Adhyaya 8
Kuntī’s Prayers and the Neutralization of the Brahmāstra (Uttarā Protected; Yudhiṣṭhira’s Grief Begins)
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରି ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଋଷିମାନେ କାଳ, କର୍ମ ଓ ଈଶ୍ୱର-ନିୟମ ସ୍ମରଣ କରାଇ ସେମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦିଅନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପରେ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବାବେଳେ, ଭୟଭୀତ ଉତ୍ତରା ଦୌଡ଼ିଆସି ଶରଣ ନେଉଛି—ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା କୁରୁବଂଶର ଶେଷ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଛି। ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତିମୂଳକ ଭାବେ ହସ୍ତକ୍ଷେପ କରନ୍ତି; ସୁଦର୍ଶନ ଓ ଯୋଗମାୟା ଗର୍ଭକୁ ରକ୍ଷା କରେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁଶକ୍ତିରେ ସେ ଅପରାଜେୟ ଅସ୍ତ୍ର ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ପରୀକ୍ଷିତ ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ରକ୍ଷିତ ରହେ। କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୀପରେ କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଆତୁରତାରେ କୁନ୍ତୀଦେବୀ ତାଙ୍କ ପରତ୍ୱ, ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଲୀଳା, ବିପଦକୁ ସ୍ମରଣର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ଦେଖିବା, ଓ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଆବଶ୍ୟକତା ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି। ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅସାନ୍ତ୍ୱନୀୟ ଶୋକରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରୋକି ଯୁଦ୍ଧହତ୍ୟାର ପାପବୋଧରୁ ଧର୍ମ ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ମନସିକ ସଙ୍କଟ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथ ते सम्परेतानां स्वानामुदकमिच्छताम् । दातुं सकृष्णा गङ्गायां पुरस्कृत्य ययु: स्त्रिय: ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ତାପରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ପରଲୋକଗତ ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ-ଜଳ ଦେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ; ନାରୀମାନେ ଆଗରେ ଚାଲିଲେ।
Verse 2
ते निनीयोदकं सर्वे विलप्य च भृशं पुन: । आप्लुता हरिपादाब्जरज:पूतसरिज्जले ॥ २ ॥
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସେଠାରେ ଜଳ ଅର୍ପଣ କରି ଅତ୍ୟଧିକ ବିଲାପ କରି, ପୁନଃ ହରିଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରଜଃଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ।
Verse 3
तत्रासीनं कुरुपतिं धृतराष्ट्रं सहानुजम् । गान्धारीं पुत्रशोकार्तां पृथां कृष्णां च माधव: ॥ ३ ॥
ସେଠାରେ କୁରୁପତି ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନୁଜମାନଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତ୍ତ ଗାନ୍ଧାରୀ, କୁନ୍ତୀ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ—ସମସ୍ତେ ଶୋକାକୁଳ; ମାଧବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ।
Verse 4
सान्त्वयामास मुनिभिर्हतबन्धूञ्शुचार्पितान् । भूतेषु कालस्य गतिं दर्शयन्न प्रतिक्रियाम् ॥ ४ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ, ବନ୍ଧୁବଧରେ ଶୋକାର୍ତ୍ତ ହୋଇଥିବା ସେମାନଙ୍କୁ, ଭୂତଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ କାଳର ଗତି ଓ କର୍ମ-ପ୍ରତିକ୍ରିୟାର ନିୟମ ଦେଖାଇ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।
