Adhyaya 17
Parīkṣit Confronts Kali: Dharma (Bull) and Bhūmi (Cow) at the Dawn of Kali-yuga
ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦାୟିତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରି ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜ ରାଜ୍ୟ ପର୍ଯ୍ୟଟନ କରୁଥିବାବେଳେ, କଳିଯୁଗର ସାଧାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିବାରୁ କଥା ଅଧର୍ମର ସାକ୍ଷାତ୍ ରୂପ ସହିତ ସମ୍ମୁଖୀନତାକୁ ଯାଏ। ସେ ଦେଖନ୍ତି ଯେ ରାଜବେଶଧାରୀ ଶୂଦ୍ରସଦୃଶ ଜଣେ ଗାଈ ଓ ବୃଷଭ—ଭୂମି ଓ ଧର୍ମ—କୁ ପିଟୁଛି; ଏହା ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଉଲଟାପାଲଟା ଓ ନିର୍ବଳଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର ସୂଚାଏ। ରାଜା ସୁରକ୍ଷାର ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ବୃଷଭର ତିନି ପାଦ କାହିଁକି ହରାଇଲା ପଚାରନ୍ତି; ଧର୍ମ ଆତ୍ମା, ଦୈବ, କର୍ମ, ସ୍ୱଭାବ ଆଦି କାରଣବାଦ ଭାବି କେବଳ ତର୍କର ସୀମା ଦେଖାଇ ସାବଧାନ ଉତ୍ତର ଦିଏ। ପରୀକ୍ଷିତ ଧର୍ମକୁ ଚିହ୍ନି କଳିଯୁଗର ନୈତିକ ପତନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି—ସତ୍ୟ ହିଁ ଶେଷ ପାଦ—ଏବଂ କଳିକୁ ମାରିବାକୁ ଖଡ୍ଗ ଉଠାନ୍ତି। କଳି ଶରଣାଗତ ହେଲେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ କରୁଣା ଓ ଶରଣାଗତି ନୀତିରେ ରାଜା ତାକୁ ମାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଦ୍ୟୁତ, ମଦ୍ୟ, ବ୍ୟଭିଚାର, ପଶୁବଧ ଏବଂ ଶେଷରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ/ଧନ (ଯେଉଁଠି କପଟ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ବଢ଼େ) ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ବାସ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଶେଷରେ ରାଜା ଧର୍ମକୁ ପୁନଃବଳବତୀ କରି ଭୂମିକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି; କଳିକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଏହି ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ ପରେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ଶାପ ଓ ଭାଗବତର ସପ୍ତାହ ଉପଦେଶର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହୁଏ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच तत्र गोमिथुनं राजा हन्यमानमनाथवत् । दण्डहस्तं च वृषलं ददृशे नृपलाञ्छनम् ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ସେଠାରେ ରାଜା ଦେଖିଲେ ଯେ ରାଜଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଏକ ଶୂଦ୍ର ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ନେଇ, ଅନାଥ ପରି ଗୋଟିଏ ଗାଈ ଓ ଗୋଟିଏ ବୃଷଭକୁ ପିଟୁଛି।
Verse 2
वृषं मृणालधवलं मेहन्तमिव बिभ्यतम् । वेपमानं पदैकेन सीदन्तं शूद्रताडितम् ॥ २ ॥
ବୃଷଭଟି ମୃଣାଳ ପରି ଧବଳ ଥିଲା। ଶୂଦ୍ରର ପ୍ରହାରରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମୁତ୍ର ଛାଡୁଥିବା ପରି, ଗୋଟିଏ ପାଦରେ ଦାଁଡି କମ୍ପିତ ହେଉଥିଲା ଏବଂ ଶିଥିଳ ହୋଇ ପଡୁଥିଲା।
Verse 3
गां च धर्मदुघां दीनां भृशं शूद्रपदाहताम् । विवत्सामाश्रुवदनां क्षामां यवसमिच्छतीम् ॥ ३ ॥
ଧର୍ମର ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ସେ ଗାଈଟି ଏବେ ଦୀନ, ବଛୁରାହୀନ ଓ ଶୂଦ୍ରର ପାଦାଘାତରେ ଭାରି ପୀଡିତ ଥିଲା। ଆଖିରେ ଲୁହ, ଶରୀର କ୍ଷୀଣ; ସେ ଖେତର ଘାସକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିଲା।
Verse 4
पप्रच्छ रथमारूढ: कार्तस्वरपरिच्छदम् । मेघगम्भीरया वाचा समारोपितकार्मुक: ॥ ४ ॥
