Adhyaya 9

Verse 1

सूत उवाच इति भीत: प्रजाद्रोहात्सर्वधर्मविवित्सया । ततो विनशनं प्रागाद् यत्र देवव्रतोऽपतत् ॥ १ ॥

ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ: କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ହତ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ ଯେଉଁଠାରେ ଭୀଷ୍ମଦେବ ଶରଶଯ୍ୟାରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ।

Verse 2

तदा ते भ्रातर: सर्वे सदश्वै: स्वर्णभूषितै: । अन्वगच्छन् रथैर्विप्रा व्यासधौम्यादयस्तथा ॥ २ ॥

ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଭାଇମାନେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜ୍ଜିତ ଉତ୍ତମ ଅଶ୍ୱଚାଳିତ ରଥରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ବ୍ୟାସ ଓ ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ପରି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।

Verse 3

भगवानपि विप्रर्षे रथेन सधनञ्जय: । स तैर्व्यरोचत नृप: कुवेर इव गुह्यकै: ॥ ३ ॥

ହେ ବିପ୍ରର୍ଷି! ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସହିତ ରଥରେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ । ଏହିପରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଗୁହ୍ୟକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ କୁବେରଙ୍କ ପରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ରାଜକୀୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ।

Verse 4

द‍ृष्ट्वा निपतितं भूमौ दिवश्‍च्युतमिवामरम् । प्रणेमु: पाण्डवा भीष्मं सानुगा: सह चक्रिणा ॥ ४ ॥

ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଯେନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପତିତ ଦେବତା ପରି ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ଚକ୍ରଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

Verse 5

तत्र ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षयश्च सत्तम । राजर्षयश्च तत्रासन् द्रष्टुं भरतपुङ्गवम् ॥ ५ ॥

ଭରତବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ସେଠାରେ ଦେବର୍ଷି, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ଓ ରାଜର୍ଷି—ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମା—ସମବେତ ହୋଇଥିଲେ।

Verse 6

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥

ପର୍ବତ ମୁନି, ନାରଦ, ଧୌମ୍ୟ, ଭଗବାନ୍ ବାଦରାୟଣ ବ୍ୟାସ, ବୃହଦଶ୍ୱ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ରେଣୁକାସୁତ ପରଶୁରାମ, ବସିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମଦ, ତ୍ରିତ, ଗୃତ୍ସମଦ, ଅସିତ, କକ୍ଷୀବାନ୍, ଗୌତମ, ଅତ୍ରି, କୌଶିକ ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନ—ଏହି ସମସ୍ତ ମୁନି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 7

पर्वतो नारदो धौम्यो भगवान् बादरायण: । बृहदश्वो भरद्वाज: सशिष्यो रेणुकासुत: ॥ ६ ॥ वसिष्ठ इन्द्रप्रमदस्त्रितो गृत्समदोऽसित: । कक्षीवान् गौतमोऽत्रिश्च कौशिकोऽथ सुदर्शन: ॥ ७ ॥

ପର୍ବତ ମୁନି, ନାରଦ, ଧୌମ୍ୟ, ଭଗବାନ୍ ବାଦରାୟଣ ବ୍ୟାସ, ବୃହଦଶ୍ୱ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ରେଣୁକାସୁତ ପରଶୁରାମ, ବସିଷ୍ଠ, ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରମଦ, ତ୍ରିତ, ଗୃତ୍ସମଦ, ଅସିତ, କକ୍ଷୀବାନ୍, ଗୌତମ, ଅତ୍ରି, କୌଶିକ ଏବଂ ସୁଦର୍ଶନ—ଏହି ସମସ୍ତ ମୁନି ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

Verse 8

अन्ये च मुनयो ब्रह्मन् ब्रह्मरातादयोऽमला: । शिष्यैरुपेता आजग्मु: कश्यपाङ्गिरसादय: ॥ ८ ॥

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ! ବ୍ରହ୍ମରାତ (ଶୁକଦେବ) ଆଦି ଅନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, କଶ୍ୟପ, ଆଙ୍ଗିରସ ଆଦି, ନିଜ-ନିଜ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ସେଠାକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚିଲେ।

