବା ନୁହେଁ।

Verse 8

न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद् बहून् । न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्‍क्‍वचित् ॥ ८ ॥

ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ଭୌତିକ ଲାଭର ଲୋଭ ଦେଖାଇ ଅନେକ ଶିଷ୍ୟ ଜମା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ବହୁ ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢ଼ିବା ନୁହେଁ, ଜୀବିକା ପାଇଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଦେବା ନୁହେଁ, ଏବଂ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭୌତିକ ଆରମ୍ଭରେ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ବଢ଼ାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିବା।

Verse 9

न यतेराश्रम: प्रायो धर्महेतुर्महात्मन: । शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत् ॥ ९ ॥

ଯେ ମହାତ୍ମା ଶାନ୍ତ ଓ ସମଚିତ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକୃତରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚେତନାରେ ଉନ୍ନତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର ବାହ୍ୟ ଚିହ୍ନ—ତ୍ରିଦଣ୍ଡ, କମଣ୍ଡଲୁ ଇତ୍ୟାଦି—ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ। ଆବଶ୍ୟକତାନୁସାରେ କେବେ ଧାରଣ କରିବେ, କେବେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ।

Verse 10

अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् । कविर्मूकवदात्मानं स द‍ृष्टय‍ा दर्शयेन्नृणाम् ॥ १० ॥

ସାଧୁ ବାହ୍ୟରୂପେ ନିଜକୁ ପ୍ରକାଶ ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଆଚରଣରୁ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସେ ମାନବ ସମାଜରେ ଚଞ୍ଚଳ ଶିଶୁ ପରି ଦେଖାଯାଉ, ଏବଂ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିନ୍ତକ-ବକ୍ତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୂକ ପରି ରହି ଆତ୍ମଭାବ ପ୍ରକାଶ କରୁ।

Verse 11

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ ११ ॥

ଏହାର ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ ପଣ୍ଡିତ ମୁନିମାନେ ଏକ ପୁରାତନ ଇତିହାସ କହନ୍ତି—ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ ଓ ଅଜଗର ପରି ଆହାର କରୁଥିବା ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ସଂବାଦ।

Verse 12

तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ସେବକ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ କିଛି ଗୁପ୍ତ ସହଚରଙ୍କ ସହ ସାଧୁଜନଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ-ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ କାବେରୀ ତଟରେ ସହ୍ୟ ପର୍ବତ ସାନୁ ନିକଟେ ପହଞ୍ଚି, ଧୂଳି-ରଜରେ ଢାକା ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରେ ନିର୍ମଳ ତେଜ ଲୁଚାଇଥିବା ଏକ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ।

Verse 13

तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥

ଲୋକତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା, କିଛି ଅମାତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଭଗବତ୍ପ୍ରିୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସେଇ ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 14

कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभि: । न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥

ସେଇ ସାଧୁଙ୍କ କର୍ମ, ଦେହାକୃତି, ବାଣୀ କିମ୍ବା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ଆଦି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ—ସେ ଏହି ଲୋକଟି କି ନୁହେଁ।

Verse 15

तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयो: शिरसा स्पृशन् । विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुर: ॥ १५ ॥

ମହାଭାଗବତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ସେଇ ସାଧୁଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରି ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ନିଜ ମସ୍ତକକୁ ତାଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସ୍ପର୍ଶ କରାଇଲେ। ପରେ ତାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିନୟରେ ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 16

बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥

ପ୍ରହ୍ଲାଦ କହିଲେ—ହେ ମହୋଦୟ, ଆପଣ ଜୀବିକା ପାଇଁ କୌଣସି ଉଦ୍ୟମ କରୁନାହାନ୍ତି, ତଥାପି ଭୋଗୀ ପୁରୁଷ ପରି ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଜାଣେ—ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟମୀଙ୍କୁ ଧନ ମିଳେ, ଧନବାନଙ୍କୁ ଭୋଗ; ଏବଂ ଭୋଗୀମାନଙ୍କର ଏହି ଦେହ ଖାଇବା-ଶୋଇବାରୁ ନିଶ୍ଚୟ ମୋଟା ହୁଏ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