ସୁବର୍ଣ୍ଣାଳଙ୍କୃତ ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି, ଧନୁଷ ଉଠାଇ ବାଣରେ ସଜ୍ଜ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ମେଘଗର୍ଜନ ସଦୃଶ ଗମ୍ଭୀର ବାଣୀରେ ସେ (ଶୂଦ୍ର)କୁ ପଚାରିଲେ।
Verse 5
कस्त्वं मच्छरणे लोके बलाद्धंस्यबलान् बली । नरदेवोऽसि वेशेण नटवत्कर्मणाद्विज: ॥ ५ ॥
ତୁମେ କିଏ? ବଳବାନ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୋର ଆଶ୍ରୟରେ ଥିବା ନିର୍ବଳମାନଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ହତ୍ୟା କରୁଛ! ବେଶରେ ତୁମେ ନରଦେବ (ରାଜା) ପରି, କିନ୍ତୁ କର୍ମରେ ଦ୍ୱିଜ କ୍ଷତ୍ରିୟଧର୍ମର ବିରୋଧୀ।
Verse 6
यस्त्वं कृष्णे गते दूरं सहगाण्डीवधन्वना । शोच्योऽस्यशोच्यान् रहसि प्रहरन् वधमर्हसि ॥ ६ ॥
ହେ ଦୁଷ୍ଟ! ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଗାଣ୍ଡୀବଧାରୀ ଅର୍ଜୁନ ଦୂରେ ଗଲେ ବୋଲି କି ତୁମେ ନିର୍ଦୋଷ ଗାଈକୁ ପିଟୁଛ? ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ନିରପରାଧଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କରିବାରୁ ତୁମେ ଅପରାଧୀ; ତେଣୁ ତୁମେ ବଧଯୋଗ୍ୟ।
Verse 7
त्वं वा मृणालधवल: पादैर्न्यून: पदा चरन् । वृषरूपेण किं कश्चिद् देवो न: परिखेदयन् ॥ ७ ॥
ତାପରେ ସେ ବୃଷଭକୁ ପଚାରିଲେ: ହେ ଶ୍ୱେତ ପଦ୍ମନାଳ ସଦୃଶ ଧବଳ! ତୁମେ କିଏ? ତିନିଟି ପାଦ ହରାଇ ଏକ ପାଦରେ ଚାଲୁଛ। ବୃଷଭରୂପେ କି ତୁମେ କୌଣସି ଦେବତା, ଯେ ଆମକୁ ଶୋକ ଦେଉଛ?
Verse 8
न जातु कौरवेन्द्राणां दोर्दण्डपरिरम्भिते । भूतलेऽनुपतन्त्यस्मिन् विना ते प्राणिनां शुच: ॥ ८ ॥
କୁରୁବଂଶର ରାଜମାନଙ୍କ ଭୁଜବଳରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଏହି ରାଜ୍ୟରେ ପୂର୍ବେ କେବେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶୋକାଶ୍ରୁ ପଡ଼ିନଥିଲା; ଆଜି ପ୍ରଥମେ ତୁମକୁ ଅଶ୍ରୁଭରା ନୟନେ ଶୋକ କରୁଥିବା ଦେଖୁଛି।
Verse 9
मा सौरभेयात्र शुचो व्येतु ते वृषलाद् भयम् । मा रोदीरम्ब भद्रं ते खलानां मयि शास्तरि ॥ ९ ॥
ହେ ସୁରଭି-ନନ୍ଦନ, ଏବେ ଶୋକ କରନି; ଏହି ନୀଚ ବୃଷଳକୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ହେ ଗୋମାତା, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା ରାଜା ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ କାନ୍ଦନି—ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେବ।
Verse 10
यस्य राष्ट्रे प्रजा: सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभि: । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गति: ॥ १० ॥ एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रह: । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଯାହାର ରାଜ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି, ଆୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶୁଭଗତି ନଶିଯାଏ। ଆର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନିଗ୍ରହ କରିବା ହେଉଛି ରାଜମାନଙ୍କ ପରମ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀଦ୍ରୋହୀ ଏହି ଅଧମକୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି।
Verse 11
यस्य राष्ट्रे प्रजा: सर्वास्त्रस्यन्ते साध्व्यसाधुभि: । तस्य मत्तस्य नश्यन्ति कीर्तिरायुर्भगो गति: ॥ १० ॥ एष राज्ञां परो धर्मो ह्यार्तानामार्तिनिग्रह: । अत एनं वधिष्यामि भूतद्रुहमसत्तमम् ॥ ११ ॥
