Adhyaya 3
Avatāra-kathā — The Puruṣa, the Many Incarnations, and Kṛṣṇa as Svayam Bhagavān
ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ଧର୍ମସାର ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବାର ଉତ୍ତରରେ ସୂତ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ସର୍ଗ-ବିସର୍ଗର ପ୍ରସଙ୍ଗ ଦେଇଛନ୍ତି। ଭଗବାନଙ୍କ ପୁରୁଷ-ବିସ୍ତାରରୁ ଭୌତିକ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ନାଭିକମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ତଥାପି ଭଗବାନ ଅସଙ୍ଗ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚିନ୍ମୟ ରହନ୍ତି। ପରେ କୁମାର, ବରାହ, ନାରଦ, ନର-ନାରାୟଣ, କପିଳ, ଅତ୍ରିପୁତ୍ର ଦତ୍ତାତ୍ରେୟ, ଯଜ୍ଞ, ଋଷଭ, ପୃଥୁ, ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ, ଧନ୍ୱନ୍ତରି, ମୋହିନୀ, ନୃସିଂହ, ବାମନ, ପରଶୁରାମ, ବ୍ୟାସ, ରାମ, ବଳରାମ-କୃଷ୍ଣ, ବୁଦ୍ଧ ଓ କଲ୍କି ଆଦି ପ୍ରମୁଖ ଅବତାରଙ୍କୁ ଗଣନା କରି ଅବତାର ଅନନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ତତ୍ତ୍ୱର ଶିଖର: ଏହି ସମସ୍ତେ ଅଂଶ/କଳା, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ—ନାସ୍ତିକ ଉପଦ୍ରବ ବଢ଼ିଲେ ଭକ୍ତରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତରନ୍ତି। ବିରାଟ୍ରୂପ ନବସାଧକଙ୍କ ପାଇଁ ଧାରଣା-ସହାୟ, ଆତ୍ମା ସ୍ଥୂଳ-ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ—ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଅଖଣ୍ଡ ଅନୁକୂଳ ଭକ୍ତିସେବାରେ ମାତ୍ର ଭଗବାନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି ବୋଲି ନିଷ୍କର୍ଷ ଦିଆଯାଇଛି। ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଜିଜ୍ଞାସା ଓ ଭାଗବତକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ବାଙ୍ମୟ ଅବତାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ସୂଚନା ମଧ୍ୟ ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच जगृहे पौरुषं रूपं भगवान्महदादिभि: । सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଲୋକସୃଷ୍ଟିର ଇଚ୍ଛାରେ ଭଗବାନ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱାଦି ଉପାଦାନରୁ ପ୍ରକଟ ଷୋଡଶକଳାଯୁକ୍ତ ପୁରୁଷରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 2
यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वत: । नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पति: ॥ २ ॥
ଯିଏ ଜଳରେ ଶୟନ କରି ଯୋଗନିଦ୍ରା ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ନାଭି‑ହ୍ରଦର କମଳରୁ କମଳନାଳ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା; ଏବଂ ସେହି କମଳପୁଷ୍ପରେ ବିଶ୍ୱସୃଜମାନଙ୍କ ଅଧିପତି ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
Verse 3
यस्यावयवसंस्थानै: कल्पितो लोकविस्तर: । तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम् ॥ ३ ॥
ଯାହାଙ୍କ ଅବୟବସଂସ୍ଥାନରେ ସମସ୍ତ ଲୋକବିସ୍ତାର କଳ୍ପିତ, ସେହିଟି ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ—ପରମ ବିଶୁଦ୍ଧ, ସତ୍ତ୍ୱଶକ୍ତିରେ ଉର୍ଜିତ ଓ ତେଜସ୍ବୀ; ସୃଷ୍ଟ ଭୌତିକ ଉପାଦାନରୁ ଅସଙ୍ଗ।
Verse 4
पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् । सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत् ॥ ४ ॥
ଭକ୍ତମାନେ ନିର୍ମଳ ସିଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି—ଯାହାର ସହସ୍ର ପାଦ, ଊରୁ, ଭୁଜା ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ମୁଖ ଅଛି। ସେ ଦେହରେ ସହସ୍ର ଶିର, କର୍ଣ୍ଣ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସିକା; ସହସ୍ର ମୁକୁଟ, ଦୀପ୍ତ କୁଣ୍ଡଳ ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ।
Verse 5
एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् । यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादय: ॥ ५ ॥
ପୁରୁଷଙ୍କ ଏହି ରୂପ ନାନା ଅବତାରମାନଙ୍କର ଆଧାର ଓ ଅବିନାଶୀ ବୀଜ। ଏହାର ଅଂଶ-ପ୍ରତ୍ୟଂଶରୁ ଦେବତା, ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିର ପ୍ରାଣୀ, ମନୁଷ୍ୟ ଆଦି ବିଭିନ୍ନ ଜୀବ ସୃଷ୍ଟି ହୁଅନ୍ତି।
Verse 6
स एव प्रथमं देव: कौमारं सर्गमाश्रित: । चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम् ॥ ६ ॥
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସେଇ ପ୍ରଥମ ଦେବ କୌମାର ସର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଚାରି କୁମାର ଅଖଣ୍ଡ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ବ୍ରତରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ ପରମ ସତ୍ୟ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କଲେ।
Verse 7
द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् । उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेश: सौकरं वपु: ॥ ७ ॥
ଦ୍ୱିତୀୟ ଅବତାରରେ ଯଜ୍ଞେଶ ଭଗବାନ୍ ବରାହ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ପୃଥିବୀର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ରସାତଳକୁ ଗତ ଧରାକୁ ସେ ଉଦ୍ଧାର କରି ଉପରକୁ ଉଠାଇଲେ।