Verse 17

बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥

ତୁମ ଦେହ ଅତି ପୀବାନ, ଯେନେ ତୁମେ ଭୋଗୀ; କିନ୍ତୁ ଜୀବିକା ପାଇଁ କୌଣସି ଉଦ୍ୟମ କରୁନାହ। ଏଠାରେ ଉଦ୍ୟମୀଙ୍କୁ ଧନ, ଧନୀଙ୍କୁ ଭୋଗ; ଭୋଗରେ ଲଗ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଦେହ ଖାଇବା‑ଶୋଇବାରେ ମୋଟା ହୁଏ।

Verse 18

न ते शयानस्य निरुद्यमस्य ब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोग: । अभोगिनोऽयं तव विप्र देह: पीवा यतस्तद्वद न: क्षमं चेत् ॥ १८ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ନିରୁଦ୍ୟମ ହୋଇ ଶୋଇଛ; ଭୋଗ ପାଇଁ ଧନ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଖରେ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ। ତେବେ ତୁମ ଦେହ ଏତେ ପୀବାନ କେମିତି? ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଶିଷ୍ଟ ନୁହେଁ ଭାବିଲେ, ଦୟାକରି କହ।

Verse 19

कवि: कल्पो निपुणद‍ृक् चित्रप्रियकथ: सम: । लोकस्य कुर्वत: कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥ १९ ॥

ତୁମେ ପଣ୍ଡିତ, ନିପୁଣ ଓ ସର୍ବଥା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେଖାଯାଉଛ। ହୃଦୟକୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଥିବା ମଧୁର କଥା ତୁମେ ଭଲ କହ। ଲୋକେ ଫଳାଶାରେ କର୍ମ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ସେସବୁ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଏଠି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଛ।

Verse 20

श्रीनारद उवाच \स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनि: । स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रित: ॥ २० ॥

ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ: ଦୈତ୍ୟରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରୁ, ସେ ମହାମୁନି ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଅମୃତମୟ ବାଣୀରେ ମୋହିତ ହୋଇ, ହସିମୁଖେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 21

श्रीब्राह्मण उवाच वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मत: । ईहोपरमयोर्नृणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २१ ॥

ସନ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: ହେ ଅସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରହ୍ଲାଦ, ଯାହାକୁ ସଭ୍ୟ ଓ ଉନ୍ନତ ଲୋକେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତୁମେ ନିଜ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ଓ ନିବୃତ୍ତି—ଦୁଇ ପଥର ପଦକ୍ରମ ଏବଂ ତାହାର ଫଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜାଣ।

Verse 22

यस्य नारायणो देवो भगवान्‍हृद्गत: सदा । भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥ २२ ॥

ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତିରେ ଯାହାର ହୃଦୟରେ ସଦା ଭଗବାନ ନାରାୟଣ ବିରାଜନ୍ତି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଜ୍ଞାନର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରନ୍ତି।

Verse 23

तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन्यथाश्रुतम् । सम्भाषणीयो हि भवानात्मन: शुद्धिमिच्छता ॥ २३ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଆପଣ ସବୁ ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୁତିଅନୁସାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଅଧିକାରୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିବା ପରି ଉତ୍ତର ଦେବି, କାରଣ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛୁକଙ୍କ ପାଇଁ ଆପଣ ପରି ମହାପୁରୁଷ ସହ କଥା ହେବା ଯୋଗ୍ୟ।

Verse 24

तृष्णया भववाहिन्या योग्यै: कामैरपूर्यया । कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजित: ॥ २४ ॥

ଅତୃପ୍ତ ତୃଷ୍ଣା ଓ କେବେ ନ ପୂରଣ ହେଉଥିବା କାମନାରେ, ମୁଁ ସଂସାର-ଧାରାର ତରଙ୍ଗରେ ବହିଗଲି ଏବଂ ନାନା ଯୋନିରେ ଯୋଜିତ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ କର୍ମ କରୁଥିଲି।

