Adhyaya 16
Parīkṣit Confronts Kali; Dharma and Bhūmi Lament Kṛṣṇa’s Departure
ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର କୁରୁରାଜ୍ୟର ସ୍ଥିରୀକରଣ ପରେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ରାଜର୍ଷି ଭାବେ ଚିତ୍ରିତ କରାଯାଇଛି—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମାର୍ଗଦର୍ଶନରେ, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ, ଉତ୍ତରା-ବଂଶରେ ବିବାହ କରି, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ ସେ ଦିଗ୍ବିଜୟ ଯାତ୍ରାକୁ ବାହାରନ୍ତି; ସର୍ବତ୍ର ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମହିମା ଶୁଣି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି ଗଭୀର ହୁଏ। ପରେ କଥା କଳିର ନୈତିକ ସଙ୍କଟକୁ ମୁହଁ ଫେରାଏ—ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜବେଶଧାରୀ କଳିକୁ ଗାଈ ଓ ବଳଦକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଥିବା ଦେଖନ୍ତି; ଏହା ଭୂମି ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଆକ୍ରମଣ। ସମାନାନ୍ତରରେ ଧର୍ମ (ବୃଷଭ) ଶୋକାକୁଳ ଭୂମି (ଗୋ)ଙ୍କୁ ଭେଟି ଯଜ୍ଞବ୍ୟବସ୍ଥାର ହ୍ରାସ, ସାମାଜିକ ପତନ ଓ ନିୟମିତ ଜୀବନର ଭଙ୍ଗର କାରଣ ପଚାରନ୍ତି। ଭୂମି କହେ—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରକଟ ଲୀଳା ସମାପ୍ତ; ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କଳି ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ। ଏହି ସଂଳାପ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିମୂଳକ ହସ୍ତକ୍ଷେପ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରେ, ଯେଉଁଠି ରାଜଧର୍ମକୁ କଳିର ଅତିକ୍ରମଣକୁ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ ହେବ।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच तत: परीक्षिद् द्विजवर्यशिक्षया महीं महाभागवत: शशास ह । यथा हि सूत्यामभिजातकोविदा: समादिशन् विप्र महद्गुणस्तथा ॥ १ ॥
ସୂତ କହିଲେ—ହେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ! ତାପରେ ମହାଭାଗବତ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷାନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଶାସନ କଲେ। ଜନ୍ମବେଳେ ନିପୁଣ ଜ୍ୟୋତିଷୀମାନେ ଯେ ମହାଗୁଣ କହିଥିଲେ, ସେହି ଗୁଣମାନେ ଅନୁସାରେ ସେ ରାଜ୍ୟ କଲେ।
Verse 2
स उत्तरस्य तनयामुपयेम इरावतीम् । जनमेजयादींश्चतुरस्तस्यामुत्पादयत् सुतान् ॥ २ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ରାଜା ଉତ୍ତରଙ୍କ କନ୍ୟା ଇରାବତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନମେଜୟ ଆଦି ଚାରି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
Verse 3
आजहाराश्वमेधांस्त्रीन् गङ्गायां भूरिदक्षिणान् । शारद्वतं गुरुं कृत्वा देवा यत्राक्षिगोचरा: ॥ ३ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଶାରଦ୍ୱତ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଗୁରୁ କରି, ଗଙ୍ଗାତଟରେ ପ୍ରଚୁର ଦକ୍ଷିଣା ସହିତ ତିନିଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ସେହି ଯଜ୍ଞମାନେରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଚକ୍ଷୁଗୋଚର ହେଲେ।
Verse 4
