Adhyaya 13

Verse 1

सूत उवाच विदुरस्तीर्थयात्रायां मैत्रेयादात्मनो गतिम् । ज्ञात्वागाद्धास्तिनपुरं तयावाप्तविवित्सित: ॥ १ ॥

ଶ୍ରୀସୂତ ଗୋସ୍ୱାମୀ କହିଲେ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାରେ ଥିବାବେଳେ ବିଦୁର ମହର୍ଷି ମୈତ୍ରେୟଙ୍କ ଠାରୁ ଆତ୍ମାର ପରମ ଗତି ଜାଣି, ଯେତେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ ସେତେ ଜ୍ଞାନ ପାଇ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 2

यावत: कृतवान् प्रश्नान् क्षत्ता कौषारवाग्रत: । जातैकभक्तिर्गोविन्दे तेभ्यश्चोपरराम ह ॥ २ ॥

କ୍ଷତ୍ତା ବିଦୁର କୌଷାରବ (ମୈତ୍ରେୟ)ଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯେତେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେତେ କରି ଗୋବିନ୍ଦରେ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବନ୍ଦ କଲେ।

Verse 3

तं बन्धुमागतं द‍ृष्ट्वा धर्मपुत्र: सहानुज: । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूत: शारद्वत: पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामय: पाण्डोर्ज्ञातय: ससुता: स्त्रिय: ॥ ४ ॥

ସେଇ ବନ୍ଧୁ ବିଦୁର ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନୁଜମାନଙ୍କ ସହ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁୟୁତ୍ସୁ, ସଞ୍ଜୟ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କୁନ୍ତୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ, ସୁଭଦ୍ରା, ଉତ୍ତରା, କୃପୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସନ୍ତାନସହିତ—ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇ ଆସିଲେ; ଯେନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ପରେ ତାଙ୍କର ଚେତନା ପୁନଃ ଫେରିଲା।

Verse 4

तं बन्धुमागतं द‍ृष्ट्वा धर्मपुत्र: सहानुज: । धृतराष्ट्रो युयुत्सुश्च सूत: शारद्वत: पृथा ॥ ३ ॥ गान्धारी द्रौपदी ब्रह्मन् सुभद्रा चोत्तरा कृपी । अन्याश्च जामय: पाण्डोर्ज्ञातय: ससुता: स्त्रिय: ॥ ४ ॥

ବିଦୁର ବନ୍ଧୁ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି ଧର୍ମପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁଯୁତ୍ସୁ, ସଞ୍ଜୟ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କୁନ୍ତୀ, ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ, ସୁଭଦ୍ରା, ଉତ୍ତରା, କୃପୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପତ୍ନୀମାନେ, ସନ୍ତାନସହିତ ନାରୀମାନେ—ସମସ୍ତେ ମହାହର୍ଷରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଧାଇଲେ; ଦୀର୍ଘ ବିରହ ପରେ ଚେତନା ଫେରିଲା ପରି ଲାଗିଲା।

Verse 5

प्रत्युज्जग्मु: प्रहर्षेण प्राणं तन्व इवागतम् । अभिसङ्गम्य विधिवत् परिष्वङ्गाभिवादनै: ॥ ५ ॥

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମହାହର୍ଷରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ, ଯେପରି ଦେହରେ ପ୍ରାଣ ଫେରିଆସିଛି। ବିଧିମତେ ମିଶି ପ୍ରଣାମ ଓ ଆଲିଙ୍ଗନରେ ପରସ୍ପରକୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 6

मुमुचु: प्रेमबाष्पौघं विरहौत्कण्ठ्यकातरा: । राजा तमर्हयाञ्चक्रे कृतासनपरिग्रहम् ॥ ६ ॥

ବିରହର ଆତୁରତାରେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରେମାଶ୍ରୁର ଧାରା ଝରାଇଲେ। ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଆସନ ଆଦି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି ଯଥୋଚିତ ସମ୍ମାନରେ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।

Verse 7

तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमासीनं सुखमासने । प्रश्रयावनतो राजा प्राह तेषां च श‍ृण्वताम् ॥ ७ ॥