Verse 25

यद‍ृच्छया लोकमिमं प्रापित: कर्मभिर्भ्रमन् । स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥ २५ ॥

କର୍ମରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ମୋତେ ଏହି ମାନବ ଦେହ ମିଳିଛି; ଏହି ଦେହ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷର ଦ୍ୱାର, ଏବଂ ତିର୍ୟକ୍ ଯୋନି ଓ ପୁନଃ ମାନବଜନ୍ମର ପଥ ମଧ୍ୟ।

Verse 26

तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये । कर्माणि कुर्वतां द‍ृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम् ॥ २६ ॥

ଏହି ମାନବ ଜୀବନରେ ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ପାଇଁ ଓ ଦୁଃଖ ହଟାଇବାକୁ କର୍ମ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନୁଭବରେ ଦେଖିଲୁ ଯେ କେହି ସୁଖୀ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ବିପରୀତ ଫଳ ଦେଖି ମୁଁ ଭୌତିକ କର୍ମରୁ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଛି।

Verse 27

सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनु: । मन:संस्पर्शजान् द‍ृष्ट्वा भोगान्स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २७ ॥

ଜୀବର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦମୟ ସୁଖ; ଭୌତିକ କର୍ମ ନିବୃତ୍ତି ହେଲେ ମାତ୍ର ତାହା ମିଳେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୋଗ ମନର କଳ୍ପନା; ତେଣୁ ମୁଁ ସବୁ ଛାଡ଼ି ଏଠି ଶୋଇ ରହିଛି।

Verse 28

इत्येतदात्मन: स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् । विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २८ ॥

ଏଭଳି ଦେହାଭିମାନରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସତ୍ୟ ହିତ—ଆତ୍ମକଲ୍ୟାଣ—କୁ ଭୁଲିଯାଏ। ଅସତ୍ୟ ଭୌତିକ ଦ୍ୱୈତର ବିଚିତ୍ରତାରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ସେ ଘୋର ସଂସାରଚକ୍ରକୁ ପାଏ।

Verse 29

जलं तदुद्भ‍वैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया । मृगतृष्णामुपाधावेत्तथान्यत्रार्थद‍ृक् स्वत: ॥ २९ ॥

ଯେପରି ଘାସରେ ଢାକା କୂଆରେ ଜଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞ ହରିଣ ଜଳଲୋଭରେ ତାହା ନଦେଖି ମୃଗତୃଷ୍ଣା ପଛେ ଧାଏ, ସେପରି ଦେହାବରଣରେ ଢାକା ଜୀବ ନିଜ ଭିତର ସୁଖକୁ ନଦେଖି ବାହ୍ୟ ଭୌତିକ ସୁଖ ପଛେ ଧାଏ।

Verse 30

देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मन: सुखमीहत: । दु:खात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघा: कृता: कृता: ॥ ३० ॥

ଜୀବ ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ଦୂର କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; କିନ୍ତୁ ଦେହାଦି ସବୁ ପ୍ରକୃତି (ଦୈବ) ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ। ତେଣୁ ଅନୀଶ ଜୀବର ଯୋଜନା ଏକ ପରେ ଏକ ଦେହରେ ଶେଷେ ବିଫଳ ହୁଏ।

Verse 31

आध्यात्मिकादिभिर्दु:खैरविमुक्तस्य कर्हिचित् । मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थै: कामै: क्रियेत किम् ॥ ३१ ॥

ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ, ଆଧିଦୈବିକ ଓ ଆଧିଭୌତିକ—ଏଇ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ନଥିବା ମର୍ତ୍ୟ ପାଇଁ କଷ୍ଟରେ ମିଳିଥିବା ଧନ-ଭୋଗ କିମ୍ବା କାମନାର କ’ଣ ଲାଭ? ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ, ଜରା-ବ୍ୟାଧି ଓ କର୍ମଫଳର ବନ୍ଧନ ତ ରହିଯାଏ।

