Adhyaya 18
Mahārāja Parīkṣit Cursed by a Brāhmaṇa Boy (Śṛṅgi) and the Moral Crisis of Kali-yuga
ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ମହିମାର ପୂର୍ବପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଗର୍ଭରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ଓ ପୂର୍ବକଥିତ ତକ୍ଷକ ସର୍ପ-ପକ୍ଷୀ ସମ୍ମୁଖରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିର୍ଭୟତା। ନୈମିଷାରଣ୍ୟର ଋଷିମାନେ ଶୁକଦେବଙ୍କ ଭକ୍ତିରସପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆହୁରି ଶୁଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ବଢ଼ାନ୍ତି। ସୂତ ସତ୍ସଙ୍ଗର ପବିତ୍ରକାରୀ ଶକ୍ତି ଓ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଙ୍କ ଅସୀମତା କହି, ସପ୍ତଦିନିଆ ଭାଗବତ-ଶ୍ରବଣକୁ ନେଇଯାଇଥିବା କାରଣକଥା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ଶିକାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଭୁଖା-ତରସା ପରୀକ୍ଷିତ ଶମୀକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ମୌନ ସମାଧିକୁ ଅବହେଳା ଭାବି ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ମୃତ ସାପ ରଖି ଅପରାଧ କରନ୍ତି; ପରେ ରାଜମହଳକୁ ଫେରି ଋଷିଙ୍କ ଭାବନା ନେଇ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି। ଶମୀକଙ୍କ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ଶୃଙ୍ଗୀ ଗର୍ବ-କ୍ରୋଧରେ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରି ଶାପ ଦିଅନ୍ତି—ସପ୍ତମ ଦିନ ତକ୍ଷକ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଦଂଶିବ। ସମାଧିରୁ ଜାଗି ଶମୀକ ଏହି ଅସମ ଦଣ୍ଡରେ ଶୋକ କରନ୍ତି, ଧର୍ମମୟ ରାଜଶାସନକୁ ସମାଜର ରକ୍ଷା ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଅଧର୍ମୀ ଶାସନରେ କଳିଯୁଗୀୟ ଅବ୍ୟବସ୍ଥା ଆସିବ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ପୁତ୍ର ପାଇଁ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି ଓ ଭକ୍ତଙ୍କ ସହନଶୀଳତା ଦର୍ଶାନ୍ତି। ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଗତି—ଶାପ ପ୍ରତି ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ଶ୍ରବଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଶ୍ରୟ—ପାଇଁ ଭୂମିକା ତିଆରି କରେ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यो वै द्रौण्यस्त्रविप्लुष्टो न मातुरुदरे मृत: । अनुग्रहाद् भगवत: कृष्णस्याद्भुतकर्मण: ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ କରୁଥିବା ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କୃପାରୁ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରର ଅସ୍ତ୍ର ମାତୃଗର୍ଭରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁବରଣ ମଧ୍ୟ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 2
ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस्तु तक्षकात्प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्यर्पिताशय: ॥ २ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାଳକର କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ତକ୍ଷକ ସର୍ପର ପ୍ରାଣହାନିକର ଭୟରେ ମଧ୍ୟ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ନ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ନ ମୋହିତ; କାରଣ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ସଦା ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ଥିଲା।
Verse 3
उत्सृज्य सर्वत: सङ्गं विज्ञाताजितसंस्थिति: । वैयासकेर्जहौ शिष्यो गङ्गायां स्वं कलेवरम् ॥ ३ ॥
ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅଜିତ ଭଗବାନଙ୍କର ଯଥାର୍ଥ ସ୍ଥିତି ଜାଣି, ରାଜା ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶ୍ରୀଶୁକଦେବଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଶରଣ ନେଲେ ଏବଂ ଶେଷରେ ଗଙ୍ଗାତଟେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 4
नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात्सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ ४ ॥
ଉତ୍ତମଶ୍ଲୋକ ଭଗବାନଙ୍କର ବାର୍ତ୍ତା ଓ ତାଙ୍କ କଥାମୃତକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା, ଯେମାନେ ସଦା ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି—ସେମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ତକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ କିମ୍ବା ଉତ୍କଣ୍ଠା ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 5
तावत्कलिर्न प्रभवेत् प्रविष्टोऽपीह सर्वत: । यावदीशो महानुर्व्यामाभिमन्यव एकराट् ॥ ५ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ପୃଥିବୀରେ ଏକରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ ଭାବେ ରହିବେ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କଳି ଏଠାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେବ ନାହିଁ।
Verse 6
यस्मिन्नहनि यर्ह्येव भगवानुत्ससर्ज गाम् । तदैवेहानुवृत्तोऽसावधर्मप्रभव: कलि: ॥ ६ ॥
ଯେ ଦିନ ଏବଂ ଯେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସେହି ସମୟରେ ଅଧର୍ମକୁ ବଢ଼ାଇବା କଳି-ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରବେଶ କଲା।
Verse 7
नानुद्वेष्टि कलिं सम्राट् सारङ्ग इव सारभुक् । कुशलान्याशु सिद्ध्यन्ति नेतराणि कृतानि यत् ॥ ७ ॥
ସମ୍ରାଟ୍ ପରୀକ୍ଷିତ କଳିକୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁନଥିଲେ; ସାରଗ୍ରାହୀ ଭ୍ରମର ପରି ସେ ଯଥାର୍ଥବାଦୀ ଥିଲେ। ସେ ଭଲଭାବେ ଜାଣୁଥିଲେ ଯେ କଳିଯୁଗରେ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଫଳ ଦେଏ, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଭର ଫଳ ତ ତାହା ପ୍ରକୃତରେ କରାଗଲେ ମାତ୍ର ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ତେଣୁ ସେ କଳିକୁ ଇର୍ଷ୍ୟା କରୁନଥିଲେ।
Verse 8
किं नु बालेषु शूरेण कलिना धीरभीरुणा । अप्रमत्त: प्रमत्तेषु यो वृको नृषु वर्तते ॥ ८ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଭାବିଲେ—ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଲୋକଙ୍କୁ କଳି ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସଂଯମୀ ଓ ସଚେତନଙ୍କୁ ଭୟ ନାହିଁ। ରାଜା ବାଘ ପରି ପରାକ୍ରମୀ ହୋଇ ଅସାବଧାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
Verse 9
उपवर्णितमेतद्व: पुण्यं पारीक्षितं मया । वासुदेवकथोपेतमाख्यानं यदपृच्छत ॥ ९ ॥
ହେ ଋଷିମାନେ! ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲ, ସେପରି ମୁଁ ବାସୁଦେବ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥାସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ପୁଣ୍ୟବାନ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନ ତୁମମାନଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି।
Verse 10
या या: कथा भगवत: कथनीयोरुकर्मण: । गुणकर्माश्रया: पुम्भि: संसेव्यास्ता बुभूषुभि: ॥ १० ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କର୍ମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ, ତାଙ୍କ ଗୁଣ ଓ ଲୀଳାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଯେଯେ କଥା ଅଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଦ୍ଧି ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ନମ୍ରତା ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 11