ବିଦୁର ଭୋଜନ କରି ବିଶ୍ରାମ ନେଇ ସୁଖାସନରେ ବସିଲେ; ତାପରେ ବିନୟରେ ନତ ହୋଇ ରାଜା—ସେଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ—ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 8

युधिष्ठिर उवाच अपि स्मरथ नो युष्मत्पक्षच्छायासमेधितान् । विपद्गणाद्विषाग्‍न्‍यादेर्मोचिता यत्समातृका: ॥ ८ ॥

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ପିତୃବ୍ୟ! ପକ୍ଷୀର ପାଖାର ଛାୟା ପରି ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ଆମେ—ମାତା ସହିତ—କେତେ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ ଅଛି କି? ବିଷଦାନ ଓ ଲାକ୍ଷାଗୃହର ଅଗ୍ନି ପରି ଆପଦାରୁ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ଆମକୁ ମୋଚନ କରିଥିଲେ।

Verse 9

कया वृत्त्या वर्तितं वश्चरद्भ‍ि: क्षितिमण्डलम् । तीर्थानि क्षेत्रमुख्यानि सेवितानीह भूतले ॥ ९ ॥

ପୃଥିବୀମଣ୍ଡଳରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବାବେଳେ ଆପଣ କେଉଁ ବୃତ୍ତିରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଇଲେ? ଏଠାରେ କେଉଁ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ଓ ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ସେବା କଲେ?

Verse 10

भवद्विधा भागवतास्तीर्थभूता: स्वयं विभो । तीर्थीकुर्वन्ति तीर्थानि स्वान्त:स्थेन गदाभृता ॥ १० ॥

ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ପରି ଭାଗବତ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ୱୟଂ ତୀର୍ଥସ୍ୱରୂପ। ହୃଦୟରେ ଗଦାଧର ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିବାରୁ ଆପଣ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ କରିଦିଅନ୍ତି।

Verse 11

अपि न: सुहृदस्तात बान्धवा: कृष्णदेवता: । द‍ृष्टा: श्रुता वा यदव: स्वपुर्यां सुखमासते ॥ ११ ॥

ତାତ, ଆମ ସୁହୃଦ ଓ ବାନ୍ଧବ—ଯେମାନେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବେ ସେବନ କରନ୍ତି ସେହି ଯାଦବମାନେ—ସ୍ୱପୁରୀ ଦ୍ୱାରକାରେ ଆପଣ ଦେଖିଛନ୍ତି କି, କିମ୍ବା ଶୁଣିଛନ୍ତି? ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି କି?

Verse 12

इत्युक्तो धर्मराजेन सर्वं तत् समवर्णयत् । यथानुभूतं क्रमशो विना यदुकुलक्षयम् ॥ १२ ॥

ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିବାରୁ ମହାତ୍ମା ବିଦୁର ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିଥିବା ସବୁ କଥା କ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ; କେବଳ ଯଦୁକୁଳ-କ୍ଷୟର ସମ୍ବାଦ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।

Verse 13

नन्वप्रियं दुर्विषहं नृणां स्वयमुपस्थितम् । नावेदयत् सकरुणो दु:खितान् द्रष्टुमक्षम: ॥ १३ ॥

ସେ ଘଟଣା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପ୍ରିୟ ଓ ଅସହ୍ୟ, ଏବଂ ସେହି ଦୁର୍ଘଟନା ନିଜେ ନିଜେ ଆସିପଡ଼ିଥିଲା। କରୁଣାମୟ ବିଦୁର ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ କଥା କହିଲେ ନାହିଁ।

Verse 14

कञ्चित्कालमथावात्सीत्सत्कृतो देववत्सुखम् । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य श्रेयस्कृत्सर्वेषां सुखमावहन् ॥ १४ ॥

ଏଭଳି ମହାତ୍ମା ବିଦୁର ସ୍ୱଜନମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେବତୁଲ୍ୟ ସତ୍କୃତ ହୋଇ କିଛିକାଳ ସେଠାରେ ରହିଲେ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାଙ୍କ ମନୋଭାବ ସୁଧାରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁଖ ଆଣିବା ପାଇଁ।