Verse 5
साधयित्वाजातशत्रो: स्वं राज्यं कितवैर्हृतम् । घातयित्वासतो राज्ञ: कचस्पर्शक्षतायुष: ॥ ५ ॥
ଅଜାତଶତ୍ରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ରାଜ୍ୟ କପଟ ଜୁଆଡ଼ିମାନେ ହରଣ କରିଥିଲେ; ତାହା ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କରି, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ କେଶସ୍ପର୍ଶ ଅପରାଧରେ ଆୟୁ କ୍ଷୟ ପାଇଥିବା ଅସତ୍ ରାଜାମାନଙ୍କୁ (ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ପକ୍ଷ ସହ) ପ୍ରଭୁକୃପାରେ ସଂହାର କରାଗଲା; ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶିଗଲେ।
Verse 6
याजयित्वाश्वमेधैस्तं त्रिभिरुत्तमकल्पकै: । तद्यश: पावनं दिक्षु शतमन्योरिवातनोत् ॥ ६ ॥
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନୋଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରାଇ ତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ଯଶକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଦଶଦିଗରେ ବିସ୍ତାର କଲେ ।
Verse 7
आमन्त्र्य पाण्डुपुत्रांश्च शैनेयोद्धवसंयुत: । द्वैपायनादिभिर्विप्रै: पूजितै: प्रतिपूजित: ॥ ७ ॥
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ବ୍ୟାସଦେବ ଆଦି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ଏବଂ ଅଭିବାଦନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ।
Verse 8
गन्तुं कृतमतिर्ब्रह्मन् द्वारकां रथमास्थित: । उपलेभेऽभिधावन्तीमुत्तरां भयविह्वलाम् ॥ ८ ॥
ଦ୍ୱାରକା ଯିବା ପାଇଁ ରଥରେ ବସିବା ମାତ୍ରେ ସେ ଉତ୍ତରାଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ନିଜ ଆଡ଼କୁ ଦୌଡ଼ି ଆସୁଥିବାର ଦେଖିଲେ ।
Verse 9
उत्तरोवाच पाहि पाहि महायोगिन् देवदेव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्यु: परस्परम् ॥ ९ ॥
ଉତ୍ତରା କହିଲେ: ହେ ଦେବଦେବ, ହେ ଜଗତପତି! ଆପଣ ମହାଯୋଗୀ ଅଟନ୍ତି । ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁର ଏହି ସଂସାରରେ ଆପଣଙ୍କ ବିନା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ ।
Verse 10
अभिद्रवति मामीश शरस्तप्तायसो विभो । कामं दहतु मां नाथ मा मे गर्भो निपात्यताम् ॥ १० ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ । ଗୋଟିଏ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଲୌହ ବାଣ ମୋ ଆଡ଼କୁ ଆସୁଛି । ହେ ନାଥ, ଯଦି ଆପଣ ଚାହାନ୍ତି ତେବେ ଏହା ମୋତେ ଜାଳି ଦେଉ, କିନ୍ତୁ ମୋର ଗର୍ଭ ଯେପରି ନଷ୍ଟ ନ ହୁଏ ।
Verse 11
सूत उवाच उपधार्य वचस्तस्या भगवान् भक्तवत्सल: । अपाण्डवमिदं कर्तुं द्रौणेरस्त्रमबुध्यत ॥ ११ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ବଚନ ଧୈର୍ୟରେ ଶୁଣି ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବୁଝିଲେ ଯେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ଶେଷ ସନ୍ତାନକୁ ନାଶ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ିଛି।
Verse 12
तर्ह्येवाथ मुनिश्रेष्ठ पाण्डवा: पञ्च सायकान् । आत्मनोऽभिमुखान्दीप्तानालक्ष्यास्त्राण्युपाददु: ॥ १२ ॥
ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୌନକ! ସେତେବେଳେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜମାନଙ୍କ ଦିଗକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବେ ଆସୁଥିବା ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖି ନିଜ-ନିଜ ପାଞ୍ଚଟି ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇଲେ।