Verse 32

पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् । भयादलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥ ३२ ॥

ମୁଁ ଧନୀମାନଙ୍କ କ୍ଲେଶ ଦେଖୁଛି—ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଶ, ଲୋଭୀ ଓ ଆତ୍ମନିଗ୍ରହହୀନ; ଭୟରୁ ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ସବୁଦିଗରୁ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି।

Verse 33

राजतश्चौरत: शत्रो: स्वजनात्पशुपक्षित: । अर्थिभ्य: कालत: स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भ‍यम् ॥ ३३ ॥

ଭୌତିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଆତଙ୍କିତ—ରାଜଶାସନ, ଚୋର, ଶତ୍ରୁ, ସ୍ୱଜନ, ପଶୁପକ୍ଷୀ, ଯାଚକ, କାଳ ଏବଂ ନିଜ ମନ-ଦେହରୁ ମଧ୍ୟ।

Verse 34

शोकमोहभयक्रोधरागक्लैब्यश्रमादय: । यन्मूला: स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुध: ॥ ३४ ॥

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଶୋକ, ମୋହ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ରାଗ, ଦୈନ୍ୟ ଓ ଅନାବଶ୍ୟକ ଶ୍ରମ ଆଦିର ମୂଳକାରଣକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ—ସେଇ ମୂଳ ହେଉଛି ପ୍ରାଣ ଓ ଧନ ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣା।

Verse 35

मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन्नो गुरूत्तमौ । वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३५ ॥

ଏହି ଲୋକରେ ମଧୁକର (ମହୁମାଛି) ଓ ମହାସର୍ପ (ଅଜଗର) ଆମର ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ; ତାଙ୍କ ଶିକ୍ଷାରୁ ଆମେ ବୈରାଗ୍ୟ ଓ ସନ୍ତୋଷ ପାଇଛୁ।

Verse 36

विराग: सर्वकामेभ्य: शिक्षितो मे मधुव्रतात् । कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥ ३६ ॥

ମଧୁକରଠାରୁ ମୁଁ ଶିଖିଲି—ଧନ ସଞ୍ଚୟରେ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଧନ ମଧୁ ପରି, କଷ୍ଟରେ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ କେହି ମାଲିକକୁ ମାରି ତାହା ନେଇଯାଇପାରେ।

Verse 37

अनीह: परितुष्टात्मा यद‍ृच्छोपनतादहम् । नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३७ ॥

ମୁଁ କିଛି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେନି; ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ଯାହା ମିଳେ ତାହାରେ ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। କିଛି ନ ମିଳିଲେ ମହା ଅଜଗର ପରି ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ହୋଇ ଅନେକ ଦିନ ପଡ଼ି ରହେ।

Verse 38

क्‍वचिदल्पं क्‍वचिद्भ‍ूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा । क्‍वचिद्भ‍ूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्व‍चित् । श्रद्धयोपहृतं क्व‍ापि कदाचिन्मानवर्जितम् । भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यद‍ृच्छया ॥ ३८ ॥

କେବେ ଅଳ୍ପ, କେବେ ବହୁତ ଖାଏ; କେବେ ସୁସ୍ୱାଦୁ, କେବେ ଅସ୍ୱାଦୁ କିମ୍ବା ପୁରୁଣା। କେବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଅର୍ପିତ ପ୍ରସାଦ, କେବେ ଅବହେଳାରେ ଦିଆ ଖାଦ୍ୟ। ଦିନେ କି ରାତିରେ—ଯାହା ସହଜେ ମିଳେ ତାହା ଖାଏ।

Verse 39

क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा । वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम् ॥ ३९ ॥

ଦେହ ଢାକିବାକୁ ଯାହା ମିଳେ—କ୍ଷୌମବସ୍ତ୍ର, ରେଶମ, ମୃଗଚର୍ମ, ଚୀର ବା ବଲ୍କଳ—ଭାଗ୍ୟରେ ଯାହା ଆସେ ତାହା ପିନ୍ଧେ; ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଧୀର ରହେ।