निजग्राहौजसा वीर: कलिं दिग्विजये क्वचित् । नृपलिङ्गधरं शूद्रं घ्नन्तं गोमिथुनं पदा ॥ ४ ॥
ଏକଥର ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ବୀର ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ କଳିଯୁଗର ଅଧିପତିକୁ ଦେଖିଲେ—ଶୂଦ୍ରଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧମ, କିନ୍ତୁ ରାଜବେଶ ଧାରଣ କରି—ଗାଈ ଓ ବଳଦର ପାଦକୁ ପ୍ରହାର କରୁଥିଲା। ରାଜା ତୁରନ୍ତ ତାକୁ ଧରି ଯଥୋଚିତ ଦଣ୍ଡ ପାଇଁ ରୋକିଲେ।
Verse 5
शौनक उवाच कस्य हेतोर्निजग्राह कलिं दिग्विजये नृप: । नृदेवचिह्नधृक्शूद्रकोऽसौ गां य: पदाहनत् । तत्कथ्यतां महाभाग यदि कृष्णकथाश्रयम् ॥ ५ ॥
ଶୌନକ ଋଷି ପଚାରିଲେ—ଦିଗ୍ବିଜୟ ସମୟରେ ରାଜା କେଉଁ ହେତୁରେ କଳିକୁ ଧରି ଦଣ୍ଡ ଦେଲେ? ସେ ତ ରାଜଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶୂଦ୍ରାଧମ, ଯିଏ ଗାଈର ପାଦକୁ ପ୍ରହାର କରିଥିଲା। ହେ ମହାଭାଗ! ଯଦି ଏହା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣକଥାର ଆଶ୍ରୟ, ତେବେ ସବୁ କହନ୍ତୁ।
Verse 6
अथवास्य पदाम्भोजमकरन्दलिहां सताम् । किमन्यैरसदालापैरायुषो यदसद्व्यय: ॥ ६ ॥
ସାଧୁଭକ୍ତମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ମକରନ୍ଦ-ମଧୁକୁ ଆସ୍ୱାଦନ କରିବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ। ତେବେ ଯେଉଁ ଅସତ୍ ଆଲାପ ମୂଲ୍ୟବାନ ଆୟୁକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ, ସେଥିରେ କି ପ୍ରୟୋଜନ?
Verse 7
क्षुद्रायुषां नृणामङ्ग मर्त्यानामृतमिच्छताम् । इहोपहूतो भगवान्मृत्यु: शामित्रकर्मणि ॥ ७ ॥
ହେ ସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ! ଅଳ୍ପାୟୁ ମର୍ତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେହି କେହି ଅମୃତତ୍ୱ, ଅର୍ଥାତ୍ ମୃତ୍ୟୁମୁକ୍ତି, ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ବଧକର୍ମରେ ମୃତ୍ୟୁର ନିୟନ୍ତା ଭଗବାନ୍ ଯମରାଜଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରି ଯେନେ ବଧପ୍ରକ୍ରିୟାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
Verse 8
न कश्चिन्म्रियते तावद् यावदास्त इहान्तक: । एतदर्थं हि भगवानाहूत: परमर्षिभि: । अहो नृलोके पीयेत हरिलीलामृतं वच: ॥ ८ ॥
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏଠାରେ ଅନ୍ତକ ଯମରାଜ ଉପସ୍ଥିତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହିଁ ପରମର୍ଷିମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଯମରାଜଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରିଛନ୍ତି। ଅହୋ! ନୃଲୋକର ଜୀବମାନେ ହରିଲୀଳାମୃତରୂପୀ ଏହି ବଚନକୁ ପାନ କରୁନ୍ତୁ।
Verse 9
मन्दस्य मन्दप्रज्ञस्य वयो मन्दायुषश्च वै । निद्रया ह्रियते नक्तं दिवा च व्यर्थकर्मभि: ॥ ९ ॥
ଆଳସୀ, ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ଓ ଅଳ୍ପାୟୁ ମନୁଷ୍ୟ ରାତି ନିଦ୍ରାରେ ଏବଂ ଦିନ ବ୍ୟର୍ଥ କର୍ମରେ କାଳ ନଷ୍ଟ କରେ।
Verse 10
सूत उवाच यदा परीक्षित् कुरुजाङ्गलेऽवसत् कलिं प्रविष्टं निजचक्रवर्तिते । निशम्य वार्तामनतिप्रियां तत: शरासनं संयुगशौण्डिराददे ॥ १० ॥