ହେ ସାଧ୍ବୀ, ଯାହାର ରାଜ୍ୟରେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ରାଜାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି, ଆୟୁ, ଭାଗ୍ୟ ଓ ଶୁଭଗତି ନଶିଯାଏ। ଆର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନିଗ୍ରହ କରିବା ହେଉଛି ରାଜମାନଙ୍କ ପରମ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ପ୍ରାଣୀଦ୍ରୋହୀ ଏହି ଅଧମକୁ ମୁଁ ବଧ କରିବି।
Verse 12
कोऽवृश्चत् तव पादांस्त्रीन् सौरभेय चतुष्पद । मा भूवंस्त्वादृशा राष्ट्रे राज्ञां कृष्णानुवर्तिनाम् ॥ १२ ॥
ହେ ସୁରଭି-ନନ୍ଦନ ଚତୁଷ୍ପଦ, ତୁମର ତିନିଟି ପାଦ କିଏ କାଟିଦେଲା? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ରାଜମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ତୁମ ପରି ଦୁଃଖୀ କେହି ଥିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
Verse 13
आख्याहि वृष भद्रं व: साधूनामकृतागसाम् । आत्मवैरूप्यकर्तारं पार्थानां कीर्तिदूषणम् ॥ १३ ॥
ହେ ବୃଷଭ! ତୁମ୍ଭର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ । ତୁମ୍ଭେ ନିରପରାଧ ଏବଂ ସାଧୁ ଅଟ । ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିରେ କଳଙ୍କ ଲଗାଇ ତୁମ୍ଭର ଅଙ୍ଗହାନି କରିଥିବା ସେହି ଅପରାଧୀ ବିଷୟରେ ମୋତେ କୁହ ।
Verse 14
जनेऽनागस्यघं युञ्जन् सर्वतोऽस्य च मद्भयम् । साधूनां भद्रमेव स्यादसाधुदमने कृते ॥ १४ ॥
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିରପରାଧ ଜୀବମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦିଏ, ସେ ସର୍ବତ୍ର ମୋତେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କଲେ ସାଧୁମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ହୋଇଥାଏ ।
Verse 15
अनाग:स्विह भूतेषु य आगस्कृन्निरङ्कुश: । आहर्तास्मि भुजं साक्षादमर्त्यस्यापि साङ्गदम् ॥ १५ ॥
ଯେଉଁ ଉଦ୍ଧତ ବ୍ୟକ୍ତି ନିରପରାଧ ଜୀବମାନଙ୍କ ଉପରେ ଅତ୍ୟାଚାର କରେ, ସେ ଯଦି ଅଳଙ୍କାର ଭୂଷିତ ଦେବତା ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ତଥାପି ମୁଁ ତାହାର ବାହୁ ଛେଦନ କରିବି ।
Verse 16
राज्ञो हि परमो धर्म: स्वधर्मस्थानुपालनम् । शासतोऽन्यान् यथाशास्त्रमनापद्युत्पथानिह ॥ १६ ॥
ରାଜାଙ୍କର ପରମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ସାଧାରଣ ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ବିରୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ।
Verse 17
धर्म उवाच एतद् व: पाण्डवेयानां युक्तमार्ताभयं वच: । येषां गुणगणै: कृष्णो दौत्यादौ भगवान् कृत: ॥ १७ ॥
ଧର୍ମ କହିଲେ: ତୁମ୍ଭର ଏହି ବଚନ ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ଯୋଗ୍ୟ ଅଟେ । ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଗୁଣରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ସେମାନଙ୍କର ଦୂତ ହେବା ସ୍ୱୀକାର କରିଥିଲେ ।
Verse 18
न वयं क्लेशबीजानि यत: स्यु: पुरुषर्षभ । पुरुषं तं विजानीमो वाक्यभेदविमोहिता: ॥ १८ ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆମ ଦୁଃଖର ବୀଜ କାହା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି ଆମେ ନିଶ୍ଚୟ କରିପାରୁନାହିଁ, କାରଣ ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ମତର ବାକ୍ୟଭେଦରେ ଆମେ ମୋହିତ।
Verse 19
केचिद् विकल्पवसना आहुरात्मानमात्मन: । दैवमन्येऽपरे कर्म स्वभावमपरे प्रभुम् ॥ १९ ॥
କେତେକ ଅଦ୍ୱୟବାଦୀ ଚିନ୍ତକ କହନ୍ତି—ନିଜ ସୁଖଦୁଃଖର କାରଣ ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ। ଅନ୍ୟେ ଦୈବକୁ, କେହି କର୍ମକୁ, ଏବଂ ସ୍ଥୂଳ ଭୌତିକବାଦୀମାନେ ସ୍ୱଭାବ/ପ୍ରକୃତିକୁ ପରମ କାରଣ ମାନନ୍ତି।
Verse 20
अप्रतर्क्यादनिर्देश्यादिति केष्वपि निश्चय: । अत्रानुरूपं राजर्षे विमृश स्वमनीषया ॥ २० ॥