Verse 8
तृतीयमृषिसर्गं वै देवर्षित्वमुपेत्य स: । तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यत: ॥ ८ ॥
ଋଷିମାନଙ୍କ ଯୁଗରେ ଭଗବାନ୍ ତୃତୀୟ ଅବତାରରେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ସେ ଭକ୍ତିସେବା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ବେଦବ୍ୟାଖ୍ୟା ସଂଗ୍ରହ କରି ସାତ୍ୱତ ତନ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଯାହା କର୍ମରେ ନିଷ୍କାମତାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ।
Verse 9
तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी । भूत्वात्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तप: ॥ ९ ॥
ଚତୁର୍ଥ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ଧର୍ମରାଜଙ୍କ ପତ୍ନୀରୁ ନର-ନାରାୟଣ ଋଷି ହୋଇ ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହ ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ କଠୋର ତପ କଲେ।
Verse 10
पञ्चम: कपिलो नाम सिद्धेश: कालविप्लुतम् । प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥ १० ॥
ପଞ୍ଚମ ଅବତାରରେ ସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ କପିଳ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। କାଳରେ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଥିବା ସାଂଖ୍ୟ-ତତ୍ତ୍ୱନିର୍ଣ୍ଣୟକୁ ସେ ଆସୁରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
Verse 11
षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृत: प्राप्तोऽनसूयया । आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान् ॥ ११ ॥
ଷଷ୍ଠ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ଋଷି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପୁତ୍ର ହେଲେ। ଅନସୂୟାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସେ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଅଲର୍କ, ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଆଦିଙ୍କୁ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ-ଆନ୍ୱୀକ୍ଷିକୀ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 12
तत: सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत । स यामाद्यै: सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम् ॥ १२ ॥
ତାପରେ ସପ୍ତମ ଅବତାରରେ ରୁଚି ପ୍ରଜାପତି ଓ ଆକୂତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଯାମ ଆଦି ଦେବଗଣଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ୱନ୍ତରର ସନ୍ଧିକାଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ।
Verse 13
अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रम: । दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम् ॥ १३ ॥
ଅଷ୍ଟମ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ଉରୁକ୍ରମ ନାଭି ରାଜା ଓ ମେରୁଦେବୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଋଷଭଦେବ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ନିଗ୍ରହୀ ଧୀରମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବାଶ୍ରମ-ନମସ୍କୃତ ସିଦ୍ଧିମାର୍ଗ ଦର୍ଶାଇଲେ।
Verse 14
ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपु: । दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तम: ॥ १४ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ପ୍ରଭୁ ନବମ ଅବତାରରେ ରାଜା ପୃଥୁଙ୍କ ଦେହ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଦୋହନ କରି ନାନା ଔଷଧି ଓ ଧାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରାଇଲେ; ତେଣୁ ଧରା ସୁନ୍ଦର ଓ ମନୋହର ହେଲା।
Verse 15
रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे । नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम् ॥ १५ ॥
ଚାକ୍ଷୁଷ ମନୁଙ୍କ କାଳ ପରେ ମହାପ୍ଲାବନରେ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଜଳରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହେଲାବେଳେ ପ୍ରଭୁ ମତ୍ସ୍ୟରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ନାଉରେ ଉଠାଇ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 16
सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् । दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभु: ॥ १६ ॥
ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେ ସମୁଦ୍ରମନ୍ଥନ କରୁଥିବାବେଳେ ମନ୍ଦରାଚଳ ପର୍ବତ ମନ୍ଥନଦଣ୍ଡ ଥିଲା। ସେତେବେଳେ ପ୍ରଭୁ ଏକାଦଶ ଅବତାରରେ କୂର୍ମ (କମଠ) ରୂପ ଧାରଣ କରି ନିଜ ପୃଷ୍ଠରେ ତାହାକୁ ଧାରଣ କଲେ।
Verse 17
धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत्सुरानन्यान्मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥ १७ ॥
ଦ୍ୱାଦଶ ଅବତାରରେ ପ୍ରଭୁ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତ୍ରୟୋଦଶ ଅବତାରରେ ମୋହିନୀ ନାରୀରୂପ ଧାରଣ କରି ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରି ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ପାନ କରାଇଲେ।