ସୂତ କହିଲେ—ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ କୁରୁଜାଙ୍ଗଳରେ ବସୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟସୀମାରେ କଳିଯୁଗର ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରବେଶ କରିଲା। ଏହି ଖବର ଅପ୍ରିୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧସୁଯୋଗ ପାଇ ସେ ଧନୁ-ବାଣ ଧରିଲେ।
Verse 11
स्वलङ्कृतं श्यामतुरङ्गयोजितं रथं मृगेन्द्रध्वजमाश्रित: पुरात् । वृतो रथाश्वद्विपपत्तियुक्तया स्वसेनया दिग्विजयाय निर्गत: ॥ ११ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ କଳା ଘୋଡ଼ା ଯୋଜିତ, ସିଂହଚିହ୍ନ ଧ୍ୱଜଯୁକ୍ତ ସୁସଜ୍ଜିତ ରଥରେ ଆସୀନ ହେଲେ। ରଥୀ, ଅଶ୍ୱାରୋହୀ, ଗଜସେନା ଓ ପଦାତି ସହିତ ନିଜ ସେନାରେ ଘେରା ହୋଇ ସେ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ରାଜଧାନୀ ଛାଡ଼ିଲେ।
Verse 12
भद्राश्वं केतुमालं च भारतं चोत्तरान् कुरून् । किम्पुरुषादीनि वर्षाणि विजित्य जगृहे बलिम् ॥ १२ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ, କେତୁମାଳ, ଭାରତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଆଦି ସମସ୍ତ ବର୍ଷକୁ ବିଜୟ କରି ସେମାନଙ୍କ ରାଜାମାନଙ୍କଠାରୁ ବଳି (କର) ଗ୍ରହଣ କଲେ।
Verse 13
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
ରାଜା ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଗଲେ, ସେଠାରେ ସେ ନିଜ ମହାତ୍ମା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୂଚକ ଲୀଳାଗାନ ନିରନ୍ତର ଶୁଣୁଥିଲେ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାର ଅସ୍ତ୍ରତେଜରୁ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏବଂ କେଶବଭକ୍ତି ହେତୁ ବୃଷ୍ଣି ଓ ପାର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ସ୍ନେହ ଥିଲା—ଏହା ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଲେ। ଏମିତି ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ପ୍ରୀତିରେ ଚକ୍ଷୁ ପ୍ରସାରିତ କରି, ମହାମନା ହୋଇ ମୂଲ୍ୟବାନ ହାର ଓ ବସ୍ତ୍ରାଦି ଦାନ କଲେ।
Verse 14
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
ରାଜା ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ସେ ନିରନ୍ତର ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ମହାତ୍ମା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୂଚକ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣୁଥିଲେ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରତେଜର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାପରୁ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଲେ। ଲୋକେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ପୃଥାପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ନେହ ଏବଂ କେଶବ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି କଥା କହୁଥିଲେ। ଏମିତି ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତୃପ୍ତିରେ ନୟନ ବିସ୍ତାର କରି, ଉଦାରତାରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ହାର ଓ ବସ୍ତ୍ର-ଧନ ଦାନ କଲେ।
Verse 15
तत्र तत्रोपशृण्वान: स्वपूर्वेषां महात्मनाम् । प्रगीयमाणं च यश: कृष्णमाहात्म्यसूचकम् ॥ १३ ॥ आत्मानं च परित्रातमश्वत्थाम्नोऽस्त्रतेजस: । स्नेहं च वृष्णिपार्थानां तेषां भक्तिं च केशवे ॥ १४ ॥ तेभ्य: परमसन्तुष्ट: प्रीत्युज्जृम्भितलोचन: । महाधनानि वासांसि ददौ हारान् महामना: ॥ १५ ॥