Verse 15

अबिभ्रदर्यमा दण्डं यथावदघकारिषु । यावद्दधार शूद्रत्वं शापाद्वर्षशतं यम: ॥ १५ ॥

ମାଣ୍ଡୂକ ମୁନିଙ୍କ ଶାପରେ ଯମ ଯେତେବେଳେ ଶତବର୍ଷ ଶୂଦ୍ରତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ପାପକର୍ମୀମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ଦଣ୍ଡ ଦେବା ପାଇଁ ଆର୍ୟମା ଯମରାଜ ପଦରେ ଥିଲେ।

Verse 16

युधिष्ठिरो लब्धराज्यो द‍ृष्ट्वा पौत्रं कुलन्धरम् । भ्रातृभिर्लोकपालाभैर्मुमुदे परया श्रिया ॥ १६ ॥

ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି ଏବଂ କୁଳପରମ୍ପରା ବହନ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଏକ ପୌତ୍ରକୁ ଦେଖି, ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଲୋକପାଳସଦୃଶ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ଶାନ୍ତିରେ ରାଜ୍ୟ କରି ଅପୂର୍ବ ଐଶ୍ୱର୍ୟ ଉପଭୋଗ କଲେ।

Verse 17

एवं गृहेषु सक्तानां प्रमत्तानां तदीहया । अत्यक्रामदविज्ञात: काल: परमदुस्तर: ॥ १७ ॥

ଏଭଳି ଗୃହକାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ଓ ସେହି ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରମତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ପରମ ଦୁସ୍ତର କାଳ ଅବିଜ୍ଞାତ ଭାବେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ।

Verse 18

विदुरस्तदभिप्रेत्य धृतराष्ट्रमभाषत । राजन्निर्गम्यतां शीघ्रं पश्येदं भयमागतम् ॥ १८ ॥

ଏହା ସବୁ ବୁଝି ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାଜନ, ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ବାହାରିଯାଆନ୍ତୁ; ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଦେଖନ୍ତୁ, ଭୟ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି।”

Verse 19

प्रतिक्रिया न यस्येह कुतश्चित्कर्हिचित्प्रभो । स एष भगवान् काल: सर्वेषां न: समागत: ॥ १९ ॥

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଲୋକରେ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅବସ୍ଥାର ପ୍ରତିକାର କେହି କରିପାରେ ନାହିଁ। ଭଗବାନ୍ ନିଜେ କାଳରୂପେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି।

Verse 20

येन चैवाभिपन्नोऽयं प्राणै: प्रियतमैरपि । जन: सद्यो वियुज्येत किमुतान्यैर्धनादिभि: ॥ २० ॥

ଯେଉଁଜଣ ପରମ କାଳର ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼େ, ସେ ନିଜର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ତ୍ୟାଗ କରେ; ତେବେ ଧନ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା, ସନ୍ତାନ, ଭୂମି ଓ ଘର ଆଦି କଥା କ’ଣ?

Verse 21

पितृभ्रातृसुहृत्पुत्रा हतास्ते विगतं वयम् । आत्मा च जरया ग्रस्त: परगेहमुपाससे ॥ २१ ॥

ଆପଣଙ୍କ ପିତା, ଭ୍ରାତା, ସୁହୃଦ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ—ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଚାଲିଗଲେ। ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଜୀବନର ଅଧିକାଂଶ ଅଂଶ ବ୍ୟୟ କରିଛନ୍ତି; ଦେହ ଜରାଗ୍ରସ୍ତ, ଏବଂ ଆପଣ ପରର ଘରେ ରହୁଛନ୍ତି।

Verse 22

अन्ध: पुरैव वधिरो मन्दप्रज्ञाश्च साम्प्रतम् । विशीर्णदन्तो मन्दाग्नि: सराग: कफमुद्वहन् ॥ २२ ॥

ଆପଣ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ଧ; ଏବେ ସମ୍ପ୍ରତି କାନ ମଧ୍ୟ ଶୁଣୁନାହିଁ। ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ, ବୁଦ୍ଧି ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ। ଦାନ୍ତ ଢିଲା, ଜଠରାଗ୍ନି ମନ୍ଦ, ଏବଂ କଫ ଉଠାଇ ଖଁକାରୁଛନ୍ତି।

Verse 23

अहो महीयसी जन्तोर्जीविताशा यथा भवान् । भीमापवर्जितं पिण्डमादत्ते गृहपालवत् ॥ २३ ॥