Verse 13
व्यसनं वीक्ष्य तत्तेषामनन्यविषयात्मनाम् । सुदर्शनेन स्वास्त्रेण स्वानां रक्षां व्यधाद्विभु: ॥ १३ ॥
ନିଜକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ ନକରୁଥିବା ଶରଣାଗତ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିପଦ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ନିଜ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ରାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 14
अन्त:स्थ: सर्वभूतानामात्मा योगेश्वरोहरि: । स्वमाययावृणोद्गर्भं वैराट्या: कुरुतन्तवे ॥ १४ ॥
ଯୋଗେଶ୍ୱର ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ସ୍ଥିତ; କୁରୁବଂଶର ସନ୍ତତିକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସେ ବିରାଟକନ୍ୟା ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ନିଜ ଯୋଗମାୟାରେ ଆବୃତ କଲେ।
Verse 15
यद्यप्यस्त्रं ब्रह्मशिरस्त्वमोघं चाप्रतिक्रियम् । वैष्णवं तेज आसाद्य समशाम्यद् भृगूद्वह ॥ १५ ॥
ହେ ଭୃଗୁବଂଶର ଗୌରବ ଶୌନକ! ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଛାଡ଼ିଥିବା ବ୍ରହ୍ମଶିରା ଅସ୍ତ୍ର ଅମୋଘ ଓ ଅପ୍ରତିକ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବୈଷ୍ଣବ ତେଜ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବା ସହିତ ତାହା ଶାନ୍ତ ହୋଇ ନିଷ୍ଫଳ ହେଲା।
Verse 16
मा मंस्था ह्येतदाश्चर्यं सर्वाश्चर्यमयेऽच्युते । य इदं मायया देव्या सृजत्यवति हन्त्यज: ॥ १६ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସର୍ବାଶ୍ଚର୍ୟମୟ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ କ୍ରିୟାରେ ଏହାକୁ ବିଶେଷ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭାବିବେ ନାହିଁ। ସେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ଅଜ।
Verse 17
ब्रह्मतेजोविनिर्मुक्तैरात्मजै: सह कृष्णया । प्रयाणाभिमुखं कृष्णमिदमाह पृथा सती ॥ १७ ॥
ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରର ତେଜରୁ ରକ୍ଷା ପାଇ, ସତୀ ପୃଥା (କୁନ୍ତୀ) ନିଜ ପୁଅମାନେ ଓ କୃଷ୍ଣା (ଦ୍ରୌପଦୀ) ସହ, ଘରକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
Verse 18
कुन्त्युवाच नमस्ये पुरुषं त्वाद्यमीश्वरं प्रकृते: परम् । अलक्ष्यं सर्वभूतानामन्तर्बहिरवस्थितम् ॥ १८ ॥
କୁନ୍ତୀ କହିଲେ: ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି—ଆପଣ ଆଦିପୁରୁଷ, ପରମେଶ୍ୱର, ପ୍ରକୃତିର ପରେ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଲକ୍ଷ୍ୟ।
Verse 19
मायाजवनिकाच्छन्नमज्ञाधोक्षजमव्ययम् । न लक्ष्यसे मूढदृशा नटो नाट्यधरो यथा ॥ १९ ॥
ମାୟାର ପରଦାରେ ଆବୃତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୋଚରର ପରେ ଥିବା, ଅବ୍ୟୟ ଅଧୋକ୍ଷଜ—ମୂଢ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆପଣ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେପରି ନାଟ୍ୟବେଶଧାରୀ ନଟ ଚିହ୍ନାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 20
तथा परमहंसानां मुनीनाममलात्मनाम् । भक्तियोगविधानार्थं कथं पश्येम हि स्त्रिय: ॥ २० ॥
ନିର୍ମଳାତ୍ମା ପରମହଂସ ମୁନିମାନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତିଯୋଗର ବିଧାନ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଆପଣ ଅବତରନ୍ତି; ତେବେ ଆମେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କିପରି ଜାଣିବୁ?