ରାଜା ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ସେ ନିରନ୍ତର ଭଗବଦ୍ଭକ୍ତ ମହାତ୍ମା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ଯଶ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ମାହାତ୍ମ୍ୟ ସୂଚକ କୀର୍ତ୍ତି ଶୁଣୁଥିଲେ। ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରତେଜର ପ୍ରଚଣ୍ଡ ତାପରୁ ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ସେ ଶୁଣିଲେ। ଲୋକେ ବୃଷ୍ଣି ଓ ପୃଥାପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସ୍ନେହ ଏବଂ କେଶବ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି କଥା କହୁଥିଲେ। ଏମିତି ଗାୟକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ରାଜା ପରମ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତୃପ୍ତିରେ ନୟନ ବିସ୍ତାର କରି, ଉଦାରତାରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ହାର ଓ ବସ୍ତ୍ର-ଧନ ଦାନ କଲେ।
Verse 16
सारथ्यपारषदसेवनसख्यदौत्य- वीरासनानुगमनस्तवनप्रणामान् । स्निग्धेषु पाण्डुषु जगत्प्रणतिं च विष्णो- र्भक्तिं करोति नृपतिश्चरणारविन्दे ॥ १६ ॥
ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ଶୁଣିଲେ ଯେ ସମଗ୍ର ଜଗତ୍ ଯାହାକୁ ନମେ ସେଇ ବିଷ୍ଣୁ/କୃଷ୍ଣ ଅହେତୁକ କୃପାରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସ୍ନେହବଶତଃ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସାରଥି, ସଭାଧ୍ୟକ୍ଷ, ଦୂତ, ସଖା, ପହରାଦାର ଇତ୍ୟାଦି ହୋଇ ସେବା କରିଥିଲେ; ଦାସ ପରି ଆଜ୍ଞା ମାନିଥିଲେ ଏବଂ କନିଷ୍ଠ ପରି ପ୍ରଣାମ କରିଥିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣାରବିନ୍ଦ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲା।
Verse 17
तस्यैवं वर्तमानस्य पूर्वेषां वृत्तिमन्वहम् । नातिदूरे किलाश्चर्यं यदासीत् तन्निबोध मे ॥ १७ ॥
ଏଭଳି ଭାବେ ମହାରାଜ ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରତିଦିନ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ସଦ୍ବୃତ୍ତି ଶୁଣି ତାହାରେ ମନ ଲଗାଇଥିବାବେଳେ, ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଘଟଣା ଘଟିଲା—ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ।
Verse 18
धर्म: पदैकेन चरन् विच्छायामुपलभ्य गाम् । पृच्छति स्माश्रुवदनां विवत्सामिव मातरम् ॥ १८ ॥
ଧର୍ମ ନିଜେ ବୃଷଭ ରୂପେ ଏକ ପାଦରେ ଚାଲି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଗାଈ ରୂପେ ଦେଖିଲେ—ବଛଡ଼ା ହରାଇଥିବା ମାଆ ପରି ଶୋକାକୁଳ; ଚକ୍ଷୁରେ ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ ଦେହର ଶୋଭା ମ୍ଲାନ। ତେଣୁ ଧର୍ମ ପୃଥିବୀକୁ ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
Verse 19
धर्म उवाच कच्चिद्भद्रेऽनामयमात्मनस्ते विच्छायासि म्लायतेषन्मुखेन । आलक्षये भवतीमन्तराधिं दूरे बन्धुं शोचसि कञ्चनाम्ब ॥ १९ ॥
ଧର୍ମ (ବୃଷଭ-ରୂପେ) କହିଲେ—ଭଦ୍ରେ, ତୁମେ କି ସୁସ୍ଥ? ଶୋକର ଛାୟାରେ ତୁମ ମୁହଁ କାହିଁକି ମ୍ଲାନ? ମୁହଁ ଦେଖି ଲାଗୁଛି ତୁମେ କଳା ପଡ଼ିଛ। କି ଭିତର ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ନା ଦୂରେ ଥିବା କୌଣସି ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁକୁ ସ୍ମରି ଶୋକ କରୁଛ?