ଆହା, ଜୀବର ଜୀବନ-ଆଶା କେତେ ପ୍ରବଳ! ଆପଣ ତ ଘରପାଳ କୁକୁର ପରି ଭୀମ ଦେଇଥିବା ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 24

अग्निर्निसृष्टो दत्तश्च गरो दाराश्च दूषिता: । हृतं क्षेत्रं धनं येषां तद्दत्तैरसुभि: कियत् ॥ २४ ॥

ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ତୁମେ ଅଗ୍ନି ଏବଂ ବିଷ ଦେଇ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲ, ସେମାନଙ୍କ ଦୟାରେ ବଞ୍ଚିବାର କୌଣସି ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ | ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଅପମାନିତ କରିଛ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଓ ଧନ ହରଣ କରିଛ |

Verse 25

तस्यापि तव देहोऽयं कृपणस्य जिजीविषो: । परैत्यनिच्छतो जीर्णो जरया वाससी इव ॥ २५ ॥

ଯଦିଓ ତୁମେ ମରିବାକୁ ଅନିଚ୍ଛୁକ ଏବଂ ସମ୍ମାନର ମୂଲ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତଥାପି ତୁମର ଏହି କୃପଣ ଶରୀର ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବ |

Verse 26

गतस्वार्थमिमं देहं विरक्तो मुक्तबन्धन: । अविज्ञातगतिर्जह्यात् स वै धीर उदाहृत: ॥ २६ ॥

ତାଙ୍କୁ 'ଧୀର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଯିଏ ଏକ ଅଜ୍ଞାତ, ଦୂର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଆନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିରର୍ଥକ ହୋଇଯାଇଥିବା ଏହି ଭୌତିକ ଶରୀରକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି |

Verse 27

य: स्वकात्परतो वेह जातनिर्वेद आत्मवान् । हृदि कृत्वा हरिं गेहात्प्रव्रजेत्स नरोत्तम: ॥ २७ ॥

ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ନରୋତ୍ତମ ଅଟନ୍ତି ଯିଏ ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତର ଅସତ୍ୟତା ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ବୁଝି ଘର ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି |

Verse 28

अथोदीचीं दिशं यातु स्वैरज्ञातगतिर्भवान् । इतोऽर्वाक्प्रायश: काल: पुंसां गुणविकर्षण: ॥ २८ ॥

ତେଣୁ, ଦୟାକରି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ନ ଜଣାଇ ତୁରନ୍ତ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଯାଆନ୍ତୁ, କାରଣ ଶୀଘ୍ର ସେହି ସମୟ ଆସିବ ଯାହା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ଭଲ ଗୁଣକୁ ହ୍ରାସ କରିବ |

Verse 29

एवं राजा विदुरेणानुजेन प्रज्ञाचक्षुर्बोधित आजमीढ: । छित्त्वा स्वेषु स्‍नेहपाशान्द्रढिम्नो निश्चक्राम भ्रातृसन्दर्शिताध्वा ॥ २९ ॥

ଏହିପରି ଅନୁଜ ଭିଦୁରଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞା-ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ସୁବୋଧିତ ଅଜମୀଢବଂଶଜ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ପରିବାରସ୍ନେହର କଠିନ ପାଶ କାଟିଦେଇ, ଭ୍ରାତୃଦର୍ଶିତ ମୋକ୍ଷପଥେ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ଗୃହତ୍ୟାଗ କଲେ।

Verse 30

पतिं प्रयान्तं सुबलस्य पुत्री पतिव्रता चानुजगाम साध्वी । हिमालयं न्यस्तदण्डप्रहर्षं मनस्विनामिव सत्सम्प्रहार: ॥ ३० ॥

ପତି ହିମାଳୟକୁ ପ୍ରୟାଣ କରୁଛନ୍ତି ଦେଖି ସୁବଳର କନ୍ୟା ସାଧ୍ୱୀ ପତିବ୍ରତା ଗାନ୍ଧାରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ସେହି ହିମାଳୟ ଦଣ୍ଡ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହର୍ଷଦାୟକ, ଯେପରି ମନସ୍ୱୀ ବୀରଙ୍କ ପାଇଁ ଶତ୍ରୁର ସତ୍ୟ ପ୍ରହାର।