କେତେକ ଚିନ୍ତକଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟ—ଦୁଃଖର କାରଣ ତର୍କରେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ, କଳ୍ପନାରେ ଜଣାଯାଏ ନାହିଁ, ଶବ୍ଦରେ ବ୍ୟକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ହେ ରାଜର୍ଷି! ତୁମେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବିଚାର କର।
Verse 21
सूत उवाच एवं धर्मे प्रवदति स सम्राड् द्विजसत्तमा: । समाहितेन मनसा विखेद: पर्यचष्ट तम् ॥ २१ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଧର୍ମଦେବ ଏଭଳି କହିବାକୁ ଶୁଣି ସମ୍ରାଟ୍ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ମନ ସମାହିତ ହୋଇ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲା, ଏବଂ କୌଣସି ଖେଦ ବିନା ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 22
राजोवाच धर्मं ब्रवीषि धर्मज्ञ धर्मोऽसि वृषरूपधृक् । यदधर्मकृत: स्थानं सूचकस्यापि तद्भवेत् ॥ २२ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ! ତୁମେ ଧର୍ମକୁ ହିଁ କହୁଛ; ବୃଷରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ତୁମେ ସ୍ୱୟଂ ଧର୍ମ। ଅଧର୍ମକାରୀଙ୍କ ଯେ ଦଣ୍ଡ-ସ୍ଥାନ, ସେହି ଅପରାଧୀକୁ ସୂଚନା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ନ୍ୟାୟ ତୁମେ କହୁଛ।
Verse 23
अथवा देवमायाया नूनं गतिरगोचरा । चेतसो वचसश्चापि भूतानामिति निश्चय: ॥ २३ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ଦେବମାୟାର ଗତି ଅଗୋଚର; ମନୋକଳ୍ପନା କିମ୍ବା ବାକ୍ଚାତୁରୀରେ ତାହା ମାପିହେବ ନାହିଁ।
Verse 24
तप: शौचं दया सत्यमिति पादा: कृते कृता: । अधर्मांशैस्त्रयो भग्ना: स्मयसङ्गमदैस्तव ॥ २४ ॥
ସତ୍ୟଯୁଗରେ ତପ, ଶୌଚ, ଦୟା ଓ ସତ୍ୟ—ଏହି ଚାରି ନୀତିରେ ତୁମ ଚାରି ପାଦ ସ୍ଥିର ଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଅଧର୍ମର ଅଂଶ—ଅହଂକାର, ନାରୀସଙ୍ଗାସକ୍ତି ଓ ମଦ/ମତ୍ତତା—ଦ୍ୱାରା ତୁମ ତିନି ପାଦ ଭଙ୍ଗିଗଲା।
Verse 25
इदानीं धर्म पादस्ते सत्यं निर्वर्तयेद्यत: । तं जिघृक्षत्यधर्मोऽयमनृतेनैधित: कलि: ॥ २५ ॥
ହେ ଧର୍ମ! ଏବେ ତୁମେ କେବଳ ଗୋଟିଏ ପାଦ—ସତ୍ୟ—ଉପରେ ଦାଁଡାଇ କିଛିପରି ଚାଲୁଛ; କିନ୍ତୁ ଅନୃତରେ ପୁଷ୍ଟ କଳି-ରୂପ ଅଧର୍ମ ସେହି ପାଦକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଚାହେ।
Verse 26
इयं च भूमिर्भगवता न्यासितोरुभरा सती । श्रीमद्भिस्तत्पदन्यासै: सर्वत: कृतकौतुका ॥ २६ ॥
ଏହି ପୃଥିବୀର ଭାର ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ) ନିଶ୍ଚୟ ହ୍ରାସ ପାଇଲା; ଅବତାରରୂପେ ସେ ଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରୀପଦଚିହ୍ନର ଶୁଭ ପଦନ୍ୟାସରେ ସର୍ବତ୍ର ମଙ୍ଗଳ ହେଲା।
Verse 27
शोचत्यश्रुकला साध्वी दुर्भगेवोज्झिता सती । अब्रह्मण्या नृपव्याजा: शूद्रा भोक्ष्यन्ति मामिति ॥ २७ ॥
ଏବେ ସେହି ସାଧ୍ବୀ ପୃଥିବୀ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟକ୍ତା ହୋଇ, ଆଖିରେ ଲୁହ ନେଇ ଶୋକ କରୁଛି—‘ଏବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟଧର୍ମବିରୋଧୀ, ରାଜାର ଛଦ୍ମ ଧରିଥିବା ଶୂଦ୍ରସ୍ୱଭାବୀ ଲୋକେ ମୋତେ ଭୋଗିବେ ଓ ଶାସନ କରିବେ’ ବୋଲି।
Verse 28
इति धर्मं महीं चैव सान्त्वयित्वा महारथ: । निशातमाददे खड्गं कलयेऽधर्महेतवे ॥ २८ ॥
ଏହିପରି ମହାରଥୀ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଧର୍ମ ଓ ପୃଥିବୀକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ପରେ ଅଧର୍ମର କାରଣ କଳି-ପୁରୁଷକୁ ବଧ କରିବାକୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଖଡ୍ଗ ଧରିଲେ।