Verse 20
पादैर्न्यूनं शोचसि मैकपाद- मात्मानं वा वृषलैर्भोक्ष्यमाणम् । आहो सुरादीन् हृतयज्ञभागान् प्रजा उत स्विन्मघवत्यवर्षति ॥ २० ॥
ମୋର ତିନି ପାଦ ନଷ୍ଟ ହୋଇ ମୁଁ ଏକ ପାଦରେ ଦାଁଡ଼ିଛି—ଏହି ଅବସ୍ଥା ପାଇଁ କି ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଅଧର୍ମୀ ବୃଷଳ (ମାଂସଭୋଜୀ) ତୁମକୁ ଭୋଗିବେ ବୋଲି ଭୟ? ଯଜ୍ଞ ନ ହେବାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞଭାଗ ହରାଇଗଲା—ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ? କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ଖରା-ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ହୋଇ ପ୍ରଜା ପୀଡ଼ିତ—ସେଥିପାଇଁ ଶୋକ?
Verse 21
अरक्ष्यमाणा: स्त्रिय उर्वि बालान् शोचस्यथो पुरुषादैरिवार्तान् । वाचं देवीं ब्रह्मकुले कुकर्म- ण्यब्रह्मण्ये राजकुले कुलाग्रयान् ॥ २१ ॥
ହେ ଧରିତ୍ରୀ, ରକ୍ଷା ନ ମିଳିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶିଶୁମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ—ସେଥିପାଇଁ କି ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଳରେ ଅଧର୍ମକର୍ମରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକେ ଦେବୀ ବାଣୀ (ବିଦ୍ୟା)କୁ ଅପମାନ କରୁଛନ୍ତି—ଏହା ଦେଖି ଦୁଃଖିତ? ଅଥବା ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ୟ ସଂସ୍କୃତିକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରୁଥିବା ରାଜକୁଳର ଆଶ୍ରୟ ନେଉଛନ୍ତି—ତାହା ଦେଖି ଶୋକ?
Verse 22
किं क्षत्रबन्धून् कलिनोपसृष्टान् राष्ट्राणि वा तैरवरोपितानि । इतस्ततो वाशनपानवास: स्नानव्यवायोन्मुखजीवलोकम् ॥ २२ ॥
କଲିର ପ୍ରଭାବରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିବା କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁ (ନାମମାତ୍ର ଶାସକ) ଓ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ରାଷ୍ଟ୍ରକାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି କି ତୁମେ ଶୋକ କରୁଛ? ଏବେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ଖାଦ୍ୟ-ପାନ, ବାସ, ସ୍ନାନ, ମୈଥୁନ ଆଦିର ନିୟମ ମାନୁନାହାନ୍ତି; ଯେଉଁଠି-ସେଉଁଠି ତାହାରେ ଲିପ୍ତ। ଏହି କାରଣରେ କି ତୁମେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ?
Verse 23
यद्वाम्ब ते भूरिभरावतार कृतावतारस्य हरेर्धरित्रि । अन्तर्हितस्य स्मरती विसृष्टा कर्माणि निर्वाणविलम्बितानि ॥ २३ ॥
ଅମ୍ବେ ଧରିତ୍ରୀ, ତୁମ ଭାରୀ ଭାର ହ୍ରାସ କରିବା ପାଇଁ ହରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ରୂପେ ଅବତାର ନେଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ମ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ମୋକ୍ଷମାର୍ଗକୁ ଦୃଢ଼ କରେ। ଏବେ ସେ ଅନ୍ତର୍ହିତ; ତୁମେ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ସମ୍ଭବତଃ ତୁମେ ସେହି ଲୀଳାକର୍ମ ସ୍ମରି, ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ ଶୋକ କରୁଛ।
Verse 24
इदं ममाचक्ष्व तवाधिमूलं वसुन्धरे येन विकर्शितासि । कालेन वा ते बलिनां बलीयसा सुरार्चितं किं हृतमम्ब सौभगम् ॥ २४ ॥
ମାତା ବସୁନ୍ଧରେ, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ନିଧି। ଯେଉଁ ମୂଳ କାରଣରୁ ତୁମେ ଏତେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିଛ, ସେଥି ମୋତେ କୁହ। ବଳବାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜିତୁଥିବା କାଳ କି ଦେବମାନେ ପୂଜିଥିବା ତୁମ ସୌଭାଗ୍ୟକୁ ବଳେ ହରିନେଲା?