Verse 21
कृष्णाय वासुदेवाय देवकीनन्दनाय च । नन्दगोपकुमाराय गोविन्दाय नमो नम: ॥ २१ ॥
ବାସୁଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦେବକୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ନନ୍ଦଗୋପଙ୍କ କୁମାର ଗୋବିନ୍ଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ନମସ୍କାର।
Verse 22
नम: पङ्कजनाभाय नम: पङ्कजमालिने । नम: पङ्कजनेत्राय नमस्ते पङ्कजाङ्घ्रये ॥ २२ ॥
କମଳନାଭ, କମଳମାଳାଧାରୀ, କମଳନେତ୍ର, କମଳଚରଣ ପ୍ରଭୁ—ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
Verse 23
यथा हृषीकेश खलेन देवकी कंसेन रुद्धातिचिरं शुचार्पिता । विमोचिताहं च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥ २३ ॥
ହେ ହୃଷୀକେଶ! ଦୁଷ୍ଟ କଂସ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘକାଳ ବନ୍ଦୀ କରି ଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ କଲା; ପ୍ରଭୁ, ଆପଣେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ସନ୍ତାନସହିତ ପୁନଃପୁନଃ ବିପଦରୁ ମୁକ୍ତ କଲେ।
Verse 24
विषान्महाग्ने: पुरुषाददर्शना- दसत्सभाया वनवासकृच्छ्रत: । मृधे मृधेऽनेकमहारथास्त्रतो द्रौण्यस्त्रतश्चास्म हरेऽभिरक्षिता: ॥ २४ ॥
ହେ ହରେ! ବିଷମିଶ୍ରିତ ଭୋଜନରୁ, ମହାଅଗ୍ନିରୁ, ନରଭକ୍ଷକମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ, ଦୁଷ୍ଟ ସଭାରୁ, ବନବାସର କଷ୍ଟରୁ, ଯୁଦ୍ଧେ ଯୁଦ୍ଧେ ମହାରଥୀମାନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରରୁ, ଏବଂ ଦ୍ରୌଣି (ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା)ର ଅସ୍ତ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 25
विपद: सन्तु ता: शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो । भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ २५ ॥
ହେ ଜଗଦ୍ଗୁରୋ! ସେଇ ବିପଦଗୁଡ଼ିକ ପୁନଃପୁନଃ ଆସୁ, ଯେପରି ତତ୍ର ତତ୍ର ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଉ; କାରଣ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଦର୍ଶନ ଆଉ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 26
जन्मैश्वर्यश्रुतश्रीभिरेधमानमद: पुमान् । नैवार्हत्यभिधातुं वै त्वामकिञ्चनगोचरम् ॥ २६ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ସହଜରେ ପ୍ରାପ୍ୟ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ଭୌତିକ ଆସକ୍ତିଶୂନ୍ୟ ଅକିଞ୍ଚନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୋଚର। ଜନ୍ମ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଦେହଶ୍ରୀର ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ ଲୋକ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଆପଣଙ୍କୁ ନିକଟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।
Verse 27
नमोऽकिञ्चनवित्ताय निवृत्तगुणवृत्तये । आत्मारामाय शान्ताय कैवल्यपतये नम: ॥ २७ ॥
ଅକିଞ୍ଚନଙ୍କ ଧନସ୍ୱରୂପ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆପଣ ପ୍ରକୃତିଗୁଣର କ୍ରିୟା-ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରୁ ନିବୃତ୍ତ; ଆପଣ ଆତ୍ମାରାମ, ଶାନ୍ତ, ଏବଂ କୈବଲ୍ୟପତି—ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ।
Verse 28
मन्ये त्वां कालमीशानमनादिनिधनं विभुम् । समं चरन्तं सर्वत्र भूतानां यन्मिथ: कलि: ॥ २८ ॥
