Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच सम: प्रिय: सुहृद्ब्रह्मन् भूतानां भगवान् स्वयम् । इन्द्रस्यार्थे कथं दैत्यानवधीद्विषमो यथा ॥ १ ॥

ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ କହିଲେ—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ, ପ୍ରିୟ ଓ ସୁହୃଦ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ସେ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ପକ୍ଷପାତୀ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୁ ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିପରି ବଧ କଲେ? ଯିଏ ସମଦର୍ଶୀ, ତାଙ୍କରେ କାହା ପ୍ରତି ପକ୍ଷପାତ ଓ କାହା ପ୍ରତି ବୈର କିପରି ସମ୍ଭବ?

Verse 2

न ह्यस्यार्थ: सुरगणै: साक्षान्नि:श्रेयसात्मन: । नैवासुरेभ्यो विद्वेषो नोद्वेगश्चागुणस्य हि ॥ २ ॥

ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ପରମ ଆନନ୍ଦର ନିଧି ଓ ନିଃଶ୍ରେୟସ୍‌ସ୍ୱରୂପ। ତେଣୁ ଦେବଗଣଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେଲେ ତାଙ୍କର କ’ଣ ଲାଭ, କିମ୍ବା କେଉଁ ସ୍ୱାର୍ଥ ସିଦ୍ଧ ହେବ? ପ୍ରଭୁ ନିର୍ଗୁଣ ଓ ଅତୀତ; ତେବେ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସେ କାହିଁକି ଭୟ କରିବେ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଈର୍ଷ୍ୟା କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ କିପରି ହେବ?

Verse 3

इति न: सुमहाभाग नारायणगुणान् प्रति । संशय: सुमहाञ्जातस्तद्भ‍वांश्छेत्तुमर्हति ॥ ३ ॥

ହେ ସୁମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ନାରାୟଣଙ୍କ ଗୁଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ—ସେ ପକ୍ଷପାତୀ କି ନିଷ୍ପକ୍ଷ—ଏହି ମହା ସନ୍ଦେହ ଆମ ମନେ ଜନ୍ମିଛି। ଦୟାକରି ପ୍ରମାଣସହିତ ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଛେଦ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଦେଖାନ୍ତୁ ଯେ ନାରାୟଣ ସଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ ଓ ନିରପେକ୍ଷ।

Verse 4

श्रीऋषिरुवाच साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भ‍ुतम् । यद् भागवतमाहात्म्यं भगवद्भ‍क्तिवर्धनम् ॥ ४ ॥ गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभि: । नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरे: कथाम् ॥ ५ ॥

ଶ୍ରୀଋଷି କହିଲେ—ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ଅତି ଉତ୍ତମ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ହରିଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଏ। ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟକୁ ନାରଦାଦି ଋଷିମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏବେ ମୁଁ ହରି-କଥା କହିବି।

Verse 5

श्रीऋषिरुवाच साधु पृष्टं महाराज हरेश्चरितमद्भ‍ुतम् । यद् भागवतमाहात्म्यं भगवद्भ‍क्तिवर्धनम् ॥ ४ ॥ गीयते परमं पुण्यमृषिभिर्नारदादिभि: । नत्वा कृष्णाय मुनये कथयिष्ये हरे: कथाम् ॥ ५ ॥

ଏହି ପରମ ପୁଣ୍ୟକୁ ନାରଦାଦି ମୁନିମାନେ ଗାନ କରନ୍ତି; କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ମୁଁ ହରି-କଥା କହିବି, ଯାହା ଶ୍ରବଣ-କୀର୍ତ୍ତନରେ ଭକ୍ତି ବଢ଼ାଏ।

Verse 6

निर्गुणोऽपि ह्यजोऽव्यक्तो भगवान्प्रकृते: पर: । स्वमायागुणमाविश्य बाध्यबाधकतां गत: ॥ ६ ॥