Verse 25
धरण्युवाच । भवान् हि वेद तत् सर्वं यन् मां धर्मानुपृच्छसि । चतुर्भिर्वर्तसे येन पादैर्लोकसुखावहैः ॥ २५ ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ—ହେ ଧର୍ମ, ତୁମେ ଯାହା ମୋତେ ପଚାରୁଛ, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଜାଣ; ତଥାପି ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ଉତ୍ତର ଦେବି। ପୂର୍ବେ ତୁମେ ଚାରି ଲୋକସୁଖାବହ ପାଦରେ ଦୃଢ଼ ଥିଲେ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ସୁଖ ବଢ଼ାଇଥିଲେ।
Verse 26
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, କ୍ଷାନ୍ତି, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ଆର୍ଜବ, ଶମ, ଦମ, ତପ, ସାମ୍ୟ, ତିତିକ୍ଷା, ଉପରତି, ଶ୍ରୁତି-ନିଷ୍ଠା, ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ବଳ, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, କୌଶଳ, କାନ୍ତି, ଧୈର୍ୟ, ମାର୍ଦ୍ଦବ, ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ, ପ୍ରଶ୍ରୟ, ଶୀଳ, ସହନ, ଓଜ, ଭଗ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ମାନ ଓ ଅନହଂକାର—ଏହି ନିତ୍ୟ ମହାଗୁଣ କେବେ ବି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ଗୁଣନିଧାନ ଶ୍ରୀନିବାସ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ପୃଥିବୀରୁ ଲୀଳା ସଂବରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କଳିର ପାପ ଲୋକକୁ ଢାଙ୍କିଦେଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 27
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, କ୍ଷାନ୍ତି, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ଆର୍ଜବ, ଶମ, ଦମ, ତପ, ସାମ୍ୟ, ତିତିକ୍ଷା, ଉପରତି, ଶ୍ରୁତି-ନିଷ୍ଠା, ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ବଳ, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, କୌଶଳ, କାନ୍ତି, ଧୈର୍ୟ, ମାର୍ଦ୍ଦବ, ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ, ପ୍ରଶ୍ରୟ, ଶୀଳ, ସହନ, ଓଜ, ଭଗ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ମାନ ଓ ଅନହଂକାର—ଏହି ନିତ୍ୟ ମହାଗୁଣ କେବେ ବି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ଗୁଣନିଧାନ ଶ୍ରୀନିବାସ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ପୃଥିବୀରୁ ଲୀଳା ସଂବରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କଳିର ପାପ ଲୋକକୁ ଢାଙ୍କିଦେଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 28
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, କ୍ଷାନ୍ତି, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ଆର୍ଜବ, ଶମ, ଦମ, ତପ, ସାମ୍ୟ, ତିତିକ୍ଷା, ଉପରତି, ଶ୍ରୁତି-ନିଷ୍ଠା, ଜ୍ଞାନ, ବିରକ୍ତି, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ବଳ, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, କୌଶଳ, କାନ୍ତି, ଧୈର୍ୟ, ମାର୍ଦ୍ଦବ, ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ୟ, ପ୍ରଶ୍ରୟ, ଶୀଳ, ସହନ, ଓଜ, ଭଗ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ମାନ ଓ ଅନହଂକାର—ଏହି ନିତ୍ୟ ମହାଗୁଣ କେବେ ବି ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସେଇ ଗୁଣନିଧାନ ଶ୍ରୀନିବାସ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ପୃଥିବୀରୁ ଲୀଳା ସଂବରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କଳିର ପାପ ଲୋକକୁ ଢାଙ୍କିଦେଇଛି; ତେଣୁ ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 29