Verse 29
तं जिघांसुमभिप्रेत्य विहाय नृपलाञ्छनम् । तत्पादमूलं शिरसा समगाद् भयविह्वल: ॥ २९ ॥
ରାଜା ତାକୁ ବଧ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ବୋଲି ବୁଝି କଳି-ପୁରୁଷ ତୁରନ୍ତ ରାଜବେଶ ତ୍ୟାଗ କଲା ଏବଂ ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାଜାଙ୍କ ପାଦମୂଳେ ଶରଣ ନେଲା।
Verse 30
पतितं पादयोर्वीर: कृपया दीनवत्सल: । शरण्यो नावधीच्छ्लोक्य आह चेदं हसन्निव ॥ ३० ॥
ପାଦଦ୍ୱୟରେ ପଡିଥିବା କଳିକୁ ଦେଖି, ଦୀନବତ୍ସଳ ଓ ଶରଣ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତନୀୟ ବୀର ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ତାକୁ ବଧ କଲେ ନାହିଁ; କରୁଣାରେ ହସିବା ପରି କହିଲେ।
Verse 31
राजोवाच न ते गुडाकेशयशोधराणां बद्धाञ्जलेर्वै भयमस्ति किञ्चित् । न वर्तितव्यं भवता कथञ्चन क्षेत्रे मदीये त्वमधर्मबन्धु: ॥ ३१ ॥
ରାଜା କହିଲେ—ଆମେ ଗୁଡାକେଶ (ଅର୍ଜୁନ)ଙ୍କ ଯଶର ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ; ତେଣୁ ହାତ ଯୋଡି ଶରଣ ଆସିଥିବା ତୁମର ପ୍ରାଣଭୟ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମୋ ରାଜ୍ୟରେ କେବେ ରହିପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଅଧର୍ମର ବନ୍ଧୁ।
Verse 32
त्वां वर्तमानं नरदेवदेहे- ष्वनुप्रवृत्तोऽयमधर्मपूग: । लोभोऽनृतं चौर्यमनार्यमंहो ज्येष्ठा च माया कलहश्च दम्भ: ॥ ३२ ॥
ଯଦି କଳି-ପୁରୁଷ ଅଧର୍ମକୁ ନରଦେବ (ଶାସକ) ରୂପେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଅଧର୍ମର ପୁଞ୍ଜ ନିଶ୍ଚୟ ବଢ଼ିବ—ଲୋଭ, ଅନୃତ, ଚୋରି, ଅନାର୍ୟତା, ପାପ, ମାୟା-ଛଳ, କଳହ ଓ ଦମ୍ଭ।
Verse 33
न वर्तितव्यं तदधर्मबन्धो धर्मेण सत्येन च वर्तितव्ये । ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञै- र्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञा: ॥ ३३ ॥
ହେ ଅଧର୍ମବନ୍ଧୁ! ବ୍ରହ୍ମାବର୍ତ୍ତରେ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞବିଧାନଜ୍ଞମାନେ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ କରି ଯଜ୍ଞେଶ୍ୱର ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ତୁମର ରହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ହିଁ ଚାଲିବା ଉଚିତ।
Verse 34
यस्मिन् हरिर्भगवानिज्यमान इज्यात्ममूर्तिर्यजतां शं तनोति । कामानमोघान् स्थिरजङ्गमाना- मन्तर्बहिर्वायुरिवैष आत्मा ॥ ३४ ॥
ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀହରି ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି—ଯଜମାନଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ପରମାତ୍ମସ୍ୱରୂପ—ସେ ମଙ୍ଗଳ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି; ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତର ଭିତରେ-ବାହାରେ ବାୟୁ ପରି ବ୍ୟାପି ଥାଇ, ଉପାସକଙ୍କ ଅମୋଘ କାମନା ସେଇ ଏକା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Verse 35
सूत उवाच परीक्षितैवमादिष्ट: स कलिर्जातवेपथु: । तमुद्यतासिमाहेदं दण्डपाणिमिवोद्यतम् ॥ ३५ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଏଭଳି ଆଦେଶ ଦେଲେ, କଳି ଭୟରେ କମ୍ପି ଉଠିଲା। ଯମରାଜ ପରି ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ତଳୱାର ଉଠାଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି କଳି ରାଜାଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲା।
Verse 36
कलिरुवाच यत्र क्व वाथ वत्स्यामि सार्वभौम तवाज्ञया । लक्षये तत्र तत्रापि त्वामात्तेषुशरासनम् ॥ ३६ ॥