ऋषय ऊचु: सूत जीव समा: सौम्य शाश्वतीर्विशदं यश: । यस्त्वं शंससि कृष्णस्य मर्त्यानाममृतं हि न: ॥ ११ ॥
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଗମ୍ଭୀର ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ! ଆପଣ ଅନେକ ବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଯଶ ଶାଶ୍ୱତ ହେଉ; କାରଣ ଆପଣ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହୁଛନ୍ତି, ଯାହା ଆମ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମାନ।
Verse 12
कर्मण्यस्मिन्ननाश्वासे धूमधूम्रात्मनां भवान् । आपाययति गोविन्दपादपद्मासवं मधु ॥ १२ ॥
ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ନଥିବା ଏହି କର୍ମକାଣ୍ଡରେ ଆମେ ଲାଗିଛୁ; ଧୂଆଁରେ ଆମ ଦେହ ଧୂମ୍ର-କଳା ହୋଇଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ମଧୁର ଆସବ ସଦୃଶ ଅମୃତ ବଣ୍ଟନ କରୁଛନ୍ତି; ସେଥିରେ ଆମେ ସତ୍ୟରେ ପ୍ରସନ୍ନ।
Verse 13
तुलयाम लवेनापि न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किमुताशिष: ॥ १३ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କ ସଙ୍ଗର ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ସହିତ ତୁଳନୀୟ ନୁହେଁ; ତେବେ ମରଣଧର୍ମୀଙ୍କ ଭୌତିକ ସମୃଦ୍ଧିର ଆଶୀର୍ବାଦ କଥା କ’ଣ କହିବା।
Verse 14
को नाम तृप्येद् रसवित्कथायां महत्तमैकान्तपरायणस्य । नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु- र्योगेश्वरा ये भवपाद्ममुख्या: ॥ १४ ॥
ମହାଜନଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଆଶ୍ରୟ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ କଥାମୃତରସକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିବା ରସଜ୍ଞ କିଏ ତୃପ୍ତ ହେବ? ଶିବ-ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଯୋଗେଶ୍ୱରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁଣର ଅନ୍ତ ପାଇନାହାନ୍ତି।
Verse 15
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो महत्तमैकान्तपरायणस्य । हरेरुदारं चरितं विशुद्धं शुश्रूषतां नो वितनोतु विद्वन् ॥ १५ ॥
ହେ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ, ଆପଣ ଭଗବତ୍-ସେବାକୁ ମୁଖ୍ୟ କରିଥିବା ବିଦ୍ୱାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଭକ୍ତ; ତେଣୁ ଶୁଣିବାକୁ ଆତୁର ଆମକୁ ହରିଙ୍କ ଉଦାର ଓ ପରମ ପବିତ୍ର ଚରିତ ବିସ୍ତାରେ କହନ୍ତୁ।
Verse 16
स वै महाभागवत: परीक्षिद् येनापवर्गाख्यमदभ्रबुद्धि: । ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेन भेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् ॥ १६ ॥
ଦୟାକରି ସେହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ କହନ୍ତୁ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଅପବର୍ଗରେ ସ୍ଥିରବୁଦ୍ଧି ଥିବା ମହାଭାଗବତ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ, ବ୍ୟାସପୁତ୍ର ଶ୍ରୀ ଶୁକଦେବ ଉଚ୍ଚାରିତ ଜ୍ଞାନରେ, ଖଗେନ୍ଦ୍ରଧ୍ୱଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ଆଶ୍ରୟ କଲେ।
Verse 17
तन्न: परं पुण्यमसंवृतार्थ- माख्यानमत्यद्भुतयोगनिष्ठम् । आख्याह्यनन्ताचरितोपपन्नं पारीक्षितं भागवताभिरामम् ॥ १७ ॥