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ଶ୍ରୀନିବାସ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, କ୍ଷମା, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ଆର୍ଜବ, ଶମ, ଦମ, ତପ, ସାମ୍ୟ, ତିତିକ୍ଷା, ଉପରତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ବଳ, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, କୌଶଳ, କାନ୍ତି, ଧୈର୍ୟ, ମାର୍ଦ୍ଦବ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ନିରହଙ୍କାରତା ଆଦି ନିତ୍ୟ ମହାଗୁଣ ସଦା ବିରାଜିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ। ସେହି ସର୍ବଗୁଣନିଧି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ସଂବରିଲେ; ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କଳିଯୁଗର ପାପ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଲୋକଦଶା ଦେଖି ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 30
सत्यं शौचं दया क्षान्तिस्त्याग: सन्तोष आर्जवम् । शमो दमस्तप: साम्यं तितिक्षोपरति: श्रुतम् ॥ २६ ॥ ज्ञानं विरक्तिरैश्वर्यं शौर्यं तेजो बलं स्मृति: । स्वातन्त्र्यं कौशलं कान्तिर्धैर्यं मार्दवमेव च ॥ २७ ॥ प्रागल्भ्यं प्रश्रय: शीलं सह ओजो बलं भग: । गाम्भीर्यं स्थैर्यमास्तिक्यं कीर्तिर्मानोऽनहङ्कृति: ॥ २८ ॥ एते चान्ये च भगवन्नित्या यत्र महागुणा: । प्रार्थ्या महत्त्वमिच्छद्भिर्न वियन्ति स्म कर्हिचित् ॥ २९ ॥ तेनाहं गुणपात्रेण श्रीनिवासेन साम्प्रतम् । शोचामि रहितं लोकं पाप्मना कलिनेक्षितम् ॥ ३० ॥
ଶ୍ରୀନିବାସ ଭଗବାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ, ଶୌଚ, ଦୟା, କ୍ଷମା, ତ୍ୟାଗ, ସନ୍ତୋଷ, ଆର୍ଜବ, ଶମ-ଦମ, ତପ, ସମତା, ତିତିକ୍ଷା, ଉପରତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ, ଐଶ୍ୱର୍ୟ, ଶୌର୍ୟ, ତେଜ, ବଳ, ସ୍ମୃତି, ସ୍ୱାତନ୍ତ୍ର୍ୟ, କୌଶଳ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଧୈର୍ୟ, ମାର୍ଦ୍ଦବ, ଗାମ୍ଭୀର୍ୟ, ସ୍ଥୈର୍ୟ, ଆସ୍ତିକ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି, ନିରହଙ୍କାରତା ଆଦି ନିତ୍ୟ ମହାଗୁଣ ସଦା ବିରାଜିତ; ସେଗୁଡ଼ିକ କେବେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ। ସେହି ସର୍ବଗୁଣ-ସୌନ୍ଦର୍ୟନିଧି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ପୃଥିବୀରେ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ସଂବରିଲେ; ତାଙ୍କ ଅଭାବରେ କଳିର ପାପ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ, ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଲୋକଦଶା ଦେଖି ଶୋକ କରୁଛି।
Verse 31
आत्मानं चानुशोचामि भवन्तं चामरोत्तमम् । देवान् पितृनृषीन् साधून् सर्वान् वर्णांस्तथाश्रमान् ॥ ३१ ॥
ମୁଁ ନିଜକୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରୁଛି, ଏବଂ ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ନେଇ ମଧ୍ୟ। ତଦୁପରି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତୃଲୋକବାସୀ, ଋଷିମୁନି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସାଧୁଭକ୍ତ ଏବଂ ମାନବସମାଜରେ ବର୍ଣ୍ଣାଶ୍ରମଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରୁଛି।
Verse 32
ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଯାହାଙ୍କ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ପାଇବାକୁ ଅନେକ ଦିନ ତପ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ, ସେହି ଲକ୍ଷ୍ମୀଦେବୀ ନିଜ କମଳବନର ନିବାସ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରେମରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ସୌଭାଗ୍ୟ-ଧନକୁ ସେବନ କରୁଛନ୍ତି।
Verse 33