ହେ ପ୍ରଭୁ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ କାଳ, ପରମ ନିୟନ୍ତା, ଆଦି-ଅନ୍ତ ରହିତ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୋଲି ମନେ କରେ। କୃପା ବଣ୍ଟନରେ ଆପଣ ସମଦର୍ଶୀ; ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଳହ ପରସ୍ପର ସଙ୍ଗରୁ ଜନ୍ମେ।
Verse 29
न वेद कश्चिद्भगवंश्चिकीर्षितं तवेहमानस्य नृणां विडम्बनम् । न यस्य कश्चिद्दयितोऽस्ति कर्हिचिद् द्वेष्यश्च यस्मिन् विषमा मतिर्नृणाम् ॥ २९ ॥
ହେ ଭଗବାନ! ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା-ଇଚ୍ଛାକୁ କେହି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ; ଏହା ମାନବସଦୃଶ ଦେଖାଯାଇ ଲୋକଙ୍କୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଆପଣଙ୍କର କେହି ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, କେହି ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ପକ୍ଷପାତର କଳ୍ପନା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ବିଷମ ବୁଦ୍ଧି।
Verse 30
जन्म कर्म च विश्वात्मन्नजस्याकर्तुरात्मन: । तिर्यङ्नृषिषु याद:सु तदत्यन्तविडम्बनम् ॥ ३० ॥
ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମନ! ଆପଣ ଅଜ ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ହୋଇ ସୁଦ୍ଧା ଜନ୍ମ ନେଇ କର୍ମ କରନ୍ତି—ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ। ଆପଣ ସ୍ୱୟଂ ପଶୁ, ମନୁଷ୍ୟ, ଋଷି ଓ ଜଳଚରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବତରନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ମୋହକର।
Verse 31
गोप्याददे त्वयि कृतागसि दाम तावद् या ते दशाश्रुकलिलाञ्जनसम्भ्रमाक्षम् । वक्त्रं निनीय भयभावनया स्थितस्य सा मां विमोहयति भीरपि यद्बिभेति ॥ ३१ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ! ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟୁମି କରିଲେ ଯଶୋଦାମା ଦୋରି ନେଇ ତୁମକୁ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ। ତୁମ ଅସ୍ଥିର ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରି କାଜଳ ଧୋଇଗଲା; ତୁମେ ଭୟରେ ମୁହଁ ନମାଇ ଦାଁଡ଼ିଲ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ମୋହିତ କରେ—ଯାହାକୁ ଭୟ ମଧ୍ୟ ଡରେ, ସେଇ ତୁମେ ଡରିଗଲ।
Verse 32
केचिदाहुरजं जातं पुण्यश्लोकस्य कीर्तये । यदो: प्रियस्यान्ववाये मलयस्येव चन्दनम् ॥ ३२ ॥
କେହି କହନ୍ତି—ଅଜ ଭଗବାନ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଲୋକ ରାଜାମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତି ପ୍ରଚାର ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ଆଉ କେହି କହନ୍ତି—ତୁମ ପ୍ରିୟ ଭକ୍ତ ଯଦୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ପ୍ରକଟ ହେଲ; ମଲୟ ପର୍ବତରେ ଚନ୍ଦନ ଯେପରି ସୁଗନ୍ଧ ଛଡ଼ାଏ।
Verse 33
अपरे वसुदेवस्य देवक्यां याचितोऽभ्यगात् । अजस्त्वमस्य क्षेमाय वधाय च सुरद्विषाम् ॥ ३३ ॥
ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି—ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀ ତୁମକୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଅଜ; ତଥାପି ତାଙ୍କ କ୍ଷେମ ପାଇଁ ଏବଂ ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କର।
Verse 34
भारावतारणायान्ये भुवो नाव इवोदधौ । सीदन्त्या भूरिभारेण जातो ह्यात्मभुवार्थित: ॥ ३४ ॥