କଳି କହିଲା—ହେ ସାର୍ବଭୌମ! ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମୁଁ ଯେଉଁଠି କେଉଁଠି ରହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଦେଖେ ସେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କୁ ଧନୁ-ଶର ଧାରଣ କରିଥିବା ଦେଖୁଛି।
Verse 37
तन्मे धर्मभृतां श्रेष्ठ स्थानं निर्देष्टुमर्हसि । यत्रैव नियतो वत्स्य आतिष्ठंस्तेऽनुशासनम् ॥ ३७ ॥
ଏହେତୁ, ହେ ଧର୍ମରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଦୟାକରି ମୋ ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତୁ; ସେଠାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଶାସନ ଅନୁସରି ସ୍ଥାୟୀଭାବେ ରହିବି।
Verse 38
सूत उवाच अभ्यर्थितस्तदा तस्मै स्थानानि कलये ददौ । द्यूतं पानं स्त्रिय: सूना यत्राधर्मश्चतुर्विध: ॥ ३८ ॥
ସୂତ କହିଲେ—କଳି ଅନୁରୋଧ କରିବାରୁ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ତାକୁ ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ଜୁଆ, ମଦ୍ୟପାନ, ବ୍ୟଭିଚାର ଓ ପଶୁହତ୍ୟା ହୁଏ—ଯେଉଁଠି ଚାରି ପ୍ରକାର ଅଧର୍ମ ରହେ।
Verse 39
पुनश्च याचमानाय जातरूपमदात्प्रभु: । ततोऽनृतं मदं कामं रजो वैरं च पञ्चमम् ॥ ३९ ॥
ପୁଣି କଳି ଆଉ ମାଗିଲା; ତାହାର ଯାଚନାରେ ରାଜା ତାକୁ ସୁନା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁମତି ଦେଲେ, କାରଣ ସୁନା ଯେଉଁଠି ଥାଏ ସେଠି ମିଥ୍ୟା, ମଦ, କାମ, ରଜୋଗୁଣଜନିତ ଈର୍ଷ୍ୟା ଓ ବୈର—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଦୋଷ ଜନ୍ମେ।
Verse 40
अमूनि पञ्च स्थानानि ह्यधर्मप्रभव: कलि: । औत्तरेयेण दत्तानि न्यवसत् तन्निदेशकृत् ॥ ४० ॥
ଏହିପରି ଅଧର୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା କଳି, ଉତ୍ତରାପୁତ୍ର ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ, ସେହି ପାଞ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ବାସ କରିବାକୁ ଅନୁମତି ପାଇଲା; ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମାନି ସେଠାରେ ରହିଲା।
Verse 41
अथैतानि न सेवेत बुभूषु: पुरुष: क्वचित् । विशेषतो धर्मशीलो राजा लोकपतिर्गुरु: ॥ ४१ ॥
ଏହିହେତୁ ଯେ କେହି ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ଉନ୍ନତି ଚାହେ, ସେ କେବେ ଏହାମାନଙ୍କୁ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବିଶେଷତଃ ଧର୍ମଶୀଳ ରାଜା, ଧାର୍ମିକ, ଲୋକନେତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ—ଏହି ଚାରି ଅଧର୍ମ ନୀତି ସହ କେବେ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରିବେ ନାହିଁ।
Verse 42
वृषस्य नष्टांस्त्रीन् पादान् तप: शौचं दयामिति । प्रतिसन्दध आश्वास्य महीं च समवर्धयत् ॥ ४२ ॥
ତାପରେ ରାଜା ଧର୍ମରୂପ ବୃଷଭର ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ତିନି ପାଦ—ତପ, ଶୌଚ ଓ ଦୟା—ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କଲେ; ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ ପୃଥିବୀର ଅବସ୍ଥାକୁ ଭଲଭାବେ ବୃଦ୍ଧି କରିଲେ।
Verse 43
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥ आस्तेऽधुना स राजर्षि: कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवा: ॥ ४४ ॥
ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯେହି ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପରମ ଭାଗ୍ୟବାନ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଏବେ ରାଜାସନରେ ବିରାଜିତ। କୁରୁବଂଶର କୀର୍ତ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଗଜାହ୍ୱୟରେ ସଫଳତାରେ ପୃଥିବୀ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 44