ଏହିପରି ଅନନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରିତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେହି ପରମ ପୁଣ୍ୟମୟ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଓ ଅତ୍ୟଦ୍ଭୁତ ଭକ୍ତି-ଯୋଗନିଷ୍ଠ ଆଖ୍ୟାନ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ—ଯାହା ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଭାଗବତମାନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
Verse 18
सूत उवाच अहो वयं जन्मभृतोऽद्य हास्म वृद्धानुवृत्त्यापि विलोमजाता: । दौष्कुल्यमाधिं विधुनोति शीघ्रं महत्तमानामभिधानयोग: ॥ १८ ॥
ଶ୍ରୀ ସୂତ କହିଲେ—ଆହୋ! ଆମେ ମିଶ୍ର କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ମହାତ୍ମାମାନଙ୍କ ସେବା ଓ ଅନୁସରଣରେ ଆଜି ଉନ୍ନତି ପାଉଛୁ। ସେମାନଙ୍କ ସହ ନାମ-ସଂବାଦ ମାତ୍ରେ ନୀଚ ଜନ୍ମଦୋଷ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 19
कुत: पुनर्गृणतो नाम तस्य महत्तमैकान्तपरायणस्य । योऽनन्तशक्तिर्भगवाननन्तो महद्गुणत्वाद् यमनन्तमाहु: ॥ १९ ॥
ତେବେ ମହାଭକ୍ତମାନଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଅନନ୍ତଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ଅନନ୍ତଙ୍କ ପବିତ୍ର ନାମ ଗାନ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଉ କ’ଣ କହିବା! ମହାଗୁଣରେ ତିନି ‘ଅନନ୍ତ’ ବୋଲି ପରିଚିତ।
Verse 20
एतावतालं ननु सूचितेन गुणैरसाम्यानतिशायनस्य । हित्वेतरान् प्रार्थयतो विभूति- र्यस्याङ्घ्रिरेणुं जुषतेऽनभीप्सो: ॥ २० ॥
ଏତିକି ସୂଚନା ଯଥେଷ୍ଟ—ସେ ଗୁଣରେ ଅସମାନ ଓ ସର୍ବଥା ଅତିଶୟ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କେହି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ। ଦେବମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସେ ଚାହୁଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ପାଦରେଣୁ ସେବନ କରନ୍ତି।
Verse 21
अथापि यत्पादनखावसृष्टं जगद्विरिञ्चोपहृतार्हणाम्भ: । सेशं पुनात्यन्यतमो मुकुन्दात् को नाम लोके भगवत्पदार्थ: ॥ २१ ॥
ଯାହାଙ୍କ ପାଦନଖରୁ ନିସ୍ସୃତ ଜଳକୁ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ଶିବଙ୍କ ସ୍ୱାଗତ-ପୂଜାର ଅର୍ଘ୍ୟରୂପେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିଲେ—ସେଇ ଜଳ (ଗଙ୍ଗା) ଶିବ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁଛି। ମୁକୁନ୍ଦ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ୟତୀତ ‘ଭଗବାନ’ ନାମକୁ ଯୋଗ୍ୟ କିଏ?
Verse 22
यत्रानुरक्ता: सहसैव धीरा व्यपोह्य देहादिषु सङ्गमूढम् । व्रजन्ति तत्पारमहंस्यमन्त्यं यस्मिन्नहिंसोपशम: स्वधर्म: ॥ २२ ॥
ପରମେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନୁରକ୍ତ ଧୀର ଓ ସଂଯମୀ ଲୋକେ ଦେହ-ମନ ଆଦିରେ ଆସକ୍ତିଜନିତ ମୋହକୁ ସହସା ଦୂର କରି, ପରମହଂସ ଆଶ୍ରମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଗମନ କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ଅହିଂସା ଓ ବିରକ୍ତି ସ୍ୱଧର୍ମ ହୋଇଯାଏ।
Verse 23
अहं हि पृष्टोऽर्यमणो भवद्भि- राचक्ष आत्मावगमोऽत्र यावान् । नभ: पतन्त्यात्मसमं पतत्त्रिण- स्तथा समं विष्णुगतिं विपश्चित: ॥ २३ ॥
ହେ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ, ଆପଣମାନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ମୁଁ ମୋ ଜ୍ଞାନ ଅନୁସାରେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅତୀନ୍ଦ୍ରିୟ ଲୀଳା ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ପକ୍ଷୀମାନେ ଆକାଶରେ ଯେପରି ନିଜ ସାମର୍ଥ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଡ଼ନ୍ତି, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତମାନେ ନିଜ ଅନୁଭବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗତି କହନ୍ତି।