ଅନ୍ୟେ କହନ୍ତି—ଅତିଭାରରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଭୂମି ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ନାଉ ପରି ଦୁଃଖିତ ଥିଲା। ତେବେ ତୁମ ପୁତ୍ର ଆତ୍ମଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ, ଏବଂ ସେଇ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ତୁମେ ପ୍ରକଟ ହେଲ।
Verse 35
भवेऽस्मिन् क्लिश्यमानानामविद्याकामकर्मभि: । श्रवणस्मरणार्हाणि करिष्यन्निति केचन ॥ ३५ ॥
ଆଉ କେହି କହନ୍ତି—ଅବିଦ୍ୟା, କାମନା ଓ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କ୍ଳେଶିତ ବନ୍ଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ହିତ ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରକଟ ହେଲ; ଶ୍ରବଣ, ସ୍ମରଣ, ପୂଜା ଆଦି ଭକ୍ତିସେବାକୁ ପୁନଃଜୀବିତ କରି, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷର ଲାଭ ନେବା ପାଇଁ।
Verse 36
शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णश: स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जना: । त एव पश्यन्त्यचिरेण तावकं भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥ ३६ ॥
ହେ କୃଷ୍ଣ! ଯେମାନେ ନିରନ୍ତର ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଶୁଣନ୍ତି, ଗାନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି ଓ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରବାହ ନିବାରକ ତୁମ ପଦ୍ମପାଦ ଦେଖନ୍ତି।
Verse 37
अप्यद्य नस्त्वं स्वकृतेहित प्रभो जिहाससि स्वित्सुहृदोऽनुजीविन: । येषां न चान्यद्भवत: पदाम्बुजात् परायणं राजसु योजितांहसाम् ॥ ३७ ॥
ହେ ପ୍ରଭୋ! ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିଛ; ତେବେ କି ଆଜି ଆମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଯାଉଛ? ଆମେ ତୁମ ସୁହୃଦ, ତୁମ କୃପାରେ ଜୀବିତ। ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ପଦ୍ମପାଦ ଛଡ଼ା ଆମର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ।
Verse 38
के वयं नामरूपाभ्यां यदुभि: सह पाण्डवा: । भवतोऽदर्शनं यर्हि हृषीकाणामिवेशितु: ॥ ३८ ॥
ଆମେ କିଏ—କେବଳ ନାମ ଓ ରୂପ; ପାଣ୍ଡବ ଓ ଯାଦବମାନେ ମଧ୍ୟ ତେଣୁ। ହୃଷୀକେଶ! ଯଦି ତୁମେ ଆମକୁ ଦର୍ଶନ ନଦେଉ, ତେବେ ଜୀବ ଚାଲିଗଲେ ଦେହର ନାମ-ଯଶ ଯେପରି ଶେଷ ହୁଏ, ସେପରି ଆମର କୀର୍ତ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ନଶିଯିବ।
Verse 39
नेयं शोभिष्यते तत्र यथेदानीं गदाधर । त्वत्पदैरङ्किता भाति स्वलक्षणविलक्षितै: ॥ ३९ ॥
ହେ ଗଦାଧର! ତୁମେ ଚାଲିଗଲେ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଆଜି ପରି ଶୋଭିବ ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣଯୁକ୍ତ ପଦଚିହ୍ନରେ ଅଙ୍କିତ ହୋଇ ଏହା ସୁନ୍ଦର ଦିଶୁଛି; ତୁମ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପରେ ସେ ଶୋଭା ରହିବ ନାହିଁ।
Verse 40
इमे जनपदा: स्वृद्धा: सुपक्वौषधिवीरुध: । वनाद्रिनद्युदन्वन्तो ह्येधन्ते तव वीक्षितै: ॥ ४० ॥
ଏହି ସମସ୍ତ ଜନପଦ ସର୍ବତୋଭାବେ ସମୃଦ୍ଧ; ଔଷଧି ଓ ଧାନ୍ୟ ସୁପକ୍ୱ, ବୃକ୍ଷ ଫଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନଦୀମାନେ ପ୍ରବାହିତ, ପର୍ବତ ଖନିଜରେ ଭରପୂର, ସମୁଦ୍ର ସମ୍ପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏ ସବୁ ତୁମ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ହିଁ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି।
Verse 41
अथ विश्वेश विश्वात्मन् विश्वमूर्ते स्वकेषु मे । स्नेहपाशमिमं छिन्धि दृढं पाण्डुषु वृष्णिषु ॥ ४१ ॥
ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି! ପାଣ୍ଡବ ଓ ବୃଷ୍ଣି—ମୋ ସ୍ୱଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଦୃଢ଼ ସ୍ନେହପାଶକୁ କୃପାକରି ଛିନ୍ଦିଦିଅ।
Verse 42
त्वयि मेऽनन्यविषया मतिर्मधुपतेऽसकृत् । रतिमुद्वहतादद्धा गङ्गेवौघमुदन्वति ॥ ४२ ॥
ହେ ମଧୁପତି! ମୋର ମତି ପୁନଃପୁନଃ କେବଳ ତୁମରେ ଅନନ୍ୟ ରହୁ; ଗଙ୍ଗାର ଧାରା ଯେପରି ନିରୋଧ ବିନା ସମୁଦ୍ରକୁ ବହେ, ସେପରି ମୋର ରତି ସଦା ତୁମ ପାଖକୁ ବହୁ।
Verse 43
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोद्विजसुरार्तिहरावतार योगेश्वराखिलगुरो भगवन्नमस्ते ॥ ४३ ॥
ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ହେ କୃଷ୍ଣସଖ (ଅର୍ଜୁନମିତ୍ର), ହେ ବୃଷ୍ଣିବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ! ପୃଥିବୀକୁ ଉପଦ୍ରବ କରୁଥିବା ରାଜନ୍ୟବଂଶମାନଙ୍କୁ ଦହନ କରୁଥିବା, ଅକ୍ଷୟ ପରାକ୍ରମଶାଳୀ ତୁମେ। ହେ ଗୋବିନ୍ଦ! ଗୋ, ଦ୍ୱିଜ (ବ୍ରାହ୍ମଣ) ଓ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଆର୍ତ୍ତି ହରିବାକୁ ତୁମେ ଅବତାର ନେଉଛ। ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଅଖିଳଗୁରୁ, ହେ ଭଗବାନ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
Verse 44
सूत उवाच पृथयेत्थं कलपदै: परिणूताखिलोदय: । मन्दं जहास वैकुण्ठो मोहयन्निव मायया ॥ ४४ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ପୃଥା (କୁନ୍ତୀଦେବୀ) ଏପରି ଚୟିତ ପଦରେ ରଚିତ ସ୍ତୁତି-ପ୍ରାର୍ଥନା ନିବେଦନ କରିଲେ; ତାହା ଶୁଣି ବୈକୁଣ୍ଠନାଥ ଭଗବାନ ମନ୍ଦ ହସିଲେ, ଯେନେ ନିଜ ମାୟାରେ ମୋହିତ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 45
तां बाढमित्युपामन्त्र्य प्रविश्य गजसाह्वयम् । स्त्रियश्च स्वपुरं यास्यन् प्रेम्णा राज्ञा निवारित: ॥ ४५ ॥
ସେହି ପ୍ରାର୍ଥନାକୁ ‘ବାଢ଼ମ୍’ (ଅତି ଭଲ) ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଭୁ ହସ୍ତିନାପୁର (ଗଜସାହ୍ୱୟ) ରାଜମହଳରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସୂଚନା ଦେଲେ। ପରେ ସ୍ୱଧାମକୁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେବାବେଳେ, ପ୍ରେମଭରା ଅନୁରୋଧ କରି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
Verse 46
व्यासाद्यैरीश्वरेहाज्ञै: कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । प्रबोधितोऽपीतिहासैर्नाबुध्यत शुचार्पित: ॥ ४६ ॥
ବ୍ୟାସ ଆଦି ଋଷିଗଣ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଇତିହାସର ଉଦାହରଣ ଦେଇ ବୁଝାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଶୋକାକୁଳ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ।
Verse 47
आह राजा धर्मसुतश्चिन्तयन् सुहृदां वधम् । प्राकृतेनात्मना विप्रा: स्नेहमोहवशं गत: ॥ ४७ ॥
ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି ସାଧାରଣ ମଣିଷ ପରି ସ୍ନେହ ଓ ମୋହର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 48
अहो मे पश्यताज्ञानं हृदि रूढं दुरात्मन: । पारक्यस्यैव देहस्य बह्व्यो मेऽक्षौहिणीर्हता: ॥ ४८ ॥
ହାୟ! ମୋ ପରି ଦୁରାତ୍ମାର ଅଜ୍ଞାନତା ଦେଖନ୍ତୁ! ଅନ୍ୟର (ଶୃଗାଳ କୁକୁରଙ୍କ) ଭକ୍ଷ୍ୟ ହେବାକୁ ଥିବା ଏହି ଶରୀର ପାଇଁ ମୁଁ ଅନେକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ବଧ କଲି।
Verse 49
बालद्विजसुहृन्मित्रपितृभ्रातृगुरुद्रुह: । न मे स्यान्निरयान्मोक्षो ह्यपि वर्षायुतायुतै: ॥ ४९ ॥
ମୁଁ ବାଳକ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଶୁଭେଚ୍ଛୁ, ମିତ୍ର, ପିତୃଜନ, ଭାଇ ଓ ଗୁରୁଜନମାନଙ୍କର ଦ୍ରୋହ କରିଛି। କୋଟି କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ ନାହିଁ।
