Adhyaya 11
Varṇāśrama-Dharma and the Thirty Qualities of a Human Being
ପ୍ରହ୍ଲାଦଙ୍କ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର—ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି—ଶୁଣି ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନାରଦମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରନ୍ତି: ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଉଥିବା ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ? ନାରଦ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧର୍ମରକ୍ଷକ ଭାବେ ପ୍ରଣାମ କରି, ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ନର-ନାରାୟଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଶ୍ରୁତି-ଆଧାରିତ ଉପଦେଶ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ସେ ସାଧାରଣଧର୍ମ ଭାବେ ତିରିଶଟି ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ ନବଧା/ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି—ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ, ସ୍ମରଣ, ପାଦସେବନ, ଅର୍ଚ୍ଚନ, ବନ୍ଦନ, ଦାସ୍ୟ, ସଖ୍ୟ, ଆତ୍ମନିବେଦନ—ରେ ପରିଣତ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି। ପରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମର ପ୍ରୟୋଗ: ସଂସ୍କାରରେ ଦ୍ୱିଜତ୍ୱ, ଚାରି ବର୍ଣ୍ଣର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଆପଦ୍ଧର୍ମର ଜୀବିକା ଓ ନିଷେଧ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ବର୍ଣ୍ଣର ଲକ୍ଷଣ, ଏବଂ ପତିବ୍ରତା ନାରୀଙ୍କ ଆଚାର। ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ନୁହେଁ, ଗୁଣ-ଲକ୍ଷଣ ଆଧାରିତ ବିଭାଜନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ, ଭକ୍ତି-ସହାୟକ ଧର୍ମଜୀବନର ଆଗାମୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच श्रुत्वेहितं साधु सभासभाजितं महत्तमाग्रण्य उरुक्रमात्मन: । युधिष्ठिरो दैत्यपतेर्मुदान्वित: पप्रच्छ भूयस्तनयं स्वयम्भुव: ॥ १ ॥
ଶ୍ରୀଶୁକ କହିଲେ—ପ୍ରହ୍ଲାଦ ମହାରାଜଙ୍କ ସଦ୍ଚରିତ୍ର ଓ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ପରି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଭାରେ ମଧ୍ୟ ଆଦର ସହ ଆଲୋଚିତ, ତାହା ଶୁଣି ମହତ୍ତମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ପୁନର୍ବାର ସ୍ୱୟମ୍ଭୁବଙ୍କ ପୁତ୍ର ନାରଦ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 2
श्रीयुधिष्ठिर उवाच भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्मं सनातनम् । वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान्विन्दते परम् ॥ २ ॥
ଶ୍ରୀୟୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଭଗବନ୍! ମୁଁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସନାତନ ଧର୍ମ ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ—ଭକ୍ତି—ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 3
भवान्प्रजापते: साक्षादात्मज: परमेष्ठिन: । सुतानां सम्मतो ब्रह्मंस्तपोयोगसमाधिभि: ॥ ३ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ପ୍ରଜାପତି ପରମେଷ୍ଠୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ପୁତ୍ର। ତପ, ଯୋଗ ଓ ସମାଧିଦ୍ୱାରା ଆପଣ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାନ୍ତି।
Verse 4
नारायणपरा विप्रा धर्मं गुह्यं परं विदु: । करुणा: साधव: शान्तास्त्वद्विधा न तथापरे ॥ ४ ॥
ନାରାୟଣପରାୟଣ ବିପ୍ରମାନେ ପରମ ଗୁହ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମକୁ ଜାଣନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ପରି କରୁଣାମୟ, ସାଧୁ ଓ ଶାନ୍ତ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେହି ରହସ୍ୟ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାତା ଆପଣ।
Verse 5
श्रीनारद उवाच नत्वा भगवतेऽजाय लोकानां धर्मसेतवे । वक्ष्ये सनातनं धर्मं नारायणमुखाच्छ्रुतम् ॥ ५ ॥