Verse 24
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ଏକଦା ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଧନୁଷ-ବାଣ ଉଠାଇ ବନରେ ମୃଗୟା କରୁଥିବାବେଳେ ହରିଣମାନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ଜଳାଶୟ ଖୋଜି ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶମୀକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 25
एकदा धनुरुद्यम्य विचरन् मृगयां वने । मृगाननुगत: श्रान्त: क्षुधितस्तृषितो भृशम् ॥ २४ ॥ जलाशयमचक्षाण: प्रविवेश तमाश्रमम् । ददर्श मुनिमासीनं शान्तं मीलितलोचनम् ॥ २५ ॥
ଏକଦା ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଧନୁଷ-ବାଣ ଉଠାଇ ବନରେ ମୃଗୟା କରୁଥିବାବେଳେ ହରିଣମାନଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଗଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ। ଜଳାଶୟ ନ ଦେଖି ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶମୀକ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠାରେ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ଶାନ୍ତ ଭାବେ ବସିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 26
प्रतिरुद्धेन्द्रियप्राणमनोबुद्धिमुपारतम् । स्थानत्रयात्परं प्राप्तं ब्रह्मभूतमविक्रियम् ॥ २६ ॥
ସେ ମୁନିଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସବୁ ଭୌତିକ କ୍ରିୟାରୁ ନିରୋଧିତ ଥିଲା। ସେ ଜାଗ୍ରତ-ସ୍ୱପ୍ନ-ସୁଷୁପ୍ତି ଏଇ ତିନି ଅବସ୍ଥାରୁ ପରେ ସମାଧିରେ ସ୍ଥିତ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତ ଓ ନିର୍ବିକାର ଥିଲେ।
Verse 27
विप्रकीर्णजटाच्छन्नं रौरवेणाजिनेन च । विशुष्यत्तालुरुदकं तथाभूतमयाचत ॥ २७ ॥
ମୁନିଙ୍କ ଶରୀର ଉପରେ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ଜଟା ଛାଇଥିଲା ଏବଂ ସେ ରୌରବ ମୃଗଚର୍ମରେ ଆବୃତ ଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କ ତାଳୁ ତୃଷ୍ଣାରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିଲା, ତେଣୁ ସେ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ଜଳ ମାଗିଲେ।
Verse 28
अलब्धतृणभूम्यादिरसम्प्राप्तार्घ्यसूनृत: । अवज्ञातमिवात्मानं मन्यमानश्चुकोप ह ॥ २८ ॥
ଆସନ, ସ୍ଥାନ, ଜଳ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ମଧୁର ବଚନରେ ସ୍ୱାଗତ ନ ମିଳିବାରୁ ରାଜା ନିଜକୁ ଅବହେଳିତ ଭାବି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
Verse 29
अभूतपूर्व: सहसा क्षुत्तृड्भ्यामर्दितात्मन: । ब्राह्मणं प्रत्यभूद् ब्रह्मन् मत्सरो मन्युरेव च ॥ २९ ॥
ତୀବ୍ର ଭୁଖ ଓ ପିଆସରେ ପୀଡିତ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରତି ପୂର୍ବେ କେବେ ନ ହୋଇଥିବା ଈର୍ଷ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧ ଜନ୍ମିଲା।
Verse 30
स तु ब्रह्मऋषेरंसे गतासुमुरगं रुषा । विनिर्गच्छन्धनुष्कोट्या निधाय पुरमागत: ॥ ३० ॥
ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ରାଜା ଧନୁଷର ଅଗ୍ରଭାଗରେ ଜୀବନହୀନ ସାପକୁ ଉଠାଇ ଋଷିଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ରଖି ତାପରେ ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଗଲେ।
Verse 31
एष किं निभृताशेषकरणो मीलितेक्षण: । मृषासमाधिराहोस्वित्किं नु स्यात्क्षत्रबन्धुभि: ॥ ३१ ॥
ଫେରିଆସି ସେ ମନେମନେ ତର୍କ କଲା—ଏ ଋଷି କି ସତ୍ୟସମାଧିରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରି ଆଖି ବନ୍ଦ କରିଥିଲେ, ନା କି ନିମ୍ନ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ଏଡ଼ାଇବାକୁ ମିଥ୍ୟା ସମାଧି ଧରିଥିଲେ?