Verse 18
चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् । ददार करजैरूरावेरकां कटकृद्यथा ॥ १८ ॥
ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅବତାରରେ ପ୍ରଭୁ ନୃସିଂହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବଳବାନ ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କ ଉରଃକୁ ନିଜ ନଖରେ ଚିରିଦେଲେ, ଯେପରି କାଠମିଷ୍ଟ୍ରୀ ବେତକୁ ଭେଦେ।
Verse 19
पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बले: । पदत्रयं याचमान: प्रत्यादित्सुस्त्रिपिष्टपम् ॥ १९ ॥
ପଞ୍ଚଦଶ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ବାମନ ବ୍ରାହ୍ମଣରୂପ ଧାରଣ କରି ମହାରାଜ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପକୁ ଗଲେ। ତ୍ରିଲୋକର ରାଜ୍ୟ ପୁନଃଲାଭ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କେବଳ ତିନି ପଦ ଭୂମି ଦାନ ଭାବେ ଯାଚିଲେ।
Verse 20
अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् । त्रि:सप्तकृत्व: कुपितो नि:क्षत्रामकरोन्महीम् ॥ २० ॥
ଷୋଡଶ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ଭୃଗୁପତି (ପରଶୁରାମ) ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ରୋହୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ଏକୋଇଶିଥର ସେମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କରି ପୃଥିବୀକୁ କ୍ଷତ୍ରିୟଶୂନ୍ୟ କଲେ।
Verse 21
तत: सप्तदशे जात: सत्यवत्यां पराशरात् । चक्रे वेदतरो: शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधस: ॥ २१ ॥
ତତଃ ସପ୍ତଦଶ ଅବତାରରେ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପରାଶର ମୁନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରୀ ବ୍ୟାସଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ଅଳ୍ପମେଧା ଦେଖି ସେ ଏକ ବେଦକୁ ଅନେକ ଶାଖା-ପ୍ରଶାଖାରେ ବିଭକ୍ତ କଲେ।
Verse 22
नरदेवत्वमापन्न: सुरकार्यचिकीर्षया । समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यत: परम् ॥ २२ ॥
ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ନରଦେବ—ରାଜା ରାମ—ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରୀତିକର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଆଦି ଅତିମାନବୀୟ ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଇ ସମୁଦ୍ରପାରର ନାସ୍ତିକ ରାଜା ରାବଣକୁ ବଧ କଲେ।
Verse 23
एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी । रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम् ॥ २३ ॥
ଏକୋନବିଂଶ ଓ ବିଂଶ ଅବତାରରେ ଭଗବାନ ବୃଷ୍ଣିକୁଳ (ଯଦୁବଂଶ) ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ କଲେ।
Verse 24
तत: कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् । बुद्धो नाम्नाञ्जनसुत: कीकटेषु भविष्यति ॥ २४ ॥
ତାପରେ କଳିଯୁଗ ଆରମ୍ଭେ, ସୁରଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ବୁଦ୍ଧ ଅଞ୍ଜନା-ସୁତ ରୂପେ କୀକଟ (ଗୟା) ଦେଶରେ ଭବିଷ୍ୟତି।
Verse 25
अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु । जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पति: ॥ २५ ॥
ତାପରେ ଯୁଗସନ୍ଧି ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ପ୍ରାୟ ଦସ୍ୟୁସ୍ୱଭାବ ହେବେ, ସେତେବେଳେ ଜଗତ୍ପତି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଯଶାଙ୍କ ପୁତ୍ର ‘କଲ୍କି’ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେବେ।
Verse 26
अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरे: सत्त्वनिधेर्द्विजा: । यथाविदासिन: कुल्या: सरस: स्यु: सहस्रश: ॥ २६ ॥
ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ! ସତ୍ତ୍ୱନିଧି ହରିଙ୍କ ଅବତାର ଅସଂଖ୍ୟ; ଯେପରି ଅକ୍ଷୟ ଜଳସ୍ରୋତରୁ ସହସ୍ର ସହସ୍ର ଛୋଟ ଧାରା ବହେ।
Verse 27
ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजस: । कला: सर्वे हरेरेव सप्रजापतय: स्मृता: ॥ २७ ॥
ଋଷି, ମନୁ, ଦେବ, ଏବଂ ମହାଉଜସ୍ୱୀ ମନୁପୁତ୍ରମାନେ—ପ୍ରଜାପତିମାନଙ୍କ ସହିତ—ସମସ୍ତେ ହରିଙ୍କ ଅଂଶ କିମ୍ବା ଅଂଶର ଅଂଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।
Verse 28
एते चांशकला: पुंस: कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ॥ २८ ॥
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ପୁରୁଷଙ୍କ ଅଂଶ କିମ୍ବା ଅଂଶର ଅଂଶ; କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ହେଲେ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ। ନାସ୍ତିକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାକୁଳ ଲୋକକୁ ସେ ଯୁଗେ ଯୁଗେ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତ-ଆସ୍ତିକଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅବତରନ୍ତି।
Verse 29
जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नर: । सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दु:खग्रामाद्विमुच्यते ॥ २९ ॥