Verse 9

तान् समेतान् महाभागानुपलभ्य वसूत्तम: । पूजयामास धर्मज्ञो देशकालविभागवित् ॥ ९ ॥

ଅଷ୍ଟବସୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୀଷ୍ମଦେବ ଦେଶ-କାଳ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି ସେଠାରେ ସମବେତ ମହାଭାଗ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସ୍ୱାଗତ ଓ ପୂଜା କଲେ।

Verse 10

कृष्णं च तत्प्रभावज्ञ आसीनं जगदीश्वरम् । हृदिस्थं पूजयामास माययोपात्तविग्रहम् ॥ १० ॥

ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଥିବା ଭୀଷ୍ମଦେବ ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ—ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ତଥାପି ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତିରେ ଦିବ୍ୟ ବିଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି—ସମ୍ମୁଖେ ଆସୀନ ଦେଖି ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ।

Verse 11

पाण्डुपुत्रानुपासीनान् प्रश्रयप्रेमसङ्गतान् । अभ्याचष्टानुरागाश्रैरन्धीभूतेन चक्षुषा ॥ ११ ॥

ମହାରାଜ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ନିକଟରେ ନିରବ ଭାବେ ବସିଥିଲେ, ବିନୟ ଓ ପ୍ରେମରେ ଆବଦ୍ଧ। ଏହା ଦେଖି ଭୀଷ୍ମଦେବ ସ୍ନେହଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ; ପ୍ରେମାଶ୍ରୁରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଧୁସର ହୋଇଥିଲା।

Verse 12

अहो कष्टमहोऽन्याय्यं यद्यूयं धर्मनन्दना: । जीवितुं नार्हथ क्लिष्टं विप्रधर्माच्युताश्रया: ॥ १२ ॥

ଭୀଷ୍ମଦେବ କହିଲେ—ଆହା, କେତେ କଷ୍ଟ, କେତେ ଅନ୍ୟାୟ! ହେ ଧର୍ମନନ୍ଦନମାନେ, ଏପରି କ୍ଲେଶରେ ତୁମେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନ ଥିଲ; ତଥାପି ବିପ୍ର, ଧର୍ମ ଓ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ତୁମେ ରକ୍ଷିତ ହେଲ।

Verse 13

संस्थितेऽतिरथे पाण्डौ पृथा बालप्रजा वधू: । युष्मत्कृते बहून् क्लेशान् प्राप्ता तोकवती मुहु: ॥ १३ ॥

ମହା ଅତିରଥ ପାଣ୍ଡୁଙ୍କ ଦେହାନ୍ତ ପରେ ମୋ ପୁତ୍ରବଧୂ ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ଅନେକ ଛୋଟ ଶିଶୁସନ୍ତାନ ସହିତ ବିଧବା ହେଲେ; ତେଣୁ ସେ ବହୁ କ୍ଲେଶ ଭୋଗିଲେ। ତୁମେ ବଡ଼ ହେଲାପରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ କାରଣରେ ସେ ପୁନଃପୁନଃ ଦୁଃଖ ପାଇଲେ।

Verse 14

सर्वं कालकृतं मन्ये भवतां च यदप्रियम् । सपालो यद्वशे लोको वायोरिव घनावलि: ॥ १४ ॥

ମୋ ମତରେ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଯାହା ଅପ୍ରିୟ ଘଟିଛି, ସେ ସବୁ ଅନିବାର୍ୟ କାଳକୃତ। ଯାହାର ବଶରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ପବନରେ ମେଘମାଳା ପରି ବହିଯାନ୍ତି।

Verse 15

यत्र धर्मसुतो राजा गदापाणिर्वृकोदर: । कृष्णोऽस्त्री गाण्डिवं चापं सुहृत्कृष्णस्ततो विपत् ॥ १५ ॥

ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଗଦାପାଣି ଭୀମ, ଗାଣ୍ଡୀବଧନୁ ଅର୍ଜୁନ ଏବଂ ସର୍ବୋପରି ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍ ସୁହୃଦ୍ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅଛନ୍ତି—ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ବିପଦ! ଅହୋ, ଅନିବାର୍ୟ କାଳର ପ୍ରଭାବ କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ।

Verse 16

न ह्यस्य कर्हिचिद्राजन् पुमान् वेद विधित्सितम् । यद्विजिज्ञासया युक्ता मुह्यन्ति कवयोऽपि हि ॥ १६ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଯୋଜନା କେହି କେବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ତାହାକୁ ଜାଣିବାକୁ ଗଭୀର ଜିଜ୍ଞାସାରେ ଲଗ୍ନ ମହାକବି-ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋହିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।

Verse 17

तस्मादिदं दैवतन्त्रं व्यवस्य भरतर्षभ । तस्यानुविहितोऽनाथा नाथ पाहि प्रजा: प्रभो ॥ १७ ॥

ତେଣୁ, ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ସବୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଯୋଜନା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କର। ତାଙ୍କ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ତାହାନୁସାରେ ଚାଲ। ତୁମେ ଏବେ ନିଯୁକ୍ତ ଶାସକ; ହେ ପ୍ରଭୁ, ଅନାଥ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।

Verse 18

एष वै भगवान्साक्षादाद्यो नारायण: पुमान् । मोहयन्मायया लोकं गूढश्चरति वृष्णिषु ॥ १८ ॥

ଏହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍—ଆଦି ପୁରୁଷ, ପ୍ରଥମ ନାରାୟଣ, ପରମ ଭୋକ୍ତା। ସେ ନିଜ ମାୟାଦ୍ୱାରା ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରି, ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଆମ ପରି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 19

अस्यानुभावं भगवान् वेद गुह्यतमं शिव: । देवर्षिर्नारद: साक्षाद्भगवान् कपिलो नृप ॥ १९ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ତାଙ୍କର ମହିମାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତଭାବେ ଭଗବାନ୍ ଶିବ ଜାଣନ୍ତି; ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଏବଂ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ କପିଲ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତାହା ଜାଣନ୍ତି।

Verse 20

यं मन्यसे मातुलेयं प्रियं मित्रं सुहृत्तमम् । अकरो: सचिवं दूतं सौहृदादथ सारथिम् ॥ २० ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ମାମାପୁଅ, ଅତି ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର, ପରମ ସୁହୃଦ୍ ଭାବି, ସ୍ନେହରୁ ସଚିବ, ଦୂତ, ଉପକାରକ ଓ ସାରଥି କରିଥିଲ—ସେଇ ହେଉଛନ୍ତି ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ।

Verse 21

सर्वात्मन: समद‍ृशो ह्यद्वयस्यानहङ्‍कृते: । तत्कृतं मतिवैषम्यं निरवद्यस्य न क्‍वचित् ॥ २१ ॥

ସେ ସର୍ବାତ୍ମା, ସମଦର୍ଶୀ, ଅଦ୍ୱୟ ଏବଂ ଭେଦର ଅହଂକାରରହିତ। ତେଣୁ ନିରବଦ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ କୌଣସି କର୍ମ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପକ୍ଷପାତ କିମ୍ବା ଭୌତିକ ମଦରେ ଦୂଷିତ ନୁହେଁ; ସେ ସମତାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 22

तथाप्येकान्तभक्तेषु पश्य भूपानुकम्पितम् । यन्मेऽसूंस्त्यजत: साक्षात्कृष्णो दर्शनमागत: ॥ २२ ॥

ତଥାପି, ହେ ରାଜନ୍, ଦେଖ—ଏକାନ୍ତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି କୃପା କରି, ମୁଁ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବା ବେଳେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 23

भक्त्यावेश्य मनो यस्मिन् वाचा यन्नाम कीर्तयन् । त्यजन् कलेवरं योगी मुच्यते कामकर्मभि: ॥ २३ ॥

ଭକ୍ତିରେ ମନକୁ ଯାହାରେ ଲୀନ କରି ଏବଂ ବାଣୀରେ ଯାହାର ନାମ କୀର୍ତ୍ତନ କରି, ଯୋଗୀ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରେ—ସେ କାମ୍ୟ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