Verse 31

अजातशत्रु: कृतमैत्रो हुताग्नि- र्विप्रान्नत्वा तिलगोभूमिरुक्‍मै: । गृहं प्रविष्टो गुरुवन्दनाय न चापश्यत्पितरौ सौबलीं च ॥ ३१ ॥

ଅଜାତଶତ୍ରୁ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରାତଃକର୍ମ ସମାପ୍ତ କରି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ତିଳ, ଧାନ୍ୟ, ଗୋ, ଭୂମି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେଇ ସତ୍କାର କଲେ। ପରେ ଗୁରୁଜନଙ୍କ ବନ୍ଦନା ପାଇଁ ଗୃହେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସୌବଳୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।

Verse 32

तत्र सञ्जयमासीनं पप्रच्छोद्विग्नमानस: । गावल्गणे क्‍व नस्तातो वृद्धो हीनश्च नेत्रयो: ॥ ३२ ॥

ସେଠାରେ ବସିଥିବା ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ଉଦ୍ବିଗ୍ନମନା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଚାରିଲେ—“ହେ ଗାବଲ୍ଗଣି ସଞ୍ଜୟ! ବୃଦ୍ଧ ଓ ନେତ୍ରହୀନ ଆମ ପିତୃବ୍ୟ କେଉଁଠି?”

Verse 33

अम्बा च हतपुत्रार्ता पितृव्य: क्‍व गत: सुहृत् । अपि मय्यकृतप्रज्ञे हतबन्धु: स भार्यया । आशंसमान: शमलं गङ्गायां दु:खितोऽपतत् ॥ ३३ ॥

ପୁତ୍ରହାନିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆର୍ତ୍ତ ମାତା ଗାନ୍ଧାରୀ କେଉଁଠି? ଆମ ସୁହୃଦ ପିତୃବ୍ୟ ବିଦୁର କେଉଁଠି ଗଲେ? ମୁଁ କି ଅକୃତଜ୍ଞ ଓ ଅବିବେକୀ? ବନ୍ଧୁହାରା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ମୋ ଅପରାଧକୁ ଗୁରୁତର ଭାବି, ଦୁଃଖରେ ପତ୍ନୀସହ ଗଙ୍ଗାରେ ପଡ଼ି ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ କି?

Verse 34

पितर्युपरते पाण्डौ सर्वान्न: सुहृद: शिशून् । अरक्षतां व्यसनत: पितृव्यौ क्‍व गतावित: ॥ ३४ ॥

ମୋ ପିତା ପାଣ୍ଡୁ ପରଲୋକଗତ ହେବାବେଳେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଛୋଟ ପିଲା ଥିଲୁ; ସେତେବେଳେ ସେଇ ଦୁଇ ପିତୃବ୍ୟ ଆମକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କଲେ। ସେମାନେ ସଦା ଆମର ହିତେଷୀ ଥିଲେ। ହାୟ, ଏବେ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ?

Verse 35

सूत उवाच कृपया स्नेडहवैक्लव्यात्सूतो विरहकर्शित: । आत्मेश्वरमचक्षाणो न प्रत्याहातिपीडित: ॥ ३५ ॥

ସୂତ କହିଲେ—କୃପା ଓ ସ୍ନେହଜନିତ ବ୍ୟାକୁଳତାରୁ ସଞ୍ଜୟ ବିରହେ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ। ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡିତ ଥିଲେ; ତେଣୁ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।

Verse 36

विमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां विष्टभ्यात्मानमात्मना । अजातशत्रुं प्रत्यूचे प्रभो: पादावनुस्मरन् ॥ ३६ ॥

ସେ ହାତରେ ଲୁହ ପୁଛି, ବୁଦ୍ଧିଦ୍ୱାରା ମନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ଥିର କଲେ। ନିଜ ପ୍ରଭୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମ ସ୍ମରଣ କରି, ଅଜାତଶତ୍ରୁ ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 37

सञ्जय उवाच नाहं वेद व्यवसितं पित्रोर्व: कुलनन्दन । गान्धार्या वा महाबाहो मुषितोऽस्मि महात्मभि: ॥ ३७ ॥