स एष एतर्ह्यध्यास्त आसनं पार्थिवोचितम् । पितामहेनोपन्यस्तं राज्ञारण्यं विविक्षता ॥ ४३ ॥ आस्तेऽधुना स राजर्षि: कौरवेन्द्रश्रियोल्लसन् । गजाह्वये महाभागश्चक्रवर्ती बृहच्छ्रवा: ॥ ४४ ॥
ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥିବା ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯେହି ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପରମ ଭାଗ୍ୟବାନ ଚକ୍ରବର୍ତ୍ତୀ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଏବେ ରାଜାସନରେ ବିରାଜିତ। କୁରୁବଂଶର କୀର୍ତ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ ହୋଇ ଗଜାହ୍ୱୟରେ ସଫଳତାରେ ପୃଥିବୀ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 45
इत्थम्भूतानुभावोऽयमभिमन्युसुतो नृप: । यस्य पालयत: क्षौणीं यूयं सत्राय दीक्षिता: ॥ ४५ ॥
ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଏତେ ଅନୁଭବୀ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ନୃପ ଯେ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପ୍ରଶାସନ ଓ ପୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଆପଣମାନେ ଏପରି ସତ୍ରଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇପାରିଛନ୍ତି।
Frequently Asked Questions
The cow represents Bhūmi (Earth) and the bull represents Dharma (Religion/virtue). Their beating symbolizes Kali-yuga’s social and moral inversion: rulers who are unqualified (a śūdra dressed as a king) exploit and terrorize the innocent, causing dharma to weaken and the earth to suffer under misrule.
Parīkṣit explains that in Satya-yuga dharma stood firmly on four supports: tapas (austerity), śauca (cleanliness), dayā (mercy), and satya (truthfulness). In Kali-yuga three are broken by dominant irreligious tendencies (notably pride, lust, and intoxication), leaving satya as the remaining leg—also threatened by deceit.
Kali surrenders in fear, and Parīkṣit exemplifies the kṣatriya code aligned with dharma: a surrendered person is not to be killed. Yet mercy is balanced with public protection—Kali is expelled from righteous society and restricted to specific places where vice is practiced, limiting his spread while honoring the principle of accepting surrender.
Parīkṣit assigns Kali to four primary sites of adharma: gambling (dyūta), intoxication (pāna), prostitution/illicit sex (strī-saṅga), and animal slaughter/violence (sūnā). Kali additionally receives residence in gold (hiraṇya), because wealth—when unregulated by dharma—tends to generate falsity, intoxication, lust, envy, and enmity.
The chapter defines the king’s foremost duty as rakṣā: protecting law-abiding and helpless beings and restraining miscreants. A ruler’s fame, longevity, and auspicious destination diminish when citizens live in fear; therefore, governance must actively remove suffering and uphold scriptural ordinances.