Verse 24

स देवदेवो भगवान् प्रतीक्षतां कलेवरं यावदिदं हिनोम्यहम् । प्रसन्नहासारुणलोचनोल्लस- न्मुखाम्बुजो ध्यानपथश्चतुर्भुज: ॥ २४ ॥

ଚତୁର୍ଭୁଜ ଦେବଦେବ ଭଗବାନ, ଶୋଭିତ ପଦ୍ମମୁଖ ଓ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଅରୁଣ ନୟନ ପ୍ରସନ୍ନ ହାସରେ ଦୀପ୍ତ—ମୁଁ ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବି, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କୃପାକରି ମୋତେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।

Verse 25

सूत उवाच युधिष्ठिरस्तदाकर्ण्य शयानं शरपञ्जरे । अपृच्छद्विविधान्धर्मानृषीणां चानुश‍ृण्वताम् ॥ २५ ॥

ସୂତ କହିଲେ—ଭୀଷ୍ମଦେବଙ୍କ ମଧୁର ବାଣୀ ଶୁଣି, ଶରପଞ୍ଜରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସମସ୍ତ ମହର୍ଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ସାରତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

Verse 26

पुरुषस्वभावविहितान् यथावर्णं यथाश्रमम् । वैराग्यरागोपाधिभ्यामाम्नातोभयलक्षणान् ॥ २६ ॥

ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଭୀଷ୍ମଦେବ ପ୍ରଥମେ ପୁରୁଷର ସ୍ୱଭାବ-ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ବିଭାଗ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ; ପରେ ଦ୍ୱିବିଧ ଭାବେ—ବୈରାଗ୍ୟରେ ନିବୃତ୍ତି ଓ ରାଗରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି—ଉଭୟର ଲକ୍ଷଣ କ୍ରମେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

Verse 27

दानधर्मान् राजधर्मान् मोक्षधर्मान् विभागश: । स्त्रीधर्मान् भगवद्धर्मान् समासव्यासयोगत: ॥ २७ ॥

ତାପରେ ସେ ବିଭାଗଶଃ ଦାନଧର୍ମ, ରାଜଧର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ; ପରେ ସ୍ତ୍ରୀଧର୍ମ ଏବଂ ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତଙ୍କ ଧର୍ମକୁ ସଂକ୍ଷେପ ଓ ବିସ୍ତାର—ଦୁହିଁ ଭାବେ—ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ।

Verse 28

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सहोपायान् यथा मुने । नानाख्यानेतिहासेषु वर्णयामास तत्त्ववित् ॥ २८ ॥

ତାପରେ, ହେ ମୁନେ, ସେ ଉପାୟସହିତ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଥିବାରୁ ନାନା ଆଖ୍ୟାନ ଓ ଇତିହାସର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଇ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।

Verse 29

धर्मं प्रवदतस्तस्य स काल: प्रत्युपस्थित: । यो योगिनश्छन्दमृत्योर्वाञ्छितस्तूत्तरायण: ॥ २९ ॥

ଭୀଷ୍ମଦେବ ଧର୍ମକର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବାବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା। ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଥିବା ଯୋଗୀମାନେ ଏହି କାଳକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରନ୍ତି।

Verse 30

तदोपसंहृत्य गिर: सहस्रणी- र्विमुक्तसङ्गं मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसत्पीतपटे चतुर्भुजे पुर:स्थितेऽमीलितद‍ृग्व्यधारयत् ॥ ३० ॥

ତେବେ ସେ ସହସ୍ର ଅର୍ଥବହୁଳ ବାଣୀକୁ ସଂହରି, ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ମନକୁ ଆଦିପୁରୁଷରେ ନିବେଶ କଲେ। ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଚତୁର୍ଭୁଜ, ଦୀପ୍ତ ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ତାଙ୍କର ଅମିଳିତ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କଲେ।

Verse 31

विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधश्रम: । निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजञ्जनार्दनम् ॥ ३१ ॥

ବିଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାମାତ୍ରେ ସେ ସମସ୍ତ ଅଶୁଭରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ବାଣଘାତଜନିତ ଦେହବେଦନା ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ବାହ୍ୟ ବୃତ୍ତି ନିବୃତ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ନିୟନ୍ତା ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ପାରମାର୍ଥିକ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କଲେ।

Verse 32

श्रीभीष्म उवाच इति मतिरुपकल्पिता वितृष्णा भगवति सात्वतपुङ्गवे विभूम्नि । स्वसुखमुपगते क्‍वचिद्विहर्तुं प्रकृतिमुपेयुषि यद्भ‍वप्रवाह: ॥ ३२ ॥

ଶ୍ରୀଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ମୋର ମତି ଏବେ ତୃଷ୍ଣାହୀନ ହୋଇ, ସାତ୍ୱତପୁଙ୍ଗବ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କରେ ନିବେଶିତ ହେଉ। ସେ ସ୍ୱୟଂସୁଖସମ୍ପନ୍ନ; ତଥାପି ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ନେତା ହୋଇ କେବେ କେବେ ଲୀଳାର୍ଥେ ପ୍ରକୃତିରେ ଅବତରନ୍ତି; ତାଙ୍କଠାରୁ ହିଁ ଜଗତ୍‌ପ୍ରବାହ ଉତ୍ପନ୍ନ।

Verse 33

त्रिभुवनकमनं तमालवर्णं रविकरगौरवराम्बरं दधाने । वपुरलककुलावृताननाब्जं विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ॥ ३३ ॥

ତ୍ରିଭୁବନକୁ ମୋହିତ କରୁଥିବା ତମାଳବର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ୟାମ, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ ପୀତାମ୍ବର ଧାରଣକାରୀ, କେଶଲତାରେ ଆବୃତ କମଳମୁଖ, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଜୟସଖା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ମୋର ନିର୍ଦୋଷ ରତି ରହୁ; କର୍ମଫଳର ଆକାଙ୍କ୍ଷା ମୋତେ ନ ହେଉ।

Verse 34

युधि तुरगरजोविधूम्रविष्वक्- कचलुलितश्रमवार्यलङ्‍कृतास्ये । मम निशितशरैर्विभिद्यमान- त्वचि विलसत्कवचेऽस्तु कृष्ण आत्मा ॥ ३४ ॥

ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଘୋଡାମାନଙ୍କର ଖୁରାଦ୍ୱାରା ଉଡୁଥିବା ଧୂଳିରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କେଶ ଧୂସର ହୋଇଯାଇଥିଲା ଏବଂ ପରିଶ୍ରମ ହେତୁ ତାଙ୍କ ମୁଖମଣ୍ଡଳରେ ଝାଳବିନ୍ଦୁ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା। ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣର ଆଘାତକୁ ଭୂଷଣ ରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସେହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରେ ମୋର ଆତ୍ମା ଲୀନ ହେଉ।

Verse 35

सपदि सखिवचो निशम्य मध्ये निजपरयोर्बलयो रथं निवेश्य । स्थितवति परसैनिकायुरक्ष्णा हृतवति पार्थसखे रतिर्ममास्तु ॥ ३५ ॥

ନିଜ ସଖା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଭୟ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଥ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ସେଠାରେ ରହି ସେ କେବଳ ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ଆୟୁ ହରଣ କଲେ। ପାର୍ଥସଖା ସେହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଠାରେ ମୋର ରତି ବା ପ୍ରେମ ରହୁ।

Verse 36

व्यवहितपृतनामुखं निरीक्ष्य स्वजनवधाद्विमुखस्य दोषबुद्ध्या । कुमतिमहरदात्मविद्यया य- श्चरणरति: परमस्य तस्य मेऽस्तु ॥ ३६ ॥

ଯେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ରଣକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ ଯୁଦ୍ଧରୁ ବିମୁଖ ହେଉଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଭଗବାନ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରିଥିଲେ। ସେହି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଚରଣକମଳରେ ମୋର ଭକ୍ତି ରହୁ।