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ—ହେ କୁରୁକୁଳନନ୍ଦନ, ମହାବାହୋ! ଆପଣଙ୍କ ଦୁଇ ପିତୃବ୍ୟ ଓ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି। ହେ ରାଜନ, ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ ମୋତେ ଠକିଦେଇଛନ୍ତି।

Verse 38

अथाजगाम भगवान् नारद: सहतुम्बुरु: । प्रत्युत्थायाभिवाद्याह सानुजोऽभ्यर्चयन्मुनिम् ॥ ३८ ॥

ସଞ୍ଜୟ ଏଭଳି କହୁଥିବାବେଳେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭକ୍ତ ଶ୍ରୀ ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ସେଠାରେ ଆସିଲେ। ମହାରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭାଇମାନଙ୍କ ସହ ଆସନରୁ ଉଠି, ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ସତ୍କାର-ପୂଜା କଲେ।

Verse 39

युधिष्ठिर उवाच नाहं वेद गतिं पित्रोर्भगवन् क्‍व गतावित: । अम्बा वा हतपुत्रार्ता क्‍व गता च तपस्विनी ॥ ३९ ॥

ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ଭଗବନ, ମୋର ଦୁଇ ପିତୃବ୍ୟ କେଉଁଠି ଗଲେ ମୁଁ ଜାଣେନି। ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୁଅଙ୍କୁ ହରାଇ ଶୋକାକୁଳ ତପସ୍ବିନୀ ଆମ୍ବା ମଧ୍ୟ କେଉଁଠି ଗଲେ ମିଳୁନି।

Verse 40

कर्णधार इवापारे भगवान् पारदर्शक: । अथाबभाषे भगवान् नारदो मुनिसत्तम: ॥ ४० ॥

ଆପଣ ଏହି ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ନୌକାର କର୍ଣ୍ଣଧାର ପରି; ଆମକୁ ଗନ୍ତବ୍ୟ ପଥ ଦେଖାଇପାରନ୍ତି। ଏଭଳି ସମ୍ବୋଧିତ ହୋଇ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ଭଗବାନ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 41

नारद उवाच मा कञ्चन शुचो राजन् यदीश्वरवशं जगत् । लोका: सपाला यस्येमे वहन्ति बलिमीशितु: । स संयुनक्ति भूतानि स एव वियुनक्ति च ॥ ४१ ॥

ନାରଦ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ, କାହା ପାଇଁ ଶୋକ କରନି; ଏହି ଜଗତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅଧୀନ। ଯାହାଙ୍କ ଶାସନରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ନିଜ-ନିଜ ପାଳକମାନଙ୍କ ସହ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବଳି-ପୂଜା ବହନ କରନ୍ତି। ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତି, ସେଇ ପୁଣି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରନ୍ତି।

Verse 42

यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां बद्धाश्च दामभि: । वाक्तन्त्यां नामभिर्बद्धा वहन्ति बलिमीशितु: ॥ ४२ ॥

ଯେପରି ଗାଈ ନାକରେ ଦୋରି ପୋରି ଦାମରେ ବାନ୍ଧିଲେ ବଶ ହୁଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବେଦୀୟ ବିଧି-ନିଷେଧ ଓ ନାମ-ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧା ହୋଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ବହନ କରନ୍ତି।

Verse 43

यथा क्रीडोपस्कराणां संयोगविगमाविह । इच्छया क्रीडितु: स्यातां तथैवेशेच्छया नृणाम् ॥ ४३ ॥

ଯେପରି ଖେଳୁଆ ନିଜ ଖେଳନା ସାମଗ୍ରୀକୁ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକତ୍ର କରେ ଓ ପୁଣି ଛିଟାଇ ଦିଏ, ସେପରି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ଇଚ୍ଛାରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ ଓ ବିୟୋଗ ହୁଏ।

Verse 44

यन्मन्यसे ध्रुवं लोकमध्रुवं वा न चोभयम् । सर्वथा न हि शोच्यास्ते स्‍नेहादन्यत्र मोहजात् ॥ ४४ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଆତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ ଭାବ, ଦେହକୁ ଅନିତ୍ୟ ଭାବ, କିମ୍ବା ସବୁକିଛି ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକ, ଅଥବା ପଦାର୍ଥ-ଚେତନାର ଅବ୍ୟାଖ୍ୟେୟ ମିଶ୍ରଣ—ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ବିୟୋଗ ଶୋକ କେବଳ ମୋହଜନ୍ୟ ସ୍ନେହାସକ୍ତିରୁ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