Verse 32
तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी विहरन् बालकोऽर्भकै: । राज्ञाघं प्रापितं तातं श्रुत्वा तत्रेदमब्रवीत् ॥ ३२ ॥
ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିଙ୍କ ଅତିତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ଛୋଟ ପିଲାମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଥିଲା। ରାଜା ଦ୍ୱାରା ପିତାଙ୍କୁ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖ ଶୁଣି ସେଠାରେ ଏହିପରି କହିଲା।
Verse 33
अहो अधर्म: पालानां पीव्नां बलिभुजामिव । स्वामिन्यघं यद् दासानां द्वारपानां शुनामिव ॥ ३३ ॥
ଆହୋ, ଦେଖ! ଏହି ପାଳକମାନଙ୍କ ଅଧର୍ମ—ତୃପ୍ତ କାଉ ଓ ଦ୍ୱାରର କୁକୁର ପରି; ଦାସ ହୋଇ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପାପ କରନ୍ତି।
Verse 34
ब्राह्मणै: क्षत्रबन्धुर्हि गृहपालो निरूपित: । स कथं तद्गृहे द्वा:स्थ: सभाण्डं भोक्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ବଂଶଜମାନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ଗୃହପାଳ କୁକୁର ସମାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ତେବେ ଦ୍ୱାରେ ଥିବା କୁକୁର କିପରି ଘରେ ପସି ସ୍ୱାମୀ ସହ ଏକେ ପାତ୍ରରେ ଭୋଜନ ଦାବି କରିବ?
Verse 35
कृष्णे गते भगवति शास्तर्युत्पथगामिनाम् । तद्भिन्नसेतूनद्याहं शास्मि पश्यत मे बलम् ॥ ३५ ॥
ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସ୍ତା ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯାଇଗଲାପରେ ଏହି କୁପଥଗାମୀମାନେ ବଢ଼ିଲେ। ତେଣୁ ଆଜି ମୁଁ ନିଜେ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଭଙ୍ଗକାରୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବି—ମୋର ବଳ ଦେଖ।
Verse 36
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षो वयस्यानृषिबालक: । कौशिक्याप उपस्पृश्य वाग्वज्रं विससर्ज ह ॥ ३६ ॥
ଏମିତି କହି, କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ ଋଷିବାଳକ ସହପାଠୀମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କୌଶିକୀ ନଦୀଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ବାଣୀର ବଜ୍ର ଛାଡ଼ିଲା।
Verse 37
इति लङ्घितमर्यादं तक्षक: सप्तमेऽहनि । दङ्क्ष्यति स्म कुलाङ्गारं चोदितो मे ततद्रुहम् ॥ ३७ ॥
ଏଭଳି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନ କରିଥିବା ସେ କୁଳକଳଙ୍କକୁ—ମୋର ଆଦେଶରେ ତକ୍ଷକ—ଆଜିଠାରୁ ସପ୍ତମ ଦିନ ଦଂଶିବ।
Verse 38
ततोऽभ्येत्याश्रमं बालो गले सर्पकलेवरम् । पितरं वीक्ष्य दु:खार्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ३८ ॥
ତାପରେ ବାଳକ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରି ପିତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ସର୍ପର ଶବ ଦେଖି ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲା।
Verse 39
स वा आङ्गिरसो ब्रह्मन् श्रुत्वा सुतविलापनम् । उन्मील्य शनकैर्नेत्रे दृष्ट्वा चांसे मृतोरगम् ॥ ३९ ॥
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଙ୍ଗିରସ ବଂଶଜ ଋଷି ପୁତ୍ରର ବିଲାପ ଶୁଣି ଧୀରେ ଧୀରେ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଗଳାରେ ମୃତ ସର୍ପକୁ ଦେଖିଲେ।
Verse 40
विसृज्य तं च पप्रच्छ वत्स कस्माद्धि रोदिषि । केन वा तेऽपकृतमित्युक्त: स न्यवेदयत् ॥ ४० ॥
ସେ ମୃତ ସର୍ପକୁ ପାଖକୁ ଫେଙ୍ଗି ପଚାରିଲେ—ବତ୍ସ, କାହିଁକି କାନ୍ଦୁଛ? କେହି ତୋତେ ଅପକାର କରିଛି କି? ତେବେ ପୁତ୍ର ସବୁ କଥା କହିଲା।
Verse 41