ब्रह्मादयो बहुतिथं यदपाङ्गमोक्ष- कामास्तप: समचरन् भगवत्प्रपन्ना: । सा श्री: स्ववासमरविन्दवनं विहाय यत्पादसौभगमलं भजतेऽनुरक्ता ॥ ३२ ॥ तस्याहमब्जकुलिशाङ्कुशकेतुकेतै: श्रीमत्पदैर्भगवत: समलङ्कृताङ्गी । त्रीनत्यरोच उपलभ्य ततो विभूतिं लोकान् स मां व्यसृजदुत्स्मयतीं तदन्ते ॥ ३३ ॥
ଭଗବାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଧ୍ୱଜ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ, କେତୁ ଆଦି ଚିହ୍ନଯୁକ୍ତ ସେହି ଶ୍ରୀମତ୍ ପଦଚିହ୍ନରେ ମୋ ଦେହ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ, ମୁଁ ତ୍ରିଲୋକର ସମସ୍ତ ବିଭୂତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲି। କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୌଭାଗ୍ୟବତୀ ଭାବି ହର୍ଷିତ ଥିବା ବେଳେ, ଭଗବାନ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 34
यो वै ममातिभरमासुरवंशराज्ञा- मक्षौहिणीशतमपानुददात्मतन्त्र: । त्वां दु:स्थमूनपदमात्मनि पौरुषेण सम्पादयन् यदुषु रम्यमबिभ्रदङ्गम् ॥ ३४ ॥
ହେ ଧର୍ମମୂର୍ତ୍ତି! ନାସ୍ତିକ ରାଜାମାନେ ସଜାଇଥିବା ଅସଂଖ୍ୟ ସେନାବ୍ୟୂହର ଅତିଭାରେ ମୁଁ ଦବାଯାଇଥିଲି; ଭଗବାନ୍ ନିଜ କୃପାରେ ସେ ଭାର ହଟାଇଲେ। ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃସ୍ଥ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲ, ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଶକ୍ତିରେ ଯଦୁକୁଳେ ରମ୍ୟ ଦେହ ଧରି ଅବତରି ତୁମକୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ।
Verse 35
का वा सहेत विरहं पुरुषोत्तमस्य प्रेमावलोकरुचिरस्मितवल्गुजल्पै: । स्थैर्यं समानमहरन्मधुमानिनीनां रोमोत्सवो मम यदङ्घ्रिविटङ्किताया: ॥ ३५ ॥
ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କ ବିରହବେଦନା କିଏ ସହିପାରିବ? ପ୍ରେମମୟ ଦୃଷ୍ଟି, ମନୋହର ହସ ଓ ମଧୁର ବଚନରେ ସେ ସତ୍ୟଭାମା ଆଦି ପ୍ରିୟାମାନଙ୍କ ମାନ-କ୍ରୋଧର ଗମ୍ଭୀରତାକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରୁଥିଲେ। ସେ ଯେତେବେଳେ ମୋ ଭୂମିରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ କମଳପଦର ଧୂଳିରେ ନିମଗ୍ନ ହୋଇ, ତୃଣରେ ଢାକାଯାଇ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତା ପରି ଲାଗୁଥିଲି।
Verse 36
तयोरेवं कथयतो: पृथिवीधर्मयोस्तदा । परीक्षिन्नाम राजर्षि: प्राप्त: प्राचीं सरस्वतीम् ॥ ३६ ॥
ପୃଥିବୀ ଓ ଧର୍ମ ଏଭଳି କଥାହେଉଥିବାବେଳେ, ରାଜର୍ଷି ପରୀକ୍ଷିତ ପୂର୍ବମୁଖୀ ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
Frequently Asked Questions
Kali’s disguise signifies adharma operating through corrupted leadership and institutional authority. When irreligion gains access to the symbols of rulership, it can normalize violence against dharma (bull) and sustenance/cow protection (bhūmi, go-rakṣya). The text uses this image to show that Kali thrives not merely through individual vice but through the degradation of governance and public standards.
The cow represents Earth’s fertility, nourishment, and the social economy of yajña-based culture; the bull represents Dharma’s stability and moral law. Their injury communicates that when dharma declines, nature and society both suffer—manifesting as disorder, exploitation, famine, and loss of sacrificial harmony. The allegory also frames Parīkṣit’s duty: protecting dharma is inseparable from protecting the vulnerable and sustaining yajña-centered civilization.