ଶ୍ରୀ ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଧର୍ମସେତୁର ରକ୍ଷକ ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନାରାୟଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଥିବା ସନାତନ ଧର୍ମକୁ ମୁଁ କହିବି।
Verse 6
योऽवतीर्यात्मनोंऽशेन दाक्षायण्यां तु धर्मत: । लोकानां स्वस्तयेऽध्यास्ते तपो बदरिकाश्रमे ॥ ६ ॥
ଦକ୍ଷକନ୍ୟା ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିଜ ଅଂଶ ନର ସହିତ ଅବତରିଥିବା ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଆଜି ମଧ୍ୟ ବଦରିକାଶ୍ରମରେ ମହାତପସ୍ୟାରେ ନିରତ।
Verse 7
धर्ममूलं हि भगवान्सर्ववेदमयो हरि: । स्मृतं च तद्विदां राजन्येन चात्मा प्रसीदति ॥ ७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ବେଦମୟ ଭଗବାନ୍ ହରି ହିଁ ଧର୍ମର ମୂଳ; ମହାଜନମାନଙ୍କ ସ୍ମୃତି ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ସାକ୍ଷ୍ୟ କରେ। ଏହି ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ପ୍ରମାଣ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ମନ, ଆତ୍ମା ଓ ଦେହ ସବୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 8
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ସତ୍ୟ, ଦୟା, ତପସ୍ୟା, ପବିତ୍ରତା, ସହନଶୀଳତା, ବିବେକ, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ, ଅହିଂସା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଦାନ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସରଳତା।
Verse 9
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ସନ୍ତୋଷ, ସାଧୁସେବା, ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ନିବୃତ୍ତି, ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନର ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ଦର୍ଶନ, ମୌନ ଓ ଆତ୍ମ-ଚିନ୍ତନ।
Verse 10
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ନ ବଣ୍ଟନ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଠାରେ (ବିଶେଷକରି ମନୁଷ୍ୟ ଠାରେ) ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା।
Verse 11
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ଭଗବାନଙ୍କର ଶ୍ରବଣ, କୀର୍ତ୍ତନ, ସ୍ମରଣ, ପାଦସେବା, ଅର୍ଚ୍ଚନା, ବନ୍ଦନା, ଦାସ୍ୟ, ସଖ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମନିବେଦନ।
Verse 12
सत्यं दया तप: शौचं तितिक्षेक्षा शमो दम: । अहिंसा ब्रह्मचर्यं च त्याग: स्वाध्याय आर्जवम् ॥ ८ ॥ सन्तोष: समदृक्सेवा ग्राम्येहोपरम: शनै: । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ ९ ॥ अन्नाद्यादे: संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हत: । तेष्वात्मदेवताबुद्धि: सुतरां नृषु पाण्डव ॥ १० ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गते: । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥ ११ ॥ नृणामयं परो धर्म: सर्वेषां समुदाहृत: । त्रिंशल्लक्षणवान् राजन्सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ १२ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ତିରିଶି ଗୋଟି ଲକ୍ଷଣ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରମ ଧର୍ମ ଅଟେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 13
संस्कारा यत्राविच्छिन्ना: स द्विजोऽजो जगाद यम् । इज्याध्ययनदानानि विहितानि द्विजन्मनाम् । जन्मकर्मावदातानां क्रियाश्चाश्रमचोदिता: ॥ १३ ॥
ଗର୍ଭାଧାନ ଆଦି ସଂସ୍କାର ଯେଉଁମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ରରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ କରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମୋଦନ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦ୍ୱିଜ। ଜନ୍ମ-କର୍ମରେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା, ବେଦାଧ୍ୟୟନ ଓ ଦାନ କରି ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତୁ॥১৩॥
Verse 14