Verse 45

तस्माज्जह्यङ्ग वैक्लव्यमज्ञानकृतमात्मन: । कथं त्वनाथा: कृपणा वर्तेरंस्ते च मां विना ॥ ४५ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଅଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଏହି ବ୍ୟାକୁଳତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର। ‘ମୋ ବିନା ସେ ଦୀନ-ଅସହାୟମାନେ କିପରି ରହିବେ?’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରନି; ତାଙ୍କର ଶରଣ ଭଗବାନ୍‌ ହିଁ।

Verse 46

कालकर्मगुणाधीनो देहोऽयं पाञ्चभौतिक: । कथमन्यांस्तु गोपायेत्सर्पग्रस्तो यथा परम् ॥ ४६ ॥

ଏହି ପଞ୍ଚଭୌତିକ ସ୍ଥୂଳ ଦେହ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣର ଅଧୀନ। ଯେ ନିଜେ ସର୍ପର ଗ୍ରାସରେ ପଡ଼ିଛି, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ କିପରି ରକ୍ଷା କରିବ?

Verse 47

अहस्तानि सहस्तानामपदानि चतुष्पदाम् । फल्गूनि तत्र महतां जीवो जीवस्य जीवनम् ॥ ४७ ॥

ଯାହାଙ୍କର ହାତ ନାହିଁ ସେମାନେ ହାତଥିବାଙ୍କର ଶିକାର; ଯାହାଙ୍କର ପାଦ ନାହିଁ ସେମାନେ ଚତୁଷ୍ପଦଙ୍କର ଶିକାର। ସେଠାରେ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଛି ବଳବାନଙ୍କର ଜୀବିକା—ନିୟମ ଏହି: ଗୋଟିଏ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଜୀବର ଜୀବନ (ଆହାର) ଅଟେ।

Verse 48

तदिदं भगवान् राजन्नेक आत्मात्मनां स्वद‍ृक् । अन्तरोऽनन्तरो भाति पश्य तं माययोरुधा ॥ ४८ ॥

ଏହେତୁ, ହେ ରାଜନ୍, ଦ୍ୱିତୀୟହୀନ ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ହିଁ ଦେଖ। ସେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂପ୍ରକାଶ। ସେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଉଭୟେ ଭାସନ୍ତି; ନିଜ ମାୟାଶକ୍ତିରେ ନାନା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 49

सोऽयमद्य महाराज भगवान् भूतभावन: । कालरूपोऽवतीर्णोऽस्यामभावाय सुरद्विषाम् ॥ ४९ ॥

ହେ ମହାରାଜ, ଭୂତଭାବନ ଭଗବାନ୍ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଜି ସର୍ବଭକ୍ଷକ କାଳରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେବଦ୍ୱେଷୀମାନଙ୍କୁ ନାଶ କରୁଛନ୍ତି।

Verse 50

निष्पादितं देवकृत्यमवशेषं प्रतीक्षते । तावद् यूयमवेक्षध्वं भवेद् यावदिहेश्वर: ॥ ५० ॥

ପ୍ରଭୁ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କରିବାକୁ ଥିବା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଈଶ୍ୱର ଏଠି ପୃଥିବୀରେ ଅଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର।

Verse 51

धृतराष्ट्र: सह भ्रात्रा गान्धार्या च स्वभार्यया । दक्षिणेन हिमवत ऋषीणामाश्रमं गत: ॥ ५१ ॥

ହେ ରାଜନ, ଆପଣଙ୍କ ମାମୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କ ଭାଇ ବିଦୁର ଓ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଗାନ୍ଧାରୀ ସହିତ ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗତି କରିଛନ୍ତି।

Verse 52

स्रोतोभि: सप्तभिर्या वै स्वर्धुनी सप्तधा व्यधात् । सप्तानां प्रीतये नाना सप्तस्रोत: प्रचक्षते ॥ ५२ ॥

ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ‘ସପ୍ତସ୍ରୋତ’ କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗନଦୀ ଗଙ୍ଗା ସାତ ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ସାତ ମହାଋଷିଙ୍କ ପ୍ରୀତି ପାଇଁ କରାଯାଇଥିଲା।

Verse 53

स्‍नात्वानुसवनं तस्मिन्हुत्वा चाग्नीन्यथाविधि । अब्भक्ष उपशान्तात्मा स आस्ते विगतैषण: ॥ ५३ ॥

ସପ୍ତସ୍ରୋତ ତଟରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା—ତିନିବେଳ ସ୍ନାନ କରି, ବିଧିମତେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, କେବଳ ଜଳକୁ ଆହାର କରି, ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି-ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି।

Verse 54

जितासनो जितश्वास: प्रत्याहृतषडिन्द्रिय: । हरिभावनया ध्वस्तरज:सत्त्वतमोमल: ॥ ५४ ॥

ଯେ ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସକୁ ଜିତି, ପ୍ରତ୍ୟାହାରରେ ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ କରେ, ସେ ହରି-ଭାବନାରେ ରଜଃ-ସତ୍ତ୍ୱ-ତମଃ ମଳକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ନିର୍ମଳ ହୁଏ।

Verse 55

विज्ञानात्मनि संयोज्य क्षेत्रज्ञे प्रविलाप्य तम् । ब्रह्मण्यात्मानमाधारे घटाम्बरमिवाम्बरे ॥ ५५ ॥

ସେ ବିଜ୍ଞାନମୟ ଆତ୍ମାରେ ଚେତନାକୁ ସଂଯୋଜି, ପରେ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲୟ କରିବ—ଯେପରି ଘଟାକାଶ ମହାକାଶରେ ଲୀନ ହୁଏ।

Verse 56

ध्वस्तमायागुणोदर्को निरुद्धकरणाशय: । निवर्तिताखिलाहार आस्ते स्थाणुरिवाचल: । तस्यान्तरायो मैवाभू: सन्न्यस्ताखिलकर्मण: ॥ ५६ ॥

ମାୟା-ଗୁଣର ଉଦ୍ଦାମତାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିରୋଧ କରି, ସମସ୍ତ ଆହାର ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଅଚଳ ପର୍ବତ ପରି ସ୍ଥିର ରହିବ। ସର୍ବ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ କରିଥିବା ତାହାର ପଥରେ କୌଣସି ଅନ୍ତରାୟ ନ ହେଉ।

Verse 57

स वा अद्यतनाद् राजन् परत: पञ्चमेऽहनि । कलेवरं हास्यति स्वं तच्च भस्मीभविष्यति ॥ ५७ ॥

ହେ ରାଜନ୍, ଆଜିଠାରୁ ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ସେ ନିଜ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବ; ଏବଂ ସେ ଦେହ ଭସ୍ମ ହେବ।

Verse 58

दह्यमानेऽग्निभिर्देहे पत्यु: पत्नी सहोटजे । बहि: स्थिता पतिं साध्वी तमग्निमनु वेक्ष्यति ॥ ५८ ॥

ପତିଙ୍କ ଦେହ ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ଝୋପଡ଼ି ସହିତ ଦହିଯାଉଥିବାବେଳେ, ବାହାରେ ଦାଁଡ଼ିଥିବା ସାଧ୍ୱୀ ପତ୍ନୀ ପତିଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବ।

Verse 59

विदुरस्तु तदाश्चर्यं निशाम्य कुरुनन्दन । हर्षशोकयुतस्तस्माद् गन्ता तीर्थनिषेवक: ॥ ५९ ॥

ହେ କୁରୁନନ୍ଦନ! ସେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣି ବିଦୁର ହର୍ଷ ଓ ଶୋକରେ ଭରିଗଲେ; ପରେ ସେ ତୀର୍ଥସେବା ପାଇଁ ସେହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 60

इत्युक्त्वाथारुहत् स्वर्गं नारद: सहतुम्बुरु: । युधिष्ठिरो वचस्तस्य हृदि कृत्वाजहाच्छुच: ॥ ६० ॥

ଏହିପରି କହି ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ମହର୍ଷି ନାରଦ ଆକାଶମାର୍ଗେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଆରୋହଣ କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ବଚନକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କଲେ।