ଯେ ସଂଯମୀ ନର ଭଗବାନଙ୍କ ଗୁହ୍ୟ ଅବତାର-ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରାତଃ ଓ ସାୟଂ ଭକ୍ତିରେ କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖସମୂହରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 30
एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मन: । मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि ॥ ३० ॥
ଏହା ଅରୂପ ଚିଦାତ୍ମା ଭଗବାନଙ୍କର ଏକ ରୂପ-କଳ୍ପନା; ମାୟାଗୁଣ ଓ ମହତ୍ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ରଚିତ ଭାବେ ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।
Verse 31
यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले । एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभि: ॥ ३१ ॥
ଯେପରି ଆକାଶରେ ମେଘସମୂହ ଓ ବାୟୁରେ ଧୂଳି ବହେ, ତଥାପି ଅଲ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକ କହନ୍ତି—ଆକାଶ ମେଘାଚ୍ଛନ୍ନ, ବାୟୁ ମଲିନ; ସେପରି ସେମାନେ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଆତ୍ମାରେ ଦେହଭାବ ଆରୋପ କରନ୍ତି।
Verse 32
अत: परं यदव्यक्तमव्यूढगुणबृंहितम् । अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भव: ॥ ३२ ॥
ଏହି ସ୍ଥୂଳ ରୂପ-ଧାରଣାର ପରେ ଏକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଧାରଣା ଅଛି—ଯାହା ଗୁଣରେ ଅବ୍ୟୂଢ, ଅଦୃଷ୍ଟ, ଅଶ୍ରୁତ ଓ ଅପ୍ରକଟ; ଏହି କାରଣରୁ ଜୀବର ପୁନର୍ଭବ ହୁଏ।
Verse 33
यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम् ॥ ३३ ॥
ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱସଂବିଦା ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ ଯେ ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ—ଉଭୟ ଦେହରୂପ—ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ସହ ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ ଏବଂ ଅବିଦ୍ୟାଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାରେ ଆରୋପିତ, ସେତେବେଳେ ତାହାହିଁ ବ୍ରହ୍ମଦର୍ଶନ—ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର।
Verse 34
यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मति: । सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते ॥ ३४ ॥
ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ମାୟା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ବୁଦ୍ଧି ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଜୀବ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରରେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ନିଜ ମହିମାରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଏ।
Verse 35
एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पते: ॥ ३५ ॥
ଏହିପରି ପଣ୍ଡିତ କବିମାନେ ହୃଦୟପତି ଅଜନ୍ମା ଓ ଅକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଜନ୍ମ (ଅବତାର) ଓ ଲୀଳାକର୍ମ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଯାହା ବେଦରେ ମଧ୍ୟ ଗୁହ୍ୟ।
Verse 36
स वा इदं विश्वममोघलील: सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् । भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्र: षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेश: ॥ ३६ ॥
ସେ ଅମୋଘ-ଲୀଳା ପ୍ରଭୁ ଷଡଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟସମ୍ପନ୍ନ ଓ ଷଡଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅଧିପତି। ସେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ସଂହାର କରନ୍ତି, ତଥାପି ତାହାରେ ଲେଶମାତ୍ର ଆସକ୍ତ ନୁହନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ହିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର।
Verse 37
न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातु- रवैति जन्तु: कुमनीष ऊती: । नामानि रूपाणि मनोवचोभि: सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञ: ॥ ३७ ॥
ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମୂଢ଼ ଜନ୍ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିବେକରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ। ନାଟକର ନଟ ପରି ସେ ନାମ, ରୂପ ଓ ଲୀଳା ବିସ୍ତାର କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏମାନେ ନ ମନେ ଧରିପାରନ୍ତି, ନ ବାଣୀରେ କହିପାରନ୍ତି।
Verse 38
स वेद धातु: पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणे: । योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम् ॥ ३८ ॥
ପରମ ସ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ସତ୍ୟ ପଦବୀ ଓ ଦୁରନ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ରଥାଙ୍ଗପାଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମହିମା କେବଳ ସେଇ ଜାଣିପାରେ, ଯିଏ କପଟହୀନ, ନିରନ୍ତର ଓ ଅନୁକୂଳ ସେବାଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧକୁ ଭଜେ।