विप्रस्याध्ययनादीनि षडन्यस्याप्रतिग्रह: । राज्ञो वृत्ति: प्रजागोप्तुरविप्राद्वा करादिभि: ॥ १४ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଛଅ କର୍ମ—ଅଧ୍ୟୟନ, ଅଧ୍ୟାପନ, ଯଜନ, ଯାଜନ, ଦାନ ଓ ପ୍ରତିଗ୍ରହ। କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରତିଗ୍ରହ କରିବେ ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ କରିପାରିବେ। ରାଜା ପ୍ରଜାରକ୍ଷକ; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କର ଲଗାଇବେ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାଠାରୁ ଅଳ୍ପ କର, ଶୁଳ୍କ ଓ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା କରିବେ॥১৪॥
Verse 15
वैश्यस्तु वार्तावृत्ति: स्यान्नित्यं ब्रह्मकुलानुग: । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा वृत्तिश्च स्वामिनो भवेत् ॥ १५ ॥
ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ବୃତ୍ତି ‘ବାର୍ତ୍ତା’—କୃଷି, ଗୋରକ୍ଷା ଓ ବାଣିଜ୍ୟ—ହେବ; ସେ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସରିବେ। ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ଏକମାତ୍ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚବର୍ଣ୍ଣୀୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାଙ୍କ ସେବା କରିବା॥১৫॥
Verse 16
वार्ता विचित्रा शालीनयायावरशिलोञ्छनम् । विप्रवृत्तिश्चतुर्धेयं श्रेयसी चोत्तरोत्तरा ॥ १६ ॥
ବାର୍ତ୍ତାର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ—ଶାଳୀନ, ଯାୟାବର, ଶିଲୋଞ୍ଛନ ଇତ୍ୟାଦି—ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଜୀବିକାର ଚାରି ପ୍ରକାର। ଏଥିରେ କ୍ରମେ ପରବର୍ତ୍ତୀଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର॥১৬॥
Verse 17
जघन्यो नोत्तमां वृत्तिमनापदि भजेन्नर: । ऋते राजन्यमापत्सु सर्वेषामपि सर्वश: ॥ १७ ॥
ଆପଦ ନଥିଲେ ନିମ୍ନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉଚ୍ଚଙ୍କ ବୃତ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିବେ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆପଦକାଳରେ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ମାର୍ଗ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ॥১৭॥
Verse 18
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ଆପତ୍କାଳରେ ଋତ, ଅମୃତ, ମୃତ, ପ୍ରମୃତ ଓ ସତ୍ୟାନୃତ ନାମକ ବୃତ୍ତିଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲିପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ୱବୃତ୍ତି—କୁକୁରସଦୃଶ ନୀଚ ସେବା—ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 19
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ଖେତରୁ ଅବଶିଷ୍ଟ ଧାନ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ (ଉଞ୍ଛଶିଳ) ‘ଋତ’; ନ ମାଗିଲେ ଯାହା ମିଳେ ତାହା ‘ଅମୃତ’; ନିତ୍ୟ ଯାଚନା କରି ଧାନ୍ୟ ନେବା ‘ମୃତ’; ଭୂମି କର୍ଷଣ ‘ପ୍ରମୃତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।
Verse 20
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । सत्यानृताभ्यामपि वा न श्ववृत्त्या कदाचन ॥ १८ ॥ ऋतमुञ्छशिलं प्रोक्तममृतं यदयाचितम् । मृतं तु नित्ययाच्ञा स्यात्प्रमृतं कर्षणं स्मृतम् ॥ १९ ॥ सत्यानृतं च वाणिज्यं श्ववृत्तिर्नीचसेवनम् । वर्जयेत्तां सदा विप्रो राजन्यश्च जुगुप्सिताम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २० ॥
ବାଣିଜ୍ୟକୁ ‘ସତ୍ୟାନୃତ’ କୁହାଯାଏ; ନୀଚ ଲୋକଙ୍କ ସେବା ‘ଶ୍ୱବୃତ୍ତି’। ଏହି ଘୃଣିତ ବୃତ୍ତିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ସଦା ବର୍ଜନ କରୁନ୍ତୁ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବବେଦଜ୍ଞ, ରାଜା ସର୍ବଦେବପୂଜାରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହେଉ।
Verse 21
शमो दमस्तप: शौचं सन्तोष: क्षान्तिरार्जवम् । ज्ञानं दयाच्युतात्मत्वं सत्यं च ब्रह्मलक्षणम् ॥ २१ ॥