ଭଗବାନ୍ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅତୀତ, ଅଜ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ; ତଥାପି ନିଜ ଯୋଗମାୟାଶକ୍ତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବାଧ୍ୟ ଓ ବାଧକ ଭଳି ଲୀଳା କରନ୍ତି।

Verse 7

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । न तेषां युगपद्राजन् ह्रास उल्लास एव वा ॥ ७ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ; ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭଗବାନଙ୍କର ନୁହେଁ। ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଏକାସାଥିରେ ନ ହ୍ରାସ ପାଏ, ନ ଉଲ୍ଲାସ ପାଏ।

Verse 8

जयकाले तु सत्त्वस्य देवर्षीन् रजसोऽसुरान् । तमसो यक्षरक्षांसि तत्कालानुगुणोऽभजत् ॥ ८ ॥

ସତ୍ତ୍ୱ ଉଦୟ ହେଲେ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଫଳନ୍ତି; ରଜ ଉଦୟ ହେଲେ ଅସୁରମାନେ ବଢ଼ନ୍ତି; ତମ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ହେଲେ ଯକ୍ଷ-ରାକ୍ଷସମାନେ ଉନ୍ନତ ହୁଅନ୍ତି। ଭଗବାନ୍ ହୃଦୟରେ ଥାଇ ସେହି ସେହି କାଳାନୁଗୁଣେ ଫଳ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

Verse 9

ज्योतिरादिरिवाभाति सङ्घातान्न विविच्यते । विदन्त्यात्मानमात्मस्थं मथित्वा कवयोऽन्तत: ॥ ९ ॥

ପରମାତ୍ମା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବର ହୃଦୟରେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। କାଠରେ ଅଗ୍ନି, ଘଟରେ ଜଳ, ଘଟଭିତରେ ଆକାଶ ଯେପରି ବୁଝାଯାଏ, ସେପରି ଭକ୍ତିଲକ୍ଷଣ କର୍ମ ଦେଖି ଜ୍ଞାନୀ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା କେତେ ଅଛି ଜାଣେ।

Verse 10

यदा सिसृक्षु: पुर आत्मन: परो रज: सृजत्येष पृथक् स्वमायया । सत्त्वं विचित्रासु रिरंसुरीश्वर: शयिष्यमाणस्तम ईरयत्यसौ ॥ १० ॥

ପରମେଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ସ୍ୱମାୟା ଦ୍ୱାରା ରଜୋଗୁଣକୁ ପ୍ରେରିତ କରି ବିଭିନ୍ନ ଦେହ ରଚନା କରନ୍ତି। ପରେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସତ୍ତ୍ୱରେ ପାଳନ, ରଜସରେ ସୃଷ୍ଟି, ତମସରେ ସଂହାର କରାନ୍ତି।

Verse 11

कालं चरन्तं सृजतीश आश्रयं । प्रधानपुम्भ्यां नरदेव सत्यकृत् ॥ ११ ॥

ହେ ସତ୍ୟପରାକ୍ରମୀ ରାଜନ୍! ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ସ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଭୌତିକ-ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶକ୍ତିର ନିୟନ୍ତା ଭଗବାନ କାଳତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବ କାଳସୀମାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ କାଳ କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନ ନୁହେଁ।

Verse 12

य एष राजन्नपि काल ईशिता सत्त्वं सुरानीकमिवैधयत्यत: । तत्प्रत्यनीकानसुरान् सुरप्रियो रजस्तमस्कान् प्रमिणोत्युरुश्रवा: ॥ १२ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଏହି କାଳତତ୍ତ୍ୱ ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣକୁ ବଢ଼ାଏ; ତେଣୁ ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ଦେବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭଗବାନ ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଅନ୍ତି। ପରେ ତମୋଗୁଣପ୍ରଭାବିତ ଅସୁରମାନେ ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ପକ୍ଷପାତୀ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ମହାକୀର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଉରୁଶ୍ରବା’ ଭାବେ ପରିଚିତ।