Verse 50
नैनो राज्ञ: प्रजाभर्तुर्धर्मयुद्धे वधो द्विषाम् । इति मे न तु बोधाय कल्पते शासनं वच: ॥ ५० ॥
'ପ୍ରଜାପାଳକ ରାଜାଙ୍କୁ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁବଧ କଲେ ପାପ ଲାଗେ ନାହିଁ' - ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ବଚନ ମୋତେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇପାରୁ ନାହିଁ।
Verse 51
स्त्रीणां मद्धतबन्धूनां द्रोहो योऽसाविहोत्थित: । कर्मभिर्गृहमेधीयैर्नाहं कल्पो व्यपोहितुम् ॥ ५१ ॥
ମୁଁ ନାରୀମାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଛି ଏବଂ ଏପରି ଶତ୍ରୁତା ସୃଷ୍ଟି କରିଛି ଯାହା ଭୌତିକ କଲ୍ୟାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
Verse 52
यथा पङ्केन पङ्काम्भ: सुरया वा सुराकृतम् । भूतहत्यां तथैवैकां न यज्ञैर्मार्ष्टुमर्हति ॥ ५२ ॥
ଯେପରି କାଦୁଅ ଦ୍ୱାରା କାଦୁଅ ପାଣିକୁ ସଫା କରିବା କିମ୍ବା ମଦ ଦ୍ୱାରା ମଦ ପାତ୍ରକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେହିପରି ପଶୁବଳି ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ହତ୍ୟା ପାପକୁ ଖଣ୍ଡନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।
Frequently Asked Questions
Aśvatthāmā’s act represents vengeance degenerating into adharma: unable to defeat the Pāṇḍavas directly, he targets the future—ending the Kuru succession by killing the unborn heir. Śāstrically, it illustrates how brahminical power (astra-vidyā) becomes catastrophic when divorced from dharma. The episode also foregrounds vaṁśānucarita: the Bhāgavata’s historical continuity depends on Parīkṣit’s survival, through whom the later narration to Śukadeva becomes possible.
The text stresses that the brahmāstra is ‘without check or counteraction’ on the material plane, yet it is foiled when confronted by Viṣṇu’s strength. This teaches hierarchical theology: all astras and devas operate within the Lord’s sovereignty. Kṛṣṇa’s Sudarśana and personal energy (yogamāyā) protect the embryo, demonstrating rakṣā for surrendered devotees and establishing that the Supreme is not merely a powerful hero but the ultimate controller of all energies.
Kuntī’s prayers articulate bhakti’s inner grammar: God is simultaneously transcendent (beyond guṇas and sense perception) and intimate (Yaśodā binding Him). She interprets repeated calamities as grace because they intensify darśana and remembrance, and she asks for detachment from clan-identity in favor of uninterrupted devotion—like the Gaṅgā flowing to the sea. The prayers also critique material pride (birth, wealth, education, beauty) as an obstacle to sincere approach, emphasizing humility and dependence.
Uttarā’s embryo—later Mahārāja Parīkṣit—is saved. This is crucial because Parīkṣit becomes the listener of the Bhāgavata from Śukadeva Gosvāmī; thus, the preservation of his life safeguards the very historical channel through which the Purāṇa’s teachings are delivered to the world.