ମନୋନିଗ୍ରହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହ, ତପ, ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, କ୍ଷମା, ସରଳତା, ଜ୍ଞାନ, ଦୟା, ସତ୍ୟ ଏବଂ ଅଚ୍ୟୁତ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତି—ଏହି ସବୁ ବ୍ରାହ୍ମଣର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 22
शौर्यं वीर्यं धृतिस्तेजस्त्यागश्चात्मजय: क्षमा । ब्रह्मण्यता प्रसादश्च सत्यं च क्षत्रलक्षणम् ॥ २२ ॥
ଶୌର୍ୟ, ବୀର୍ୟ, ଧୈର୍ୟ, ତେଜ, ତ୍ୟାଗ, ଆତ୍ମଜୟ, କ୍ଷମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଧର୍ମରେ ଆସକ୍ତି, ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ସବୁ କ୍ଷତ୍ରିୟର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 23
देवगुर्वच्युते भक्तिस्त्रिवर्गपरिपोषणम् । आस्तिक्यमुद्यमो नित्यं नैपुण्यं वैश्यलक्षणम् ॥ २३ ॥
ଦେବତା, ଗୁରୁ ଓ ଅଚ୍ୟୁତ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି; ଧର୍ମ‑ଅର୍ଥ‑କାମ ତ୍ରିବର୍ଗର ପୋଷଣ ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ପ୍ରୟାସ; ଶାସ୍ତ୍ର‑ଗୁରୁବାକ୍ୟରେ ଆସ୍ଥା; ଧନାର୍ଜନରେ ନୈପୁଣ୍ୟ—ଏହି ହେଉଛି ବୈଶ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 24
शूद्रस्य सन्नति: शौचं सेवा स्वामिन्यमायया । अमन्त्रयज्ञो ह्यस्तेयं सत्यं गोविप्ररक्षणम् ॥ २४ ॥
ଉଚ୍ଚ ବର୍ଗଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ, ସଦା ଶୌଚ, ଅମାୟାରେ ସ୍ୱାମୀସେବା, ମନ୍ତ୍ର ବିନା ଯଜ୍ଞକର୍ମ, ଅସ୍ତେୟ, ସତ୍ୟବଚନ, ଏବଂ ଗୋ‑ବ୍ରାହ୍ମଣର ରକ୍ଷା—ଏହି ହେଉଛି ଶୂଦ୍ରର ଲକ୍ଷଣ।
Verse 25
स्त्रीणां च पतिदेवानां तच्छुश्रूषानुकूलता । तद्बन्धुष्वनुवृत्तिश्च नित्यं तद्व्रतधारणम् ॥ २५ ॥
ପତିଦେବଙ୍କୁ ସେବା କରିବା, ପତି ପ୍ରତି ସଦା ଅନୁକୂଳ ଭାବ ରଖିବା, ପତିଙ୍କ ବନ୍ଧୁ‑ବାନ୍ଧବଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସମାନ ସଦ୍ଭାବ ରଖିବା, ଏବଂ ପତିଙ୍କ ବ୍ରତ ନିତ୍ୟ ଧାରଣ କରିବା—ଏହି ହେଉଛି ପତିବ୍ରତା ନାରୀର ଚାରି ନୀତି।
Verse 26
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
ସାଧ୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଝାଡ଼ୁ‑ପୋଛା ଓ ଲେପନ ଦ୍ୱାରା ଘରକୁ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ରଖି, ଗୃହକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିବ; ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ, ପରିଷ୍କାର ଓ ଆକର୍ଷକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ। ପତିଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିନୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନରେ ପୂରଣ କରି, ସତ୍ୟ‑ମଧୁର‑ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ସମୟେ ସମୟେ ପତିଙ୍କ ସେବା କରିବ।
Verse 27
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्तनै: । स्वयं च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥ २६ ॥ कामैरुच्चावचै: साध्वी प्रश्रयेण दमेन च । वाक्यै: सत्यै: प्रियै: प्रेम्णा काले काले भजेत्पतिम् ॥ २७ ॥
ସାଧ୍ବୀ ସ୍ତ୍ରୀ ଝାଡ଼ୁ‑ପୋଛା ଓ ଲେପନ ଦ୍ୱାରା ଘରକୁ ସଦା ଶୁଦ୍ଧ ରଖି, ଗୃହକୁ ସୁସଜ୍ଜିତ କରିବ; ନିଜେ ମଧ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସୁଶୋଭିତ ହୋଇ, ପରିଷ୍କାର ଓ ଆକର୍ଷକ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବ। ପତିଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାକୁ ବିନୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନରେ ପୂରଣ କରି, ସତ୍ୟ‑ମଧୁର‑ପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟରେ ପ୍ରେମପୂର୍ବକ ସମୟେ ସମୟେ ପତିଙ୍କ ସେବା କରିବ।
Verse 28
सन्तुष्टालोलुपा दक्षा धर्मज्ञा प्रियसत्यवाक् । अप्रमत्ता शुचि: स्निग्धा पतिं त्वपतितं भजेत् ॥ २८ ॥
ସାଧ୍ବୀ ନାରୀ ଲୋଭୀ ହେବ ନାହିଁ, ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବ। ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ଧର୍ମଜ୍ଞ, ପ୍ରିୟ ଓ ସତ୍ୟବାଦିନୀ, ସତର୍କ ଓ ସଦା ଶୁଚି ହୋଇ, ଅପତିତ ପତିଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ସେବା କରିବ।
Verse 29
या पतिं हरिभावेन भजेत् श्रीरिव तत्परा । हर्यात्मना हरेर्लोके पत्या श्रीरिव मोदते ॥ २९ ॥