Verse 13

अत्रैवोदाहृत: पूर्वमितिहास: सुरर्षिणा । प्रीत्या महाक्रतौ राजन् पृच्छतेऽजातशत्रवे ॥ १३ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଏହି ବିଷୟରେ ପୂର୍ବେ ରାଜସୂୟ ମହାକ୍ରତୁ ସମୟରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ପ୍ରୀତିରେ ଏକ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ସହ କହିଥିଲେ। ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତରରେ, ଦୈତ୍ୟବଧ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନ ସଦା ସମଦର୍ଶୀ ଓ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ବୋଲି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇଥିଲେ।

Verse 14

द‍ृष्ट्वा महाद्भ‍ुतं राजा राजसूये महाक्रतौ । वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुज: ॥ १४ ॥ तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुत: क्रतौ । पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां श‍ृण्वतामिदम् ॥ १५ ॥

ରାଜସୂୟ ମହାକ୍ରତୁରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ମହାଦ୍ଭୁତ ଦେଖିଲେ—ଚେଦିରାଜ ଶିଶୁପାଳ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଇଲା। ତେଣୁ ଆଶ୍ଚର୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ସେ ତଥାସୀନ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ କାରଣ ପଚାରିଲେ; ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ମୁନି ମଧ୍ୟ ଏହା ଶୁଣିଲେ।

Verse 15

द‍ृष्ट्वा महाद्भ‍ुतं राजा राजसूये महाक्रतौ । वासुदेवे भगवति सायुज्यं चेदिभूभुज: ॥ १४ ॥ तत्रासीनं सुरऋषिं राजा पाण्डुसुत: क्रतौ । पप्रच्छ विस्मितमना मुनीनां श‍ृण्वतामिदम् ॥ १५ ॥

ରାଜସୂୟ ମହାକ୍ରତୁରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦେଖିଲେ—ଚେଦିରାଜ ଶିଶୁପାଳ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସାୟୁଜ୍ୟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ସେ ତଥାସୀନ ଦେବର୍ଷି ନାରଦଙ୍କୁ କାରଣ ପଚାରିଲେ; ସମସ୍ତ ମୁନି ଏହା ଶୁଣିଲେ।

Verse 16

श्रीयुधिष्ठिर उवाच अहो अत्यद्भ‍ुतं ह्येतद्दुर्लभैकान्तिनामपि । वासुदेवे परे तत्त्वे प्राप्तिश्चैद्यस्य विद्विष: ॥ १६ ॥

ଶ୍ରୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆହୋ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ! ଯେ ସାୟୁଜ୍ୟ-ମୁକ୍ତି ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ, ସେହି ବାସୁଦେବ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଶିଶୁପାଳ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କଲା?

Verse 17

एतद्वेदितुमिच्छाम: सर्व एव वयं मुने । भगवन्निन्दया वेनो द्विजैस्तमसि पातित: ॥ १७ ॥

ହେ ମୁନି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହାର କାରଣ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ। ମୁଁ ଶୁଣିଛି—ପୂର୍ବେ ବେନ ନାମକ ରାଜା ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାକୁ ନରକରେ ପତିତ କରିଥିଲେ। ଶିଶୁପାଳ ମଧ୍ୟ ନିନ୍ଦକ; ତାହେଲେ ସେ କିପରି ଭଗବାନରେ ଲୀନ ହେଲା?