निशम्य शप्तमतदर्हं नरेन्द्रं स ब्राह्मणो नात्मजमभ्यनन्दत् । अहो बतांहो महदद्य ते कृत- मल्पीयसि द्रोह उरुर्दमो धृत: ॥ ४१ ॥
ପୁତ୍ରଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି ଯେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ନରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଅନର୍ହ ଭାବେ ଶାପ ଦିଆଯାଇଛି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ପୁତ୍ରକୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ ନାହିଁ; ବରଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ କରି କହିଲେ—ହାୟ! ଆଜି ମୋ ପୁତ୍ର ମହାପାପ କଲା; ଅଳ୍ପ ଦୋଷରେ ଭାରି ଦଣ୍ଡ ଧରିଲା।
Verse 42
न वै नृभिर्नरदेवं पराख्यं सम्मातुमर्हस्यविपक्वबुद्धे । यत्तेजसा दुर्विषहेण गुप्ता विन्दन्ति भद्राण्यकुतोभया: प्रजा: ॥ ४२ ॥
ବତ୍ସ, ତୋର ବୁଦ୍ଧି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପକ୍ୱ; ତେଣୁ ତୁ ଜାଣୁନାହଁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ ରାଜା ନରଦେବ ସମାନ। ତାଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କ ସମକକ୍ଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କର ଅଦମ୍ୟ ତେଜରେ ରକ୍ଷିତ ପ୍ରଜା ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମଙ୍ଗଳ ପାଏ।
Verse 43
अलक्ष्यमाणे नरदेवनाम्नि रथाङ्गपाणावयमङ्ग लोक: । तदा हि चौरप्रचुरो विनङ्क्ष्य- त्यरक्ष्यमाणोऽविवरूथवत् क्षणात् ॥ ४३ ॥
ହେ ବାଳକ, ରଥଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ପ୍ରତିନିଧି ହେଉଛି ରାଜଶାସନ। ଏହା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଜଗତ ଚୋରମାନଙ୍କରେ ଭରିଯାଏ ଏବଂ ସେମାନେ ଅରକ୍ଷିତ ପ୍ରଜାକୁ ଛିଟିଆ ମେଷଶାବକ ପରି କ୍ଷଣେ ଦମନ କରନ୍ତି।
Verse 44
तदद्य न: पापमुपैत्यनन्वयं यन्नष्टनाथस्य वसोर्विलुम्पकात् । परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियोऽर्थान् पुरुदस्यवो जना: ॥ ४४ ॥
ଆଜି ଆମ ଉପରେ ଅବିରତ ପାପ ଆସିପଡ଼ିବ, କାରଣ ନାଥହୀନ ଲୋକଙ୍କ ଧନକୁ ଲୁଟେରାମାନେ ଲୁଟିନେବେ। ତେବେ ଲୋକେ ପରସ୍ପରକୁ ହତ୍ୟା କରିବେ, ଶାପ ଦେବେ, ଏବଂ ଅନେକ ଦସ୍ୟୁ ପଶୁ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଧନ ଛିନିନେବେ—ଏହି ପାପର ଦାୟ ଆମର ହେବ।
Verse 45
तदार्यधर्म: प्रविलीयते नृणां वर्णाश्रमाचारयुतस्त्रयीमय: । ततोऽर्थकामाभिनिवेशितात्मनां शुनां कपीनामिव वर्णसङ्कर: ॥ ४५ ॥
ସେତେବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ-ଆଚାର ଓ ବେଦବିଧିଯୁକ୍ତ ଆର୍ୟଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମେ ଲୟ ପାଇବ। ପରେ ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ଆସକ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁକୁର-ବାନର ସ୍ତରର ବର୍ଣ୍ଣସଙ୍କର, ଅର୍ଥାତ୍ ଅନାବଶ୍ୟକ ପ୍ରଜା, ଜନ୍ମିବ।
Verse 46
धर्मपालो नरपति: स तु सम्राड् बृहच्छ्रवा: । साक्षान्महाभागवतो राजर्षिर्हयमेधयाट् । क्षुत्तृट्श्रमयुतो दीनो नैवास्मच्छापमर्हति ॥ ४६ ॥
ସମ୍ରାଟ୍ ପରୀକ୍ଷିତ ଧର୍ମପାଳକ ରାଜା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯଶସ୍ବୀ। ସେ ସାକ୍ଷାତ୍ ମହାଭାଗବତ, ରାଜର୍ଷି ଏବଂ ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର କର୍ତ୍ତା। ଭୁଖ-ତୃଷ୍ଣା ଓ ଶ୍ରମରେ କ୍ଲାନ୍ତ ଏମିତି ରାଜା ଆମ ଶାପର ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
Verse 47
अपापेषु स्वभृत्येषु बालेनापक्वबुद्धिना । पापं कृतं तद्भगवान् सर्वात्मा क्षन्तुमर्हति ॥ ४७ ॥