Verse 37

स्वनिगममपहाय मत्प्रतिज्ञा- मृतमधिकर्तुमवप्लुतो रथस्थ: । धृतरथचरणोऽभ्ययाच्चलद्गु- र्हरिरिव हन्तुमिभं गतोत्तरीय: ॥ ३७ ॥

ମୋର ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ରଥରୁ ଡେଇଁ ପଡିଲେ। ହାତରେ ରଥଚକ ଧରି ସେ ସିଂହ ପରି ମୋ ଆଡକୁ ଧାଇଁ ଆସିଲେ, ଯେପରି ହାତୀକୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ବେଗରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତରୀୟ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ଖସି ପଡିଲା।

Verse 38

शितविशिखहतो विशीर्णदंश: क्षतजपरिप्लुत आततायिनो मे । प्रसभमभिससार मद्वधार्थं स भवतु मे भगवान् गतिर्मुकुन्द: ॥ ३८ ॥

ମୁକ୍ତିଦାତା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋର ପରମ ଗତି ହୁଅନ୍ତୁ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହୋଇ, କବଚ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏବଂ ରକ୍ତରଞ୍ଜିତ ଶରୀରରେ ସେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ମୋତେ ମାରିବା ପାଇଁ ଧାଇଁ ଆସିଥିଲେ। ସେହି ମୁକୁନ୍ଦ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ହୁଅନ୍ତୁ।

Verse 39

विजयरथकुटुम्ब आत्ततोत्रे धृतहयरश्मिनि तच्छ्रियेक्षणीये । भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्षो- र्यमिह निरीक्ष्य हता गता: स्वरूपम् ॥ ३९ ॥

ମୃତ୍ୟୁକ୍ଷଣରେ ମୋର ପରମ ରତି ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରେ ରହୁ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ସାରଥି ଭାବେ, ଡାହାଣ ହାତରେ ଚାବୁକ ଓ ବାମ ହାତରେ ଲଗାମ ଧରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ରଥରକ୍ଷାରେ ସତର୍କ, ଶ୍ରୀମୟ ଦର୍ଶନୀୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମୁଁ ଧ୍ୟାନ କରେ। ଯେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ ସେମାନେ ଦେହାନ୍ତେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ପାଇଥିଲେ।

Verse 40

ललितगतिविलासवल्गुहास- प्रणयनिरीक्षणकल्पितोरुमाना: । कृतमनुकृतवत्य उन्मदान्धा: प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवध्व: ॥ ४० ॥

ଯାହାଙ୍କର ଲଲିତ ଗତି-ବିଲାସ, ମଧୁର ହାସ ଓ ପ୍ରେମଭରା ଦୃଷ୍ଟି ବ୍ରଜର ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମହାନ ମାନ ଜଗାଇଥିଲା—ସେଇ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରେ ମୋର ମନ ନିଶ୍ଚଳ ରହୁ। ରାସନୃତ୍ୟରୁ ସେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ, ଗୋପୀମାନେ ଉନ୍ମାଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କ ଚଳନ-ଭଙ୍ଗିକୁ ଅନୁକରଣ କରି ପୁଣି ନିଜ ପ୍ରକୃତିକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 41

मुनिगणनृपवर्यसङ्कुलेऽन्त: सदसि युधिष्ठिरराजसूय एषाम् । अर्हणमुपपेद ईक्षणीयो मम द‍ृशिगोचर एष आविरात्मा ॥ ४१ ॥

ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜଙ୍କ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞରେ, ମୁନିଗଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜାମାନଙ୍କ ଭିଡ଼ ଥିବା ମହାସଭାରେ, ଦର୍ଶନୀୟ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ପରମ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଭାବେ ପୂଜା କଲେ। ଏହା ମୋ ଚକ୍ଷୁଗୋଚରରେ ଘଟିଥିଲା; ସେଇ ସ୍ମୃତିରେ ମୋର ମନ ପ୍ରଭୁଙ୍କଠାରେ ବନ୍ଧା ରହୁ।