Verse 18

दमघोषसुत: पाप आरभ्य कलभाषणात् । सम्प्रत्यमर्षी गोविन्दे दन्तवक्रश्च दुर्मति: ॥ १८ ॥

ଦମଘୋଷର ପୁତ୍ର ସେହି ପାପୀ ଶିଶୁପାଳ ଶିଶୁକାଳରୁ—ଠିକ୍‌ଭାବେ କଥା କହିପାରୁନଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ—ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଧରି ରହିଲା। ଏହିପରି ତାହାର ଭାଇ ଦନ୍ତବକ୍ର ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ମତି ହୋଇ ସେହି ଆଚରଣ କରୁଥିଲା।

Verse 19

शपतोरसकृद्विष्णुं यद्ब्रह्म परमव्ययम् । श्वित्रो न जातो जिह्वायां नान्धं विविशतुस्तम: ॥ १९ ॥

ଶିଶୁପାଳ ଓ ଦନ୍ତବକ୍ର ପୁନଃପୁନଃ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅବ୍ୟୟ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ (କୃଷ୍ଣ)ଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ସୁସ୍ଥ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜିହ୍ବାରେ ଶ୍ୱେତ କୁଷ୍ଠ ହେଲା ନାହିଁ, ନ ନରକଜୀବନର ଘୋର ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଏହା ଦେଖି ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଉଛୁ।

Verse 20

कथं तस्मिन् भगवति दुरवग्राह्यधामनि । पश्यतां सर्वलोकानां लयमीयतुरञ्जसा ॥ २० ॥

ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଯାହାଙ୍କ ଧାମ ପ୍ରାପ୍ତି ଦୁର୍ଲଭ, ସେହି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହରେ ଶିଶୁପାଳ ଓ ଦନ୍ତବକ୍ର କିପରି ସହଜରେ ଲୟ ପାଇଲେ?

Verse 21

एतद्भ्राम्यति मे बुद्धिर्दीपार्चिरिव वायुना । ब्रूह्येतदद्भ‍ुततमं भगवान्ह्यत्र कारणम् ॥ २१ ॥

ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଦ୍ଭୁତ। ବାତାସରେ ଦୀପଶିଖା ଯେପରି କମ୍ପେ, ସେପରି ମୋ ବୁଦ୍ଧି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛି। ହେ ନାରଦ ମୁନି, ଆପଣ ସର୍ବଜ୍ଞ; ଦୟାକରି ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାର କାରଣ କହନ୍ତୁ।

Verse 22

श्रीबादरायणिरुवाच राज्ञस्तद्वच आकर्ण्य नारदो भगवानृषि: । तुष्ट: प्राह तमाभाष्य श‍ृण्वत्यास्तत्सद: कथा: ॥ २२ ॥

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ପରମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଋଷି ନାରଦ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

Verse 23

श्रीनारद उवाच निन्दनस्तवसत्कारन्यक्कारार्थं कलेवरम् । प्रधानपरयो राजन्नविवेकेन कल्पितम् ॥ २३ ॥

ଶ୍ରୀନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ୍, ନିନ୍ଦା ଓ ସ୍ତୁତି, ତିରସ୍କାର ଓ ସତ୍କାର—ଏସବୁ ଅବିବେକ (ଅଜ୍ଞାନ) ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ବଦ୍ଧ ଜୀବର ଏହି ଶରୀରକୁ ପ୍ରଭୁ ବାହ୍ୟଶକ୍ତି (ମାୟା) ମାଧ୍ୟମରେ ଭୌତିକ ଜଗତରେ ଦୁଃଖଭୋଗ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।

Verse 24

हिंसा तदभिमानेन दण्डपारुष्ययोर्यथा । वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ २४ ॥

ହେ ରାଜନ୍! ଦେହାଭିମାନରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଦେହକୁ ‘ମୁଁ’ ଭାବେ ଏବଂ ଦେହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ସବୁକୁ ‘ମୋର’ ମାନେ; ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣାରୁ ସେ ସ୍ତୁତି‑ନିନ୍ଦା, ଦଣ୍ଡ‑କଠୋରତା ଭଳି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼େ।

Verse 25

यन्निबद्धोऽभिमानोऽयं तद्वधात्प्राणिनां वध: । तथा न यस्य कैवल्यादभिमानोऽखिलात्मन: । परस्य दमकर्तुर्हि हिंसा केनास्य कल्प्यते ॥ २५ ॥