ପାପରହିତ, ଆମ ଅଧୀନ ଓ ରକ୍ଷାଯୋଗ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ଅପକ୍ୱବୁଦ୍ଧି ବାଳକ ଯେ ପାପ କରିଛି, ସର୍ବାତ୍ମା ଭଗବାନ୍ କୃପାକରି ତାହା କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ—ଏଭଳି ଋଷି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ।
Verse 48
तिरस्कृता विप्रलब्धा: शप्ता: क्षिप्ता हता अपि । नास्य तत् प्रतिकुर्वन्ति तद्भक्ता: प्रभवोऽपि हि ॥ ४८ ॥
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷମାଶୀଳ; ନିନ୍ଦିତ, ଠକାଯାଇ, ଶପ୍ତ, ଉତ୍ତ୍ୟାଚାରିତ, ଅବହେଳିତ କିମ୍ବା ହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପ୍ରତିଶୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସମର୍ଥ ହେଲେ ମଧ୍ୟ।
Verse 49
इति पुत्रकृताघेन सोऽनुतप्तो महामुनि: । स्वयं विप्रकृतो राज्ञा नैवाघं तदचिन्तयत् ॥ ४९ ॥
ପୁତ୍ରକୃତ ପାପରେ ସେ ମହାମୁନି ଅନୁତପ୍ତ ହେଲେ; ରାଜାଙ୍କ ଅପମାନକୁ ସେ ବହୁତ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଲେ ନାହିଁ।
Verse 50
प्रायश: साधवो लोके परैर्द्वन्द्वेषु योजिता: । न व्यथन्ति न हृष्यन्ति यत आत्माऽगुणाश्रय: ॥ ५० ॥
ସାଧୁମାନେ ପ୍ରାୟଃ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଲୋକୀୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଯୋଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ନ ବ୍ୟଥିତ ହୁଅନ୍ତି ନ ହର୍ଷିତ; କାରଣ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମା ଗୁଣାତୀତ ଆଶ୍ରୟରେ ଅବସ୍ଥିତ।
Frequently Asked Questions
Overcome by hunger and thirst, Parīkṣit misinterpreted the sage’s deep samādhi as deliberate neglect of royal etiquette. His action illustrates how bodily distress can cloud discrimination (viveka) and how even a saintly ruler can momentarily fall into aparādha—an event providentially used to usher in the Bhāgavata’s seven-day discourse.
In Vedic culture, brāhmaṇas possess potency through mantra, tapas, and inherited spiritual force; speech can function as a “thunderbolt” when backed by such śakti. The chapter simultaneously critiques misuse: Śamīka condemns his son’s immaturity and disproportionate punishment, distinguishing raw power from dharmic wisdom.
The text refers to Takṣaka, a powerful nāga (serpent) whose bite becomes the instrument of Parīkṣit’s foretold death. The Bhāgavata emphasizes that Parīkṣit’s real victory is not avoiding death, but attaining perfection through surrender and hearing Kṛṣṇa-kathā.
Śamīka frames righteous kingship as a functional representation of the Lord’s governing order: when dharmic rule collapses, predatory forces dominate, leading to theft, violence, and social disintegration. His warning connects political stability to dharma and anticipates Kali-yuga’s symptoms.
The curse creates the narrative necessity for Parīkṣit to renounce immediately and seek the highest instruction. It becomes the hinge between history (vaṁśānucarita) and the Bhāgavata’s central praxis: continuous hearing (śravaṇam) of the Lord’s names, forms, qualities, and pastimes as the direct path to liberation and pure bhakti.