Verse 42

तमिममहमजं शरीरभाजां हृदि हृदि धिष्ठितमात्मकल्पितानाम् । प्रतिद‍ृशमिव नैकधार्कमेकं समधिगतोऽस्मि विधूतभेदमोह: ॥ ४२ ॥

ଏବେ ମୁଁ ସେଇ ଅଜନ୍ମା ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ରତାରେ ଧ୍ୟାନ କରିପାରୁଛି; ସେ ଦେହଧାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ହୃଦୟରେ, ମନୋକଳ୍ପନାରେ ଲିନ ତର୍କୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିଷ୍ଠିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିଭେଦରେ ଅନେକ ଭାବେ ଦିଶେ; ସେପରି ପ୍ରଭୁ ଏକ, ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି। ଦ୍ୱୈତମୋହ ଏବେ ନିବୃତ୍ତ।

Verse 43

सूत उवाच कृष्ण एवं भगवति मनोवाग्द‍ृष्टिवृत्तिभि: । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्त:श्वास उपारमत् ॥ ४३ ॥

ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ଏଭଳି ଭାବେ ଭୀଷ୍ମଦେବ ମନ, ବାଣୀ, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସମସ୍ତ ବୃତ୍ତିଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ କଲେ; ତାପରେ ସେ ନିରବ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଥମିଗଲା।

Verse 44

सम्पद्यमानमाज्ञाय भीष्मं ब्रह्मणि निष्कले । सर्वे बभूवुस्ते तूष्णीं वयांसीव दिनात्यये ॥ ४४ ॥

ଭୀଷ୍ମଦେବ ନିଷ୍କଳ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୀନ ହେଲେ ବୋଲି ଜାଣି, ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଦିନାନ୍ତରେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ନୀରବ ହେଲେ।

Verse 45

तत्र दुन्दुभयो नेदुर्देवमानववादिता: । शशंसु: साधवो राज्ञां खात्पेतु: पुष्पवृष्टय: ॥ ४५ ॥

ତାପରେ ଦେବ ଓ ମାନବମାନେ ବାଜାଇଥିବା ଦୁନ୍ଦୁଭି ନାଦ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା; ସାଧୁମାନେ ରାଜମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଏବଂ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ପଡ଼ିଲା।

Verse 46

तस्य निर्हरणादीनि सम्परेतस्य भार्गव । युधिष्ठिर: कारयित्वा मुहूर्तं दु:खितोऽभवत् ॥ ४६ ॥

ହେ ଭାର୍ଗବ (ଶୌନକ), ଭୀଷ୍ମଦେବଙ୍କ ଦେହ-ନିର୍ହରଣ ଆଦି ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରାଇ, ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଶୋକାକୁଳ ହେଲେ।

Verse 47

तुष्टुवुर्मुनयो हृष्टा: कृष्णं तद्गुह्यनामभि: । ततस्ते कृष्णहृदया: स्वाश्रमान् प्रययु: पुन: ॥ ४७ ॥

ହୃଷ୍ଟ ମୁନିମାନେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଗୁହ୍ୟ ବେଦମନ୍ତ୍ର-ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହୃଦୟେ ଧାରଣ କରି ସେମାନେ ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଗଲେ।

Verse 48

ततो युधिष्ठिरो गत्वा सहकृष्णो गजाह्वयम् । पितरं सान्‍त्वयामास गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥ ४८ ॥

ତାପରେ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହ ଗଜାହ୍ୱୟ (ହସ୍ତିନାପୁର)କୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ନିଜ ଚାଚା ଓ ତପସ୍ୱିନୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।

Verse 49

पित्रा चानुमतो राजा वासुदेवानुमोदित: । चकार राज्यं धर्मेण पितृपैतामहं विभु: ॥ ४९ ॥

ପିତାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଏବଂ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମୋଦନରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପିତୃ‑ପୈତାମହ ରାଜ୍ୟକୁ ରାଜଧର୍ମାନୁସାରେ ଶାସନ କଲେ।