Verse 40

क्व‍चिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु । क्व‍चित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥ ४० ॥

କେବେ ମୁଁ ଭୂମି ଉପରେ ଶୁଏ, କେବେ ତୃଣ-ପତ୍ର କିମ୍ବା ପଥର ଉପରେ, କେବେ ଭସ୍ମର ଢେର ଉପରେ। ଆଉ କେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରାସାଦରେ ତକିଆ ସହ ଉତ୍ତମ ଶଯ୍ୟାରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଏ।

Verse 41

क्व‍चित्स्‍नातोऽनुलिप्ताङ्ग: सुवासा: स्रग्व्यलङ्‌कृत: । रथेभाश्वैश्चरे क्व‍ापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो ॥ ४१ ॥

ହେ ବିଭୋ! କେବେ ମୁଁ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରି ଚନ୍ଦନ ଲେପ ଲଗାଏ, ସୁନ୍ଦର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, ଫୁଲମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ହାତୀ, ରଥ କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ାରେ ରାଜା ପରି ଚାଲେ। କିନ୍ତୁ କେବେ ଭୂତଗ୍ରସ୍ତ ପରି ନଗ୍ନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଘୁରେ।

Verse 42

नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् । एतेषां श्रेय आशासे उतैकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२ ॥

ଲୋକମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ; ତେଣୁ ମୁଁ ନ ନିନ୍ଦା କରେ, ନ ସ୍ତୁତି। ମୁଁ କେବଳ ତାଙ୍କର ଶ୍ରେୟ ଚାହେଁ—ସେମାନେ ପରମାତ୍ମା, ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଏକାତ୍ମତା ଗ୍ରହଣ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି ଆଶା କରେ।

Verse 43

विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे । मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥ ४३ ॥

ଭଲ-ମନ୍ଦର ଭେଦକଳ୍ପନା ଯେ ଚିତ୍ତବିକଳ୍ପ, ତାହାକୁ ଏକକ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ମନରେ ନିବେଶ କର; ପରେ ମନକୁ ଅହଂକାରରେ ହୋମ କର, ଏବଂ ଅହଂକାରକୁ ସମଷ୍ଟି ମାୟାରେ ଅର୍ପଣ କର। ଏହା ମିଥ୍ୟା ଭେଦବୁଦ୍ଧି ସହ ଯୁଦ୍ଧର ପ୍ରକ୍ରିୟା।

Verse 44

आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात्सत्यद‍ृङ्‍मुनि: । ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थित: ॥ ४४ ॥

ଆତ୍ମାନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଭୌତିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାୟା ବୋଲି ଜାଣି, ସତ୍ୟଦର୍ଶୀ ମୁନି ସେଇ ମାୟାକୁ ହୋମ କରୁନ୍ତୁ। ତାପରେ ସ୍ୱାନୁଭୂତି ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ନିରୀହ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଭୌତିକ କର୍ମରୁ ବିରତ ହେଉନ୍ତୁ।

Verse 45

स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् । व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्पर: ॥ ४५ ॥

ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜ, ଆପଣ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରୀ ଏବଂ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ; ତେଣୁ ଲୋକମତ ଓ କଥିତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଆପଣ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ମୋର ଆତ୍ମାନୁଭୂତିର ଗୁପ୍ତ ଇତିହାସ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ନିର୍ଭୟରେ ଆପଣଙ୍କୁ କହିଦେଲି।

Verse 46

श्रीनारद उवाच धर्मं पारमहंस्यं वै मुने: श्रुत्वासुरेश्वर: । पूजयित्वा तत: प्रीत आमन्‍त्र्यप्रययौ गृहम् ॥ ४६ ॥

ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ: ସେଇ ମୁନିଙ୍କ ଠାରୁ ପରମହଂସ ଧର୍ମ ଶୁଣି ଅସୁରରାଜ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ତାହା ବୁଝିଲେ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି, ଅନୁମତି ନେଇ, ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।