Verse 39
अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे । कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं न यत्र भूय: परिवर्त उग्र: ॥ ३९ ॥
ଏହି ଲୋକରେ ଧନ୍ୟ ସେମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଖିଳଲୋକନାଥ ସର୍ବାତ୍ମା ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଆତ୍ମଭାବରେ ଭଜନ କରିବା ପାଇଁ ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଭୟଙ୍କର ପୁନରାବୃତ୍ତି ଆଉ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 40
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवानृषि: । नि:श्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ॥ ४० ॥
‘ଭାଗବତ’ ନାମକ ଏହି ପୁରାଣ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତ। ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ଭଗବାନ ଋଷି ବ୍ୟାସଦେବ ଲୋକର ପରମ ଶ୍ରେୟସ ପାଇଁ ରଚନା କରିଛନ୍ତି; ଏହା ମହାନ, ମଙ୍ଗଳମୟ ଓ ସର୍ବସିଦ୍ଧିଦାୟକ।
Verse 41
तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम् । सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ॥ ४१ ॥
ବ୍ୟାସଦେବ ଏହି ଭାଗବତକୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଦେଲେ—ଯିଏ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସେ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଇତିହାସର ସାରସାର ଉଦ୍ଧାର କରି ଏହି ଅମୃତ ଅର୍ପଣ କଲେ।
Verse 42
स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम् । प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभि: ॥ ४२ ॥
ତାପରେ ଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ସେହି ଭାଗବତକୁ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ; ସେ ଗଙ୍ଗାତଟରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ପରମର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରିଥିଲେ।
Verse 43
कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभि: सह । कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदित: ॥ ४३ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସ୍ୱଧାମକୁ ଗମନ କରିବା ପରେ ଧର୍ମ-ଜ୍ଞାନାଦି ମଧ୍ୟ ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; କଳିଯୁଗରେ ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାଗବତ ପୁରାଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଏବେ ଉଦିତ—ଅଜ୍ଞାନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
Verse 44
तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजस: । अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् । सोऽहं व: श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति ॥ ४४ ॥
ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ସେଠାରେ ଭୂରିତେଜସ୍ବୀ ବିପ୍ରର୍ଷି ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ ଗୋସ୍ୱାମୀ ଭାଗବତ କୀର୍ତ୍ତନ କରୁଥିବାବେଳେ, ମୁଁ ଏକାଗ୍ରଚିତ୍ତରେ ବସି ଶୁଣିଲି; ତାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୁଁ ସେଇ ଭାଗବତ ଅଧିଗତ କଲି। ଏବେ ଯେପରି ଶିଖିଛି ଓ ଯେପରି ବୁଝିଛି, ସେପରି ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରବଣ କରାଇବି।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata presents avatāras as continuous divine interventions responding to cosmic administration and dharma’s protection. Just as countless rivulets flow from an inexhaustible source, the Lord’s aṁśa and kalā manifestations appear according to time, place, and need—governing creation, teaching knowledge and renunciation, rescuing devotees, and reestablishing righteousness—without exhausting the Lord’s fullness.
After listing major avatāras as plenary portions (aṁśa) or portions of plenary portions (kalā), the text makes a categorical distinction: ‘kṛṣṇas tu bhagavān svayam’—Kṛṣṇa is Bhagavān Himself, not merely an expansion. The surrounding verses reinforce function (protecting theists when atheists disturb), while later Bhāgavata narratives (especially Skandhas 10–11) supply the full theological and līlā-based demonstration of that original status.
‘Imaginary’ (kalpanā) here means a didactic visualization for beginners who cannot yet conceive of the Lord’s transcendental, non-material form. The virāṭ conception helps the mind relate the cosmos to divine sovereignty, but the Bhāgavata insists the Lord’s actual form is spiritual and independent of material elements. The teaching protects devotion from anthropomorphic materialism while still offering an accessible contemplative entry point.