ଦେହାଭିମାନରେ ବଦ୍ଧ ଜୀବ ଭାବେ—ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ। କିନ୍ତୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ—ପରମ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ପରମ ନିୟନ୍ତା—ନିର୍ଦେହ, କୈବଲ୍ୟସ୍ୱରୂପ; ତାଙ୍କର ‘ମୁଁ‑ମୋର’ ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନ ନାହିଁ। ତେଣୁ ନିନ୍ଦା କିମ୍ବା ସ୍ତୁତିରେ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ‑ଦୁଃଖ ହୁଏ ବୋଲି ଭାବିବା ଅଯୁକ୍ତ। ତାଙ୍କର ନ ଶତ୍ରୁ ନ ମିତ୍ର; ଦୈତ୍ୟଦଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ, ଭକ୍ତପ୍ରାର୍ଥନା ଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ। ସେ ସ୍ତୁତି‑ନିନ୍ଦାରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।

Verse 26

तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वैरेण भयेन वा । स्‍नेहात्कामेन वा युञ्‍ज्यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ २६ ॥

ଏହେତୁ ବୈର ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ନିର୍ବୈର ଭାବରେ, ଭୟରେ, ସ୍ନେହରେ କିମ୍ବା କାମନାରେ—ଯେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ—ଯଦି କେହି କିଛିପରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନ ଯୋଗାଏ, ଫଳ ଏକେ; କାରଣ ପ୍ରଭୁ ଆନନ୍ଦସ୍ୱରୂପ, ସେ ବୈର କିମ୍ବା ମୈତ୍ରୀରେ ପ୍ରଭାବିତ ନୁହନ୍ତି।

Verse 27

यथा वैरानुबन्धेन मर्त्यस्तन्मयतामियात् । न तथा भक्तियोगेन इति मे निश्चिता मति: ॥ २७ ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ—ଯେପରି ବୈରାନୁବନ୍ଧରେ ମର୍ତ୍ୟ ତନ୍ମୟତା ପାଏ, ସେପରି ଭକ୍ତିଯୋଗରେ ତେତେ ତୀବ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହା ମୋର ନିଶ୍ଚିତ ମତ।

Verse 28

कीट: पेशस्कृता रुद्ध: कुड्यायां तमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम् ॥ २८ ॥ एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे । वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २९ ॥

ଦେଵାଳର ଗର୍ତ୍ତରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଯେ କୀଟକୁ ବନ୍ଦ କରେ, ସେ କ୍ରୋଧ‑ଭୟରେ ସେଇ ମଧୁମକ୍ଷୀକୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କରି କରି ଶେଷେ ତାହାର ରୂପ ପାଏ। ସେପରି ମାୟାଧୀନ ମନୁଷ୍ୟରୂପ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯଦି କେହି ବୈରରେ ମଧ୍ୟ ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ କରେ, ତେବେ ସତତ ସ୍ମରଣରେ ପାପ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ଆତ୍ମିକ ଦେହ ଲାଭ ହୁଏ।

Verse 29

कीट: पेशस्कृता रुद्ध: कुड्यायां तमनुस्मरन् । संरम्भभययोगेन विन्दते तत्स्वरूपताम् ॥ २८ ॥ एवं कृष्णे भगवति मायामनुज ईश्वरे । वैरेण पूतपाप्मानस्तमापुरनुचिन्तया ॥ २९ ॥

ଯେପରି ଦେଵାଳର ଛିଦ୍ରରେ ମହୁମାଛି ଦ୍ୱାରା ଅଟକାଇ ରଖାଯାଇଥିବା କୀଟ ଭୟ ଓ ବୈରଭାବରେ ସଦା ମହୁମାଛିକୁ ସ୍ମରଣ କରି କରି ଶେଷେ ମହୁମାଛିର ରୂପ ପାଏ, ସେପରି ମାୟା-ମନୁଷ୍ୟ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ଈଶ୍ୱର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯେ କେହି ଭକ୍ତିରେ କିମ୍ବା ବୈରରେ ନିରନ୍ତର ଚିନ୍ତନ କରେ, ସେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଆତ୍ମିକ ସ୍ୱରୂପ ପାଏ।

Verse 30

कामाद् द्वेषाद्भ‍यात्स्‍नेहाद्यथा भक्त्येश्वरे मन: । आवेश्य तदघं हित्वा बहवस्तद्गतिं गता: ॥ ३० ॥

କାମ, ଦ୍ୱେଷ, ଭୟ, ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି—ଯେ କୌଣସି ଭାବରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ମନ ନିବେଶ କରି ପାପ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଅନେକେ ପରମ ଗତି ପାଇଛନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ କହିବି, କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ମନ କେନ୍ଦ୍ରିତ କଲେ କିପରି ତାଙ୍କ କୃପା ମିଳେ।

Verse 31

गोप्य: कामाद्भ‍यात्कंसो द्वेषाच्चैद्यादयो नृपा: । सम्बन्धाद् वृष्णय: स्‍नेहाद्यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ ३१ ॥

ପ୍ରିୟ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଗୋପୀମାନେ କାମଭାବରୁ, କଂସ ଭୟରୁ, ଶିଶୁପାଳ (ଚୈଦ୍ୟ) ଆଦି ରାଜାମାନେ ଦ୍ୱେଷରୁ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧରୁ, ତୁମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ସ୍ନେହରୁ, ଏବଂ ଆମେ ସାଧାରଣ ଭକ୍ତମାନେ ଭକ୍ତିରୁ—ଏହିପରି ସମସ୍ତେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପା ପାଇଛୁ।

Verse 32

कतमोऽपि न वेन: स्यात्पञ्चानां पुरुषं प्रति । तस्मात् केनाप्युपायेन मन: कृष्णे निवेशयेत् ॥ ३२ ॥

ପାଞ୍ଚ ଭାବମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ଭାବରେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ପ୍ରତି ମନ ଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ବେନ ପରି ନାସ୍ତିକ ଯେ କୌଣସି ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ—ମିତ୍ରଭାବରେ କିମ୍ବା ବୈରଭାବରେ—ମନକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣରେ ନିବେଶ କରିବା ଉଚିତ।

Verse 33

मातृष्वस्रेयो वश्चैद्यो दन्तवक्रश्च पाण्डव । पार्षदप्रवरौ विष्णोर्विप्रशापात्पदच्युतौ ॥ ३३ ॥

ନାରଦ ମୁନି କହିଲେ: ହେ ପାଣ୍ଡବଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମ ମାତୃଭଗିନୀର ପୁତ୍ର ଶିଶୁପାଳ (ଚୈଦ୍ୟ) ଓ ଦନ୍ତବକ୍ର ପୂର୍ବେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାର୍ଷଦ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଶାପରୁ ବୈକୁଣ୍ଠରୁ ପତିତ ହୋଇ ଏହି ଭୌତିକ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ।

Verse 34

श्रीयुधिष्ठिर उवाच कीद‍ृश: कस्य वा शापो हरिदासाभिमर्शन: । अश्रद्धेय इवाभाति हरेरेकान्तिनां भव: ॥ ३४ ॥

ଶ୍ରୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହରିଦାସମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରୁଥିବା ଶାପ କେମିତି, କାହାର? ହରିଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ପୁନଃ ସଂସାରେ ପତନ ଅସମ୍ଭବ; ଏହା ମୋତେ ଅଶ୍ରଦ୍ଧେୟ ଲାଗେ।

Verse 35

देहेन्द्रियासुहीनानां वैकुण्ठपुरवासिनाम् । देहसम्बन्धसम्बद्धमेतदाख्यातुमर्हसि ॥ ३५ ॥

ବୈକୁଣ୍ଠବାସୀମାନଙ୍କ ଦେହ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରାଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ; ଭୌତିକ ଦେହ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧ ନାହିଁ। ତେଣୁ କୃପାକରି କହନ୍ତୁ—ଭଗବାନଙ୍କ ପାର୍ଷଦମାନେ ସାଧାରଣଙ୍କ ପରି ଭୌତିକ ଦେହରେ କିପରି ଅବତରିଲେ?

Verse 36

श्रीनारद उवाच एकदा ब्रह्मण: पुत्रा विष्णुलोकं यद‍ृच्छया । सनन्दनादयो जग्मुश्चरन्तो भुवनत्रयम् ॥ ३६ ॥

ଶ୍ରୀ ନାରଦ କହିଲେ—ଏକଥର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ସନକ, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ ଓ ସନତ୍କୁମାର ତିନି ଲୋକ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଯଦୃଚ୍ଛାରେ ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 37

पञ्चषड्ढायनार्भाभा: पूर्वेषामपि पूर्वजा: । दिग्वासस: शिशून् मत्वा द्वा:स्थौ तान् प्रत्यषेधताम् ॥ ३७ ॥

ସେଇ ଚାରି ମହର୍ଷି ମରୀଚି ଆଦିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଚୀନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ପାଞ୍ଚ-ଛଅ ବର୍ଷର ନଗ୍ନ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଶୁ ଭାବି ଦ୍ୱାରପାଳ ଜୟ-ବିଜୟ ପ୍ରବେଶ ନିଷେଧ କଲେ।

Verse 38

अशपन् कुपिता एवं युवां वासं न चार्हथ: । रजस्तमोभ्यां रहिते पादमूले मधुद्विष: । पापिष्ठामासुरीं योनिं बालिशौ यातमाश्वत: ॥ ३८ ॥

ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ ଅଟକାଇଦେବାରୁ ସନନ୍ଦନ ଆଦି ମହର୍ଷିମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଶାପ ଦେଲେ—“ହେ ମୂର୍ଖ ଦୁଇଜଣ! ରଜ-ତମ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ରହିତ ମଧୁଦ୍ୱିଷଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଆଶ୍ରୟରେ ବାସ କରିବାକୁ ତୁମେ ଅଯୋଗ୍ୟ। ତେଣୁ ତୁରନ୍ତ ଯାଅ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ଅସୁର-ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନିଅ।”

Verse 39

एवं शप्तौ स्वभवनात् पतन्तौ तौ कृपालुभि: । प्रोक्तौ पुनर्जन्मभिर्वां त्रिभिर्लोकाय कल्पताम् ॥ ३९ ॥

ଏଭଳି ମୁନିମାନଙ୍କ ଶାପରେ ନିଜ ଧାମରୁ ପତିତ ହେଉଥିବା ଜୟ-ବିଜୟଙ୍କୁ ସେହି କୃପାଳୁ ମୁନିମାନେ କହିଲେ— “ହେ ଦ୍ୱାରପାଳମାନେ, ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ଶାପକାଳ ସମାପ୍ତ ହେବ; ତେବେ ତୁମେ ପୁଣି ବୈକୁଣ୍ଠରେ ନିଜ ପଦକୁ ଫେରିବ।”

Verse 40

जज्ञाते तौ दिते: पुत्रौ दैत्यदानववन्दितौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्तत: ॥ ४० ॥

ସେ ଦୁଇଜଣ ଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଏବଂ ଦୈତ୍ୟ-ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ। ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ, ତା’ପରେ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ କନିଷ୍ଠ।

Verse 41

हतो हिरण्यकशिपुर्हरिणा सिंहरूपिणा । हिरण्याक्षो धरोद्धारे बिभ्रता शौकरं वपु: ॥ ४१ ॥

ଶ୍ରୀହରି ନୃସିଂହ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁକୁ ବଧ କଲେ। ଏବଂ ଗର୍ଭୋଦକ ସାଗରରେ ପତିତ ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାବେଳେ, ବରାହ (ଶୌକର) ରୂପେ ଅବରୋଧ କରୁଥିବା ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷକୁ ମଧ୍ୟ ସଂହାର କଲେ।

Verse 42

हिरण्यकशिपु: पुत्रं प्रह्लादं केशवप्रियम् । जिघांसुरकरोन्नाना यातना मृत्युहेतवे ॥ ४२ ॥

କେଶବପ୍ରିୟ ଭକ୍ତପୁତ୍ର ପ୍ରହ୍ଲାଦକୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ତା’କୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଯାତନା ଦେଲା।

Verse 43

तं सर्वभूतात्मभूतं प्रशान्तं समदर्शनम् । भगवत्तेजसा स्पृष्टं नाशक्नोद्धन्तुमुद्यमै: ॥ ४३ ॥

ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଶାନ୍ତ ଓ ସମଦର୍ଶୀ। ଭକ୍ତ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଭଗବତ୍ତେଜରେ ସ୍ପୃଷ୍ଟ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲା; ତେଣୁ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ନାନା ପ୍ରୟାସ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ତା’କୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିଲା ନାହିଁ।

Verse 44

ततस्तौ राक्षसौ जातौ केशिन्यां विश्रव:सुतौ । रावण: कुम्भकर्णश्च सर्वलोकोपतापनौ ॥ ४४ ॥

ତତ୍ପରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରପାଳ ଜୟ ଓ ବିଜୟ କେଶିନୀର ଗର୍ଭରେ ବିଶ୍ରବାଙ୍କ ପୁତ୍ର ହୋଇ ରାବଣ ଓ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଦ୍ରବ ଦେଉଥିଲେ।

Verse 45

तत्रापि राघवो भूत्वा न्यहनच्छापमुक्तये । रामवीर्यं श्रोष्यसि त्वं मार्कण्डेयमुखात्प्रभो ॥ ४५ ॥

ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଶାପମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଭଗବାନ ରାଘବ (ରାମଚନ୍ଦ୍ର) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ହେ ପ୍ରଭୋ, ତୁମେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ମୁନିଙ୍କ ମୁଖରୁ ରାମବୀର୍ୟ କଥା ଶୁଣ।

Verse 46

तावत्र क्षत्रियौ जातौ मातृष्वस्रात्मजौ तव । अधुना शापनिर्मुक्तौ कृष्णचक्रहतांहसौ ॥ ४६ ॥

ତୃତୀୟ ଜନ୍ମରେ ସେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କୁଳରେ ତୁମ ମାଉସୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଅର୍ଥାତ୍ ତୁମ ଭାଇମାନେ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏବେ ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ତାଙ୍କ ପାପ ନଶି ଶାପମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 47

वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् । नीतौ पुनर्हरे: पार्श्वं जग्मतुर्विष्णुपार्षदौ ॥ ४७ ॥

ତୀବ୍ର ବୈରଭାବର ଅନୁବନ୍ଧରେ ସେମାନେ ସଦା ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି କରି ତାଙ୍କ ସହ ତଦାତ୍ମତା ପାଇଲେ। ସେଇ ଦୁଇ ବିଷ୍ଣୁପାର୍ଷଦ ପୁନଃ ହରିଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟକୁ ଗଲେ—ସ୍ୱଧାମ, ଭଗବଦ୍ଧାମକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 48

श्रीयुधिष्ठिर उवाच विद्वेषो दयिते पुत्रे कथमासीन्महात्मनि । ब्रूहि मे भगवन्येन प्रह्लादस्याच्युतात्मता ॥ ४८ ॥

ଶ୍ରୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭଗବାନ ନାରଦ! ମହାତ୍ମା ପ୍ରହ୍ଲାଦ ପରି ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଦ୍ୱେଷ କିପରି ହେଲା? ପ୍ରହ୍ଲାଦ କିପରି ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ମହାଭକ୍ତ ହେଲେ? କୃପାକରି ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।