ଯେ ନାରୀ ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରି ପରମ ପରାୟଣ ହୋଇ ହରିଭାବରେ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରେ, ସେ ଭକ୍ତ ପତି ସହ ହରିଙ୍କ ଲୋକ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଇ ଶ୍ରୀ ପରି ଆନନ୍ଦରେ ବସେ।
Verse 30
वृत्ति: सङ्करजातीनां तत्तत्कुलकृता भवेत् । अचौराणामपापानामन्त्यजान्तेवसायिनाम् ॥ ३० ॥
ସଙ୍କର ଜାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ଚୋର ନୁହନ୍ତି ଓ ପାପରହିତ, ସେମାନେ ଅନ୍ତ୍ୟଜ ଅନ୍ତେବସାୟୀ କିମ୍ବା ଚାଣ୍ଡାଳ ବୋଲି ପରିଚିତ; ସେମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କୁଳପରମ୍ପରାଗତ ବୃତ୍ତି ଓ ଆଚାର ଥାଏ।
Verse 31
प्राय: स्वभावविहितो नृणां धर्मो युगे युगे । वेददृग्भि: स्मृतो राजन्प्रेत्य चेह च शर्मकृत् ॥ ३१ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବେଦଦର୍ଶୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସ୍ୱଭାବାନୁସାରୀ ଆଚରଣ ହିଁ ଧର୍ମ; ଏହା ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠାରେ ମଙ୍ଗଳ ଓ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
Verse 32
वृत्त्या स्वभावकृतया वर्तमान: स्वकर्मकृत् । हित्वा स्वभावजं कर्म शनैर्निर्गुणतामियात् ॥ ३२ ॥
ଯେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ୱଭାବଜ ବୃତ୍ତି ଅନୁସାରେ ନିଜ କର୍ମ କରିଥାଏ ଏବଂ ପରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେହି ସ୍ୱଭାବଜ କର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ କ୍ରମେ ନିର୍ଗୁଣତା—ନିଷ୍କାମ ଅବସ୍ଥା—କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 33
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ବାରମ୍ବାର ଚାଷ କରାଯାଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ନିଜେ ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ; ପୁନଃ ଫସଲ ହୁଏନି, ବୁଣା ବୀଜ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 34
उप्यमानं मुहु: क्षेत्रं स्वयं निर्वीर्यतामियात् । न कल्पते पुन: सूत्यै उप्तं बीजं च नश्यति ॥ ३३ ॥ एवं कामाशयं चित्तं कामानामतिसेवया । विरज्येत यथा राजन्नग्निवत् कामबिन्दुभि: ॥ ३४ ॥
ଏହିପରି, ହେ ରାଜନ୍, କାମାଶୟ ଚିତ୍ତ କାମର ଅତିସେବାରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଘିଅର ବୁନ୍ଦାରେ ନିବେନି, କିନ୍ତୁ ଘିଅର ପ୍ରବାହରେ ନିବିଯାଏ।
Verse 35
यस्य यल्लक्षणं प्रोक्तं पुंसो वर्णाभिव्यञ्जकम् । यदन्यत्रापि दृश्येत तत्तेनैव विनिर्दिशेत् ॥ ३५ ॥
ଯେ ପୁରୁଷରେ ଯେଉଁ ବର୍ଣ୍ଣକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଇଛି, ସେହି ଲକ୍ଷଣ ଯଦି ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ତେବେ ତାକୁ ସେହି ଲକ୍ଷଣ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
Frequently Asked Questions
They function as sādhāraṇa-dharma—universal virtues for all humans—culminating in direct bhakti practices (hearing, chanting, remembering, service, worship, obeisances, servitorship, friendship, surrender). The text presents them as sufficient to satisfy the Supreme Lord, indicating that ethical cultivation is meant to mature into loving devotion.
By lakṣaṇa (observable symptoms) rooted in guṇa and karma: brāhmaṇas are marked by self-control, cleanliness, truthfulness, mercy, knowledge, and surrender; kṣatriyas by valor, leadership, charity, patience, and discipline; vaiśyas by devotion to guru and Viṣṇu, competence in earning, and pursuit of dharma-artha-kāma under guidance; śūdras by service, cleanliness, truthfulness, and respect toward higher orders. The chapter explicitly concludes that one should be accepted according to symptoms